I SA/Ke 504/24

I SA/Ke 504/24 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2024-12-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-11-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Artur Adamiec
Magdalena Chraniuk-Stępniak /sprawozdawca/
Mirosław Surma /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1267
art. 1
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 497
art. 31 i art. 32
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
Dz.U. 2024 poz 935
art. 134 par 1, art. 145 par 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77 par 1 i art. 107 par 1 i 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par 3 ust. 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Michał Gajda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 września 2024 r. nr 1912/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Zakład, organ) decyzją z 18 września 2024 r. nr 1912/2024 wydaną dla J. J. odmówił umorzenia należności z tytułu składek, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne - za okres [...] [...] r., [...] [...] r., [...] r. - [...] r., [...] r., [...] r. w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu:
składek -[...] zł, odsetek - [...] zł,
kosztów upomnienia - [...] zł,
kosztów egzekucyjnych przekształconych w składki - [...] zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres [...], [...] r. - [...] r., [...] r. , 01- [...] r., [...], [...], [...] r. -[...] [...] r., [...] r. w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu:
składek - [...] zł, odsetek - [...] zł,
kosztów upomnienia - [...] zł,
kosztów egzekucyjnych przekształconych w składki -[...] zł,
c) Fundusz Pracy - za okres [...] r., [...] [...] r.-[...], [...] r., [...] [...]., [...] r., [...] r. w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu:
składek - [...] zł,
odsetek - [...] zł,
kosztów upomnienia – [...] zł.
Organ wyjaśnił, że 18 czerwca 2024 r. wpłynął wniosek J. J. o umorzenie należności składkowych. Wniosek został umotywowany stanem zdrowia oraz sytuacją majątkową. Strona wyjaśniła, że odziedziczyła po rodzicach prawo do udziału (1/3) we własności mieszkania, w którym mieszka razem z bratem. Nie ma możliwości sprzedania udziału, ponieważ jest to jedyne miejsce, w którym może mieszkać. Dodała, że nie posiada wystarczających środków do życia, dlatego spłata długu jest niemożliwa.
W uzasadnieniu zapadłego rozstrzygnięcia Zakład opisał przyjęty w sprawie stan faktyczny, ustalony w oparciu o oświadczenie strony o stanie rodzinnym i majątkowym, orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności z 29 listopada 2023 r., zaświadczenie lekarskie z 30 października 2023 r., opinię psychologiczną z 27 października 2023 r. wynik badania radiologicznego z 24 kwietnia 2023 r. wynik badania radiologicznego z 24 kwietnia 2023 r., wniosek dłużnika o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, postanowienie Sądu Upadłościowego - Sądu Rejonowego w K. z 29 lutego 2024 r., zaświadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K. z 15 grudnia 2023 r., dwie decyzje z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K. z 7 maja 2024 r. Nadto w celu rozpoznania wniosku organ wykorzystał dane wygenerowane z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: CEiDG i CEPiK, a także z Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.
Zakład odnosząc się do zarzutu przedawnienia stwierdził, w oparciu o uregulowania zawarte w art. 24 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz. U. z 2024 r. poz. 497), dalej "u.s.u.s.", że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności te mogą być dochodzone. W tym zakresie organ przytoczył przepisy prawa dotyczące przedawnienia zaległości składkowych.
W dalszej kolejności podniósł, że wobec przedmiotowych należności wszczęto postępowanie egzekucyjne 27 września 2011 r. i poprzez sukcesywne kierowanie należności do egzekucji, bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu i trwał do 16 marca 2020 r., tj. do wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Powołując się na treść art. 24 ust. 5c u.s.u.s. organ podał, że 29 lutego 2024 r. Sąd Rejonowy w K. V Wydział Gospodarczy Sekcja ds. Upadłościowych i Restrukturyzacyjnych umorzył postępowanie upadłościowe wobec strony. Postanowienie uprawomocniło się 22 marca 2024 r. - zatem pięcioletni bieg przedawnienia terminu przedawnienia należności rozpoczął się na nowo. Natomiast 11 czerwca 2024 r. Zakład ponownie wszczął postępowanie egzekucyjne, co na nowo zawiesiło bieg terminu przedawnienia. Mając na względzie powyższe, objęte wnioskiem należności nie uległy przedawnieniu.
Następnie dokonując analizy zgromadzonych dokumentów podał, że strona nie prowadzi działalności gospodarczej i jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna. Pobiera zasiłek z pomocy społecznej w wysokości [...] zł. Z decyzji MOPR w K. wynika, że stronie przyznano zasiłek okresowy z powodu bezrobocia od 1 maja 2024 r. do 31 października 2024 r. w wysokości [...] zł oraz zasiłek celowy z przeznaczeniem na zakup żywności na ww. okres po [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca mieszka z bratem, ale prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Stałe comiesięczne wydatki wynoszą z tytułu: miesięcznych opłat [...] zł, opłat eksploatacyjnych [...] zł oraz kosztów leczenia [...] zł. Nadto poza zadłużeniem wobec Zakładu strona posiada zobowiązania wobec innych wierzycieli: podatek od nieruchomości w kwocie [...]zł, inne zobowiązanie (w kwocie zgodnej z wnioskiem o ogłoszenie upadłości). Strona oświadczyła, że powyższe zobowiązania nie są spłacane. Nadto wnioskodawczyni jest współwłaścicielem (udział w 1/3 części) mieszkania o powierzchni 42 m2.
Organ powołał następnie treść art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i podniósł, że przesłanka wymieniona w punkcie 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s. również nie zaszła, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe.
Organ zauważył dalej, że postanowieniem z 16 marca 2020 r. Sąd Rejonowy w K. ogłosił upadłość J. J., jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Ten sam sąd postanowieniem z 29 lutego 2024 r. umorzył postępowanie upadłościowe na podstawie art. 49110 ust. 1 Prawa upadłościowego. Tym samym ziściły się przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 4b i 4c u.s.u.s.
Następnie organ podniósł, że Dyrektor Oddziału ZUS w K. wdrożył postępowanie egzekucyjne, które zostało umorzone z uwagi na ogłoszenie upadłości. 11 czerwca 2024 r. ponownie wszczęto postępowanie egzekucyjne, w ramach którego zajęto rachunek bankowy w Banku [...] oraz w [...]. Nie wyczerpano możliwości przymusowego dochodzenia należności. Postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku. W konsekwencji stwierdził, że przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt. 3, 5 lub 6 u.s.u.s. nie zaistniały w sprawie.
Zakład wyjaśnił, że zaistnienie którejkolwiek z przesłanek całkowitej nieściągalności daje jedynie potencjalną możliwość umorzenia zaległości. Dokonując analizy zgromadzonej w sprawie dokumentacji organ przyznał natomiast prymat interesowi publicznemu nad interesem strony. Wywiódł, że odstąpienie od powszechnego obowiązku regulowania należności publicznoprawnych, a w konsekwencji umorzenie należności z tytułu składek, jest możliwe jedynie w sytuacji jednoznacznego stwierdzenia, że dłużnik nie będzie miał możliwości spłaty zaległości. Podał, że w lutym 2025 r. strona osiągnie wiek emerytalny i będzie mogła ubiegać się o przyznanie świadczenia emerytalnego. Zatem istnieje pozytywna prognoza poprawy sytuacji finansowej. Wobec powyższego podjęcie decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek byłoby przedwczesne.
Następnie organ przeszedł do omówienia przesłanek uzasadniających umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz przepisów Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), dalej "rozporządzenie".
Stwierdził, że przesłanki określone w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w stosunku do strony nie zachodzą. W tym kontekście zwrócił uwagę, że strona jest osobą bezrobotną i pobiera zasiłek z pomocy społecznej w kwocie [...]zł. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i deklaruje stałe comiesięczne wydatki na poziomie [...] zł. Organ wskazał, że wnioskodawca nie dołączył dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązaniu się z podstawowych i bieżących opłat. W związku z powyższym można domniemywać, że realizacja tych opłat odbywa się płynnie, więc nie potwierdza trwałego lub wyjątkowego charakteru występujących trudności. Nie udowodniono, że stronie brakuje środków na zakup lekarstw. Zakład podkreślił, że nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem oraz leczeniem. Nadto organ wywiódł, że wobec posiadanych zobowiązań, każdy z wierzycieli strony może dochodzić swoich należności zgodnie z przepisami prawa. Nawet gdyby ZUS umorzył należności, to i tak inni wierzyciele w dalszym ciągu dochodziliby swoich, a ZUS realizuje ważny interes społeczny zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.
Ograniczone możliwości płatnicze, jako jeden z głównych argumentów wniosku, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona.
Zadaniem Zakładu zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do uznania, że sytuacja strony ma charakter definitywny. W lutym 2025 r. J. J. osiągnie wiek emerytalny i będzie mogła ubiegać się o przyznanie świadczenia emerytalnego. Nadto zwrócił uwagę, że na jej sytuację finansową nie ma wpływu jedynie osiągany miesięczny dochód, ale również posiadanie majątku nieruchomego (1/3 udziału). Zakład zwrócił również uwagę na stan zdrowia strony, do którego podchodzi ze zrozumieniem, tym niemniej wskazał, że w aktach sprawy brak jest dokumentów, które stwierdzałyby, że strona jest całkowicie wykluczona z rynku pracy. Ponadto posiada status osoby bezrobotnej, który w świetle przepisów ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach może przysługiwać tylko osobie gotowej podjąć zatrudnienie.
Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie zaistniała, albowiem strona nie prowadzi już działalności gospodarczej.
Skargę na decyzję zakładu wniosła do WSA w Kielcach J. J.. Wskazała, że złożyła wystarczającą ilość dokumentów opisujących przyczyny, dla których powstała zaległość oraz dowody na obecną niewypłacalność (zasiłek okresowy z MOPR). Argumentacja ZUS w wielu punktach jest nieuzasadniona, natomiast innych ważnych dowodów nie uwzględniono. W załączonym postanowieniu Sądu Rejonowego o umorzeniu postępowania upadłościowego zawarto bowiem informację, że syndykowi nie udało się dokonać likwidacji majątku w postaci udziału 1/3 mieszkania, w którym mieszka (ZUS nie uznał tej informacji powołując się na to, że Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku). Dalej podano, że w postępowaniu upadłościowym zgłosił się tylko jeden wierzyciel tj. ZUS, a więc argument, że "gdyby ZUS umorzył przedmiotowe należności, to i tak inni wierzyciele w dalszym ciągu dochodziliby swoich" jest niezasadne. Skarżąca podniosła, że jedynym źródłem jej utrzymania od 2017 r. jest pomoc z MOPR. Pomoc taka jest udzielana osobom będącym w trudnej sytuacji i nie posiadającym innych źródeł utrzymania. Do grudnia zeszłego roku był to zasiłek stały, a od grudnia tegoż roku jest to zasiłek okresowy, który wygasa z końcem października br., więc nie można przyjąć, że stanowi on stałe źródło utrzymania, ale raczej podtrzymania przy życiu. Jeśli kwota [...]zł w tym 300 to zasiłek celowy, z przeznaczeniem na zakup żywności, stanowi dla ZUS zasób do rozpatrywania możliwości jakiejkolwiek spłaty, lub rozliczania z wydatkowania tych pieniędzy, to jest oczywiste, że nie ma to pokrycia w realiach. Argument, że "ZUS realizuje przecież ważny interes społeczny" brzmi w tych okolicznościach nieadekwatnie.
Następnie podniosła, że od grudnia 2023 r. jest zarejestrowana jako bezrobotna bez prawa do zasiłku, w dziale dla osób z orzeczeniem o niepełnosprawności. Regularnie dowiaduje się o ofertach pracy w zakresie jej możliwości, jednak oferowane są dla niej prace porządkowe, których wobec problemów z kręgosłupem nie jest w stanie podjąć, zaś fakt bycia w wieku przedemerytalnym zmniejsza dodatkowo szanse na jakiekolwiek zatrudnienie. Zdaniem strony fakt polepszenia sytuacji finansowej z powodu zbliżającego się wieku emerytalnego i tym samym możliwości potrąceń na poczet długu, ze świadczeń emerytalnych nie może być użyty jako wyjście z pominięciem właściwej oceny sytuacji na podstawie dostarczonych dowodów.
W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U.2024 r., poz. 1267) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.2024.935 ze zm.), określanej dalej jako "p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. "b"), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c").
Skarga jest zasadna, albowiem zdaniem sądu zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem kontroli sądu jest decyzja ZUS z 18 września 2024 r. nr 1912/2024 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy za poszczególne okresy od czerwca 2011 roku do października 2015 roku.
W pierwszej kolejności podniesienia wymaga, że zdaniem sądu, postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i FP może być bowiem prowadzone wyłącznie wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie ich uiścić. Umorzenie może dotyczyć więc tylko należności istniejących. Umorzenie należności zgodnie z art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej stanowi przyczynę wygaśnięcia zobowiązania z tytułu należności składkowych. Stosownie do przepisu art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej kolejną przyczyną skutkującą wygaśnięciem zobowiązania z tytułu należności składkowych jest przedawnienie. Przedawnienie objętych wnioskiem kwot z tytułu należności składkowych uniemożliwia zatem prowadzenie postępowania o ich umorzenie i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, skutkuje koniecznością umorzenia postępowania z powodu jego bezprzedmiotowości.
Z powyższego wynika, że ocena, czy doszło do przedawnienia objętych wnioskiem zaległości jest istotną okolicznością, która powinna w pierwszej kolejności podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości, czy innych ulg dotyczących należności z tytułu składek na ubezpieczenia, gdyż stwierdzenie przedawnienia powoduje bezprzedmiotowość merytorycznego postępowania (por. wyrok II GSK 4359/16 z 12 stycznia 2017 r. i powołane w nim orzecznictwo NSA, dostępny na stronie www.orzecznictwo.nsa.gov.pl).
Ustalenia, co do istnienia należności składkowych, powinny być poczynione w pierwszej kolejności i wyprzedzać analizę przesłanek dopuszczających umorzenie zaległości z tytułu składek w rozumieniu art. 28 u.s.u.s. oraz przepisów rozporządzenia. Merytoryczne rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jako załatwienie sprawy co do istoty może być wydane tylko wobec faktycznie istniejących należności.
Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że objęte wnioskiem skarżącej (oraz wynikające z treści decyzji) należności z tytułu składek dotyczą odległych w czasie okresów składkowych, poczynając od czerwca 2011 roku do października 2015 r. Stąd, mając na względzie okres ich powstania, organ przystępując do rozpatrzenia wniosku o umorzenie zaległości, zobowiązany był w pierwszej kolejności zbadać, czy są one wymagalne, dokonując w tym zakresie ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia, z uwzględnieniem zdarzeń powodujących przerwę lub zawieszenie biegu przedawnienia. Ustalenia w tym przedmiocie, aby następnie mogły być zweryfikowane przez sąd, powinny być szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu decyzji oraz – co istotne – potwierdzone w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym.
Wskazać należy, że od 1 stycznia 2012 r. na podstawie art. 11 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378, dalej ustawa nowelizująca) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s., regulującego kwestię przedawnienia składek.
Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat (uprzednio okres ten wynosił 10 lat), licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy nowelizującej do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (art. 27 ust 2 tej ustawy).
W myśl zaś art. 32 u.s.u.s. do składek na ubezpieczenie zdrowotne m.in. w zakresie ich poboru, egzekucji, stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Należy nadto zwrócić uwagę, iż przepisy art. 24 ust 5-6 u.s.u.s. przewidują zdarzenia, których zaistnienie powoduje przerwanie bądź zawieszenie biegu terminu przedawnienia.
Uzasadnienie wydanej w sprawie decyzji nie zawiera jednak dostatecznych ustaleń i rozważań co do kwestii przedawnienia, natomiast podane przez organ okoliczności w tym zakresie nie zostały potwierdzone w złożonym do sądu materiale dowodowym sprawy, co sprawia, że decyzja taka uchyla się spod kontroli sądu. Pominięcie tego zagadnienia, lub omówienie go w sposób niepełny i nie dający się zweryfikować, stanowi o istotnej wadliwości podjętej decyzji.
Z uzasadnienia decyzji oraz dołączonego do niej materiału dowodowego sprawy, nie wynikają konieczne w niniejszej sprawie ustalenia organu pozwalające stwierdzić, w jakiej wysokości należności są wymagalne, choć istnieją wątpliwości, czy nie wygasły.
Organ w kwestii upływu terminu przedawnienia zaległości oraz istnienia ewentualnych okoliczności mających wpływ na jego bieg, cytując art. 24 ust 5b oraz art. 24 ust 5c u.s.u.s. podał, że objęte wnioskiem należności są wymagalne. Wobec przedmiotowych należności wszczęto postępowanie egzekucyjne, począwszy od 27 września 2011 r. i sukcesywnie kierowano należności do egzekucji. To spowodowało, że termin przedawnienia należności był zawieszony do dnia 16 marca 2020 r., kiedy został przerwany poprzez wydanie postanowienia o ogłoszeniu upadłości.
Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że tezy o wszczętym i prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym od 27 września 2011 r. nie zostały w żaden sposób potwierdzone w aktach administracyjnych sprawy. Akta te nie zawierają bowiem żadnych dokumentów źródłowych, w tym m.in. tytułów wykonawczych z dowodami ich doręczeń, świadczących o realnym wszczęciu i prowadzeniu postępowania egzekucyjnego obejmującego przedmiotowe składki.
Braki w tym zakresie mogą wskazywać na wadliwe ustalenia stanu faktycznego dotyczące wysokości należności z tytułu składek, których dotyczy wniosek. W realiach sprawy jest to istotne także z tego względu, że niektóre z należności mogły przedawnić się przed datą ogłoszenia upadłości, czyli przed zdarzeniem przerywającym bieg terminu przedawnienia należności. Wydana w sprawie decyzja została więc oparta na niepełnym materiale dowodowym, który nie pozwala na jednoznaczną ocenę kwestii związanej z przedawnieniem należności objętych wnioskiem skarżącej.
Sąd nie kwestionuje, że decyzje w sprawie umorzenia należności składkowych mają charakter decyzji uznaniowych. Wymaga jednak podkreślenia, że rozstrzygnięcie organu nie może mieć charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Jak wskazano wyżej ustalenie, czy doszło do przedawnienia należności jest istotną okolicznością stanu faktycznego, która w pierwszej kolejności winna podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości. Nadto wynikające z powyższych ustaleń wnioski winny znaleźć odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym, tak aby ich prawidłowość mogła zostać skontrolowana przez sąd. Stwierdzenie przedawnienia danych należności powoduje bowiem bezprzedmiotowość merytorycznego rozstrzygania w zakresie ich umorzenia.
Jako niewystarczające w zakresie wyżej opisanych obowiązków organu należy ocenić dołączenie do akt sprawy informacji o stanie należności z tytułu składek (k. 81-85 akt administracyjnych). Jakkolwiek zawierają one informacje o tym, że "należności nie są przedawnione, egzekucja aktualna wystawiona po umorzeniu postępowania upadłościowego ([...] [...]) z 29.02.2024r.", to po pierwsze informacje te nie odnoszą się do okresu sprzed ogłoszenia upadłości, w którym – biorąc pod uwagę 5 letni termin – mogło dojść do przedawnienia składek, a po drugie, w żaden sposób nie pozwalają na właściwą ocenę zaistnienia bądź nie w kontrolowanej sprawie okoliczności skutkujących zawieszeniem biegu terminu przedawnienia należności składkowych. Zauważyć bowiem należy, że wnioski z niej wynikające nie zostały poparte jakimkolwiek materiałem dowodowym pozwalającym na ocenę zajętego przez organ stanowiska w tym zakresie. Ustalenie tych okoliczności względem konkretnych – objętych podaniem – zaległych należności było natomiast niezbędne dla oceny możliwości merytorycznego orzekania w przedmiocie ich umorzenia.
Naruszono tym samym przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez brak jednoznacznego ustalenia, czy i ewentualnie które spośród należności objętych wnioskiem o umorzenie uległy przedawnieniu w kontekście przepisów art. 24 ust 4, 5, 5a - 5f u.s.u.s. Organ nie dokonał stosownej analizy przedawnienia w odniesieniu do poszczególnych należności z tytułu składek. Tym samym zagadnienie dotyczące przedawnienia należności składkowych skarżącej nie zostało wyjaśnione w stopniu pozwalającym na jednoznaczne przyjęcie, że są one wymagalne.
Stwierdzone uchybienia nie pozwalają sądowi na dokonanie pełnej kontroli wydanej w sprawie decyzji organu.
Przedstawione powyżej wady w sytuacji, gdy sąd może dokonywać ustaleń wyłącznie na podstawie przedstawionych akt administracyjnych i nie dysponuje żadnymi innymi możliwościami w tym zakresie skutkują tym, że w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie wyczerpane zostały przesłanki uwzględnienia skargi przewidziane treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy p.p.s.a.
Nadto zdaniem sądu organ naruszył w/w przepisy postępowania w zakresie oceny zaistnienia przesłanki umorzenia, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Zgodnie z jego treścią Zakład może umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W ocenie sądu, organ administracji nie przeprowadził w realiach sprawy wnikliwej i pełnej analizy sytuacji skarżącej w zakresie objętym powyższym przepisem. Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe jej potrzeby będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2015 r., II GSK 2366/13). Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony powinna być szczegółowa analiza określonego na ten czas minimum socjalnego oraz minimum egzystencji w takich warunkach, w jakich strona przebywa, a więc odniesionych do jej środowiska (por. wyroki NSA z dnia 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09 oraz 8 sierpnia 2018 r., I GSK 1757/18).
W ocenie sądu, organ nie odniósł się w sposób wystarczający i pełny do sytuacji majątkowej skarżącej. Organ ustalając wydatki uwzględnił je w wysokości [...] zł – za czynsz, opłaty eksploatacyjne oraz koszty leczenia. Pominął jednak pozostałe koszty jakie skarżąca musi ponosić w celu zaspokojenia niezbędnych podstawowych potrzeb życiowych. W szczególności organ nie uwzględnił wydatków na wyżywienie, czy ubrania. Jest przecież oczywiste, że do wydatków związanych z niezbędnym utrzymaniem skarżącej należy zaliczyć nie tylko opłaty eksploatacyjne, lecz także koszty zakupu żywności, odzieży, środków czystości i higieny osobistej. Nieuwzględnienie przez organ choćby minimalnych, comiesięcznych wydatków, które skarżąca musi ponosić w celu przetrwania biologicznego powoduje, że obraz jej sytuacji materialnej jest niepełny i nie pozwala na ustalenie, czy skarżąca jest w stanie uregulować zaległe należności.
Rozważenie indywidualnych okoliczności musi odnosić się także do ustalonej kwoty zaległości, realności jej wyegzekwowania i spłacenia. Nie jest przy tym właściwe nawiązywanie przez organ do zdarzeń, które mogą nastąpić w przyszłości (osiągnięcie przez skarżącą w 2025 r. wieku emerytalnego i uzyskanie świadczenia). Rolą organu jest bowiem badanie aktualnej na datę orzekania sytuacji majątkowej skarżącej i ocena tego stanu w kontekście możliwości spłacania zaległych należności.
W świetle powyższego należy wskazać, że zaskarżona decyzja nie zawiera rozważań indywidualizujących, których treść ma być właśnie realizacją i konkretyzacją uznania administracyjnego w indywidualnej sprawie. Organ nie dokonał pełnych ustaleń pozwalających na właściwą ocenę istnienia przesłanki objętej § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.
Wskazać również należy, że prawidłowe i zgodne z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie jest szczególnie ważne właśnie przy decyzjach negatywnych. W takich sytuacjach strona ma prawo poznać powody odpowiadające rzeczywistemu zakresowi sporu. Przy umorzeniu organ powinien rozważyć szczegółowo kwestie istnienia, bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz ewentualnie okoliczności uzasadniające zakres jej zastosowania.
W niniejszej sprawie uzasadnienie decyzji nie zawiera przekonywującej argumentacji, dlaczego skarżącej odmówiono umorzenia należności z tytułu składek. Wskazane uchybienia nakazują przyjąć, że ocena wystąpienia przesłanki z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie została właściwie przeprowadzona i uzasadniona. Należy więc stwierdzić, że w postępowaniu administracyjnym, również w omawianym zakresie doszło do naruszenia przepisów postępowania w tym art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a., które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W ponownie prowadzonym postępowaniu, organ uwzględniając powyższą ocenę prawną, ustali wysokość zaległości skarżącej z tytułu należności składkowych będących przedmiotem postępowania, uwzględniając terminy przedawnienia oraz zdarzenia, które mogą mieć wpływ na bieg terminu przedawnienia, zgromadzi stosowną dokumentację w w/w zakresie, a poczynionym ustaleniom i płynącym z nich wnioskom da wyraz w treści uzasadnienia decyzji.
Następnie Zakład dokona oceny istnienia przesłanek umorzenia przedstawiając jej wynik w uzasadnieniu decyzji, sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Uwzględni przy tym uwagi sądu w zakresie konieczności ustalenia minimum socjalnego, wysokości wydatków strony realnie koniecznych do przeżycia na w/w poziomie, a następnie rozważy, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony.
Reasumując, wskazane uchybienia doprowadziły sąd do wniosku, że wydana w sprawie decyzja organu narusza przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Mając na względzie powyższe, sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c orzekł jak w sentencji wyroku.