I PZP 5/94

Uchwała  
 
Składu Siedmiu Sędziów 
 
z dnia 24 marca 1994 r., I PZP 5/94  
 
Sąd Najwyższy-Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - w 
składzie następującym: Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: 
Antoni Filcek, Teresa Flemming-Kulesza, Krzysztof Kolasiński, Maria Mańkowska 
(sprawozdawca), Walery Masewicz, Jadwiga Skibińska-Adamowicz, 
 
przy udziale prokuratora Witolda Bryndy, po rozpoznaniu na posiedzeniu 
niejawnym w dniu 24 marca 1994 r. wniosku Komisji Krajowej NSZZ "Solidarność" 
skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez 
skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu 
Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące zagadnienie 
prawne: 
 
"Czy syndyk masy upadłości, w skład której wchodzi przedsiębiorstwo, jest 
kierownikiem zakładu pracy w rozumieniu art. 23 i 24 k.p. oraz pracodawcą w 
rozumieniu art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych 
(Dz. U. Nr 55, poz. 234)?"  
 
 p o d j ą ł    następującą uchwałę: 
 
1) Przepisy art. 23 i 24 k.p. stosuje się odpowiednio do syndyka masy 
upadłości; 
2) W razie ogłoszenia upadłości: nie ma zastosowania art. 32 ustawy z dnia 
23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234). 
 
 
U z a s a d n i e n i e 
 
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego skierował do rozpoznania przez skład 
siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu 
Najwyższego wniosek Komisji Krajowej Niezależnego Samorządnego Związku 
Zawodowego "Solidarność" o podjęcie uchwały w przedmiocie wyżej przytoczonego 
zagadnienia prawnego. 
Przedstawiony problem dotyczy istoty funkcji syndyka masy upadłości i powstał 
na tle sprawy, w której organy prokuratury uznały syndyka masy upadłości za nie 
podlegającego odpowiedzialności karnej przewidzianej w art. 35 ustawy o związkach 
zawodowych, gdyż syndyk nie jest ich zdaniem pracodawcą w rozumieniu ustawy o 
organizacjach pracodawców. Komisja Krajowa NSZZ "Solidarność" zgłosiła zatem 
obawy, że takie stanowisko może powodować daleko idące konsekwencje w 
prawidłowości procesów likwidacyjnych prowadzonych przez syndyków masy upadłości. 
W uzasadnieniu wniosku o wyjaśnienie wymienionych w pytaniu przepisów 
prawa pracy przyjmuje się, że nie sposób odmówić syndykowi charakteru kierownika 
zakładu pracy w rozumieniu art. 23 i 24 k.p., jeżeli w skład masy upadłości wchodzi 
zakład pracy, bowiem na podstawie art. 45 i 90 prawa upadłościowego, syndyk 

obejmuje z mocy prawa majątek upadłego, zarządza tym majątkiem i przeprowadza 
jego likwidację oraz ma prawo do rozwiązywania umów o pracę z pracownikami 
zatrudnionymi przez upadłego pracodawcę. Tym samym, zdaniem Komisji Krajowej, nie 
sposób uwolnić syndyka masy upadłości od obowiązków ciążących na zakładzie pracy 
[...], w tym także od obowiązków określonych w przepisach k.p. i art. 35 ustawy o 
związkach zawodowych. 
W piśmie z dnia 15 lutego 1994 r. Komisja Krajowa podtrzymując treść 
zgłoszonego zagadnienia prawnego dodała, że chodzi o możliwie precyzyjne określenie 
roli, jaką obowiązujące przepisy prawne wyznaczają syndykowi masy upadłości. 
Zróżnicowanie terminologiczne i niekonsekwentne posługiwanie się pojęciem "kierownik 
zakładu pracy", innym razem pojęciem "pracodawcy" i uzależnienie tej kwalifikacji od 
funkcji, jaką syndyk ma pełnić - budzi wątpliwości.  
Prokurator wniósł o odmówienie podjęcia uchwały przez Sąd Najwyższy z uwagi 
na to, że zgłoszone wątpliwości zostały uzasadnione okolicznościami i argumentacją 
sprowadzającymi się jedynie do ogólnych stwierdzeń o niedostosowaniu przepisów k.p. 
do zmienionych warunków ustroju społeczno gospodarczego, a także wobec niewyka-
zania rozbieżności w orzecznictwie.  
Rozważając przedstawione wyżej zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy w 
obecnym składzie podziela pogląd wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu 
Najwyższego z dnia 24 lutego 1994 r. I PZP 57/93, iż impulsem do wykładni prawa 
przez Sąd Najwyższy z inicjatywy związku zawodowego może być już samo dążenie do 
zapobieżenia rozbieżnej, w skali masowej wykładni prawa i wszelkim wynikającym stąd 
ujemnym następstwom. Wniosek uzasadnia dodatkowo szczególny status prawny 
związków zawodowych, które nie należą do przewidzianego w art. 16 w związku z art. 
13 ust. 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst: Dz. 
U. 1994 r., Nr 13, poz. 48) kręgu organów państwowych współuczestniczących w 
procesie sądowego tłumaczenia i stosowania prawa. Kompetencje związku 
zawodowego uregulowane zostały odmiennie w art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 23 maja 
1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234) i wynikają z ogólnej formuły 
art. 1 tej ustawy o reprezentacji i obronie praw i interesów ludzi pracy. Odmienność ta 
polega na pominięciu w art. 22 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych występującej w 
art. 13 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym wzmianki o wątpliwościach powstałych "w 
praktyce" odnoszących się do wykładni prawa. Ważnym aspektem tej reprezentacji i 
obrony jest jednoznaczność co do treści i sposobu stosowania przepisów prawa 
regulujących te prawa i interesy. 
Z powyższych względów Sąd Najwyższy uznał, że przedstawione we wniosku 
Komisji Krajowej NSZZ "Solidarność" pytanie prawne odpowiada warunkom z art. 22 
ust. 2 ustawy o związkach zawodowych i wymaga udzielenia odpowiedzi na podstawie 
art. 13 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym. 
Rozważając problematykę prawno-materialną zagadnienia statusu syndyka 
masy upadłości, w skład której wchodzi przedsiębiorstwo jako zakład pracy w 
rozumieniu art. 3 k.p. i uprawnień syndyka działającego w charakterze kierownika 
zakładu pracy, odpowiedzi na tak przedstawione pytanie poszukiwać należy przede 
wszystkim w przepisach Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 
października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz. U. 1991 r., Nr 118 poz. 
512 ze zm.) i kodeksu pracy. 

Z problematyką tą mają również związek przepisy ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o 
szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn 
dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. 1990 r., Nr 4 poz. 
19 ze zm.), zwanej dalej ustawą o grupowych zwolnieniach.  
Prawo upadłościowe przewiduje, że ogłoszenie upadłości, którego dokonuje sąd, 
następuje wówczas, gdy podmiot gospodarczy zaprzestał płacenia długów (art. 1 § 1) i 
pociąga za sobą utratę przez upadłego, z mocy samego prawa zarządu oraz możliwości 
korzystania z należącego do niego majątku. Majątek ten stanowi masę upadłości (art. 
20 § 1). Skutkiem więc ogłoszenia upadłości jest utrata przez upadły podmiot 
gospodarczy dochodów, czynszów i wszelkich pożytków, które od dnia postanowienia 
sądu o upadłości, przechodzą do masy upadłości. Rezultatem ogłoszenia upadłości jest 
również to, że upadły traci prawo rozporządzania majątkiem i nie może przez swoje 
czynności prawne powodować zmiany w majątku masy upadłościowej.  
Czynności te należą do syndyka [...], którego wyznacza sąd w postanowieniu o 
ogłoszeniu upadłości (art. 14 § 1 ust. 3). Z tą chwilą powstaje prawo i obowiązek 
syndyka przeprowadzenia likwidacji majątku upadłego i podziału tego majątku między 
wierzycieli. Art. 90 prawa upadłościowego stanowi, że syndyk obejmuje z samego 
prawa majątek upadłego, zarządza tym majątkiem i przeprowadza jego likwidację. 
Syndyk dokonuje tych czynności w miejsce dotychczasowego właściciela, a 
także kierownika zakładu pracy wobec pracowników upadłego przedsiębiorstwa. Ma on 
prawo podejmowania czynności prawnych w zakresie stosunków pracy zatrudnionych 
pracowników, a jego działanie skierowane jest najczęściej w kierunku likwidacji przed-
siębiorstwa. Jeżeli jednak istnieje możliwość zaspokojenia wierzycieli z dochodów, jakie 
przynosi działające przedsiębiorstwo, to syndyk może nadal prowadzić 
przedsiębiorstwo na warunkach przewidzianych w art. 114, 131 § 1 i 140 prawa 
upadłościowego. 
W takich sytuacjach syndyk [...] niewątpliwie przejmuje wszelkie prawa i 
obowiązki kierownika zakładu pracy w rozumieniu art. 23 i 24 k.p. Nie można jednak 
uznać, z uwagi na szczególne cele postępowania upadłościowego, że przepisy te 
regulują wprost uprawnienia syndyka w zakresie kierowania upadłym zakładem pracy. 
Zarówno art. 23, jak i 24 k.p. może być stosowany jedynie odpowiednio, to znaczy przy 
uwzględnieniu różnic wynikających z postępowania upadłościowego i w sytuacjach, gdy 
syndyk dokonuje czynności w zakresie stosunku pracy z mocy przepisów ustaw 
szczególnych lub na podstawie kodeksu pracy, czy też, gdy przepisy te przewidują 
obowiązek współdziałania kierownika zakładu pracy z zakładową organizacją 
związkową. Przy ocenie stosowania art. 23 i 24 k.p. przez syndyka nie można bowiem 
pominąć różnicy między stanowiskiem syndyka masy upadłości, który kieruje upadłym 
przedsiębiorstwem i kierownikiem zakładu pracy w rozumieniu art. 4 k.p., chociaż 
niewątpliwie wiele przymiotów kierownika zakładu pracy posiada również syndyk. 
Syndyk jest organem postępowania upadłościowego i wykonuje swoją 
działalność pod nadzorem sędziego - komisarza. Zakresu obowiązków syndyka nie 
można też utożsamiać z reprezentacją zakładu pracy i działaniem kierownika zakładu 
pracy zgodnie z zasadą jednoosobowego kierownictwa wyrażoną w art. 4 k.p. Również 
cele zarządzanego przez syndyka zakładu pracy i cele zakładu pracy 
reprezentowanego przez kierownika różnią się zadaniami; pierwszy zmierza w zasadzie 
do likwidacji, aby zaspokoić wierzycieli (art. 110 i 230 prawa upadłościowego), drugi - 

powinien dążyć do rozwoju i poszerzania produkcji. 
Czynności prawne syndyka, kierującego zakładem pracy wchodzącym w skład 
masy upadłości, mogą zatem w zakresie stosunku pracy jedynie odpowiednio 
znajdować podstawę prawną w art. 23 k.p.  
Tak samo obowiązek współdziałania z organami organizacji związkowej 
wynikający z art. 24 k.p., ma tylko odpowiednie zastosowanie do syndyka, w skład 
której wchodzi zakład pracy, bowiem nie można pominąć wyżej omówionych 
szczególnych uregulowań dotyczących postępowania upadłościowego, jak również 
regulacji zamieszczonych w ustawach omawianych poniżej. 
Równocześnie zauważyć należy, że zgodnie z art. 20 ustawy z dnia 29 grudnia 
1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. 
U. 1994 r., Nr 1, poz. 1) skreślony został art. 45 prawa upadłościowego, przewidujący 
dopuszczalność rozwiązywania przez syndyka umów o pracę z zachowaniem ustawo-
wych terminów wypowiedzenia, a także umów zawartych na czas oznaczony, oraz 
prawo pracownika w pierwszym miesiącu od daty ogłoszenia upadłości pracodawcy do 
rozwiązania umowy o pracę za tygodniowym wypowiedzeniem. 
Uchylenie tego przepisu od 1 stycznia 1994 r. powoduje, że w razie upadłości 
zakładu pracy, do rozwiązania umowy o pracę z pracownikami tego zakładu nie mają 
obecnie zastosowania przepisy prawa upadłościowego, ale stosuje się przepisy ustawy 
o grupowych zwolnieniach oraz kodeks pracy.  
Z mocy art 411 § 1 k.p. wprowadzonego ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o 
zmianie kodeksu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 20, poz. 107), w 
razie ogłoszenia upadłości nie stosuje się art. 38, 39 i 41 k.p. ani przepisów szcze-
gólnych dotyczących ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem 
umowy o pracę. Obowiązki syndyka, jako kierownika zakładu pracy, wobec którego 
ogłoszona została upadłość, w zakresie konsultacji zamierzonych rozwiązań umów o 
pracę z organami związku zawodowego, przewiduje natomiast art. 7a ustawy o 
grupowych zwolnieniach. Jest to, nieznana dotychczasowym przepisom prawa pracy 
możliwość rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia przy łącznym spełnieniu 
warunków: upadłości zakładu pracy lub likwidacji, braku środków na wynagrodzenia dla 
pracowników, braku sprzeciwu pracownika i powiadomieniu zakładowej organizacji 
związkowej.  
Takie współdziałanie syndyka z organizacją związkową stanowi pewien rodzaj 
konsultacji jego decyzji w zakresie rozwiązania stosunku pracy z pracownikami, gdyż 
organizacja związkowa ma tylko uprawnienie opiniodawcze, a więc opinia ta nie wiąże 
syndyka i ma charakter jedynie doradczy.  
Przy zastosowaniu trybu z art. 7a ustawy o grupowych zwolnieniach nie 
obowiązuje szczególna ochrona działaczy związkowych przed rozwiązaniem umowy o 
pracę. 
W uchwale z dnia 2 marca 1994 r., I PZP 55/93, Sąd Najwyższy stwierdził, że 
członkowie zarządu zakładowej organizacji związkowej nie korzystają z ochrony przed 
rozwiązaniem umowy o pracę przewidzianej w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 
1989 r. o zwolnieniach grupowych w związku z art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o 
związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234), w razie zarządzenia likwidacji zakładu 
pracy (art. 7a ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o zwolnieniach grupowych). Jeżeli 
jednak nie został zastosowany tryb rozwiązania stosunku pracy przewidziany w art. 7a 

ustawy o grupowych zwolnieniach, to przy zwolnieniach obejmujących grupę pracowni-
ków określoną w art. 1 ust. 1 tej ustawy, również syndyka obowiązuje współdziałanie z 
organizacją związkową, przewidziane w art. 2 i 4 ustawy. W wyroku z dnia 23 stycznia 
1991 r., I PR 460/90, Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli tzw. grupowe zwolnienia 
pracowników są wynikiem ogłoszenia upadłości lub likwidacji zakładu pracy, to także w 
przypadku niezawarcia porozumienia, o którym mowa w art. 4 ustawy o grupowych 
zwolnieniach, nie stosuje się z uwagi na brzmienie art. 411 § 1 k.p., zasad wynikających 
z art. 38 k.p. 
Zarówno przy likwidacji, jak i upadłości zakładu pracy nie ma też zastosowania 
art. 10 ustawy o grupowych zwolnieniach, który przewiduje indywidualne zwolnienia 
pracowników z pracy z przyczyn wymienionych w art. 1 ust. 1 tej ustawy, które nie 
dotyczą likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa. Mają wówczas zastosowanie przepisy 
kodeksu pracy o rozwiązywaniu umów o pracę przy uwzględnieniu szczególnego 
przepisu art. 411 k.p. 
Przepis ten został wprawdzie zamieszczony w oddziale 3 dotyczącym 
rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem, a nie w przepisach ogólnych o 
rozwiązaniu umowy o pracę, jednakże samo usytuowanie tego przepisu dokonane w 
drodze nowelizacji, nie może być rozstrzygające dla odczytania jego treści ani celu jego 
wprowadzenia. 
Narastające zjawisko likwidacji i upadłości zakładów pracy spowodowało 
konieczność stworzenia uregulowania prawnego z  mniejszymi barierami prawnymi i 
uproszczonego rozwiązania stosunku pracy w porównaniu z innymi przyczynami 
rozwiązań umów o pracę. Użyty w tym przepisie zwrot o niestosowaniu szczególnej 
ochrony pracowników "przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę" 
powinien odnosić się zatem zarówno do rozwiązania umowy o pracę za wypo-
wiedzeniem, jak i do niezwłocznego rozwiązania umowy o pracę. 
Sformułowanie, jak w art. 411 k.p., występuje również w innych przepisach, np. 
art. 177 § 1 k.p., art 13 ustawy z dnia 24 czerwca 1989 r. o społecznej inspekcji pracy 
(Dz. U. Nr 35, poz. 163 ze zm.), jak i w art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o 
związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55 poz. 234) i dotyczy obu wyżej wymienionych 
trybów rozwiązania umowy o pracę. 
Ten ostatni przepis przewiduje ochronę stosunku pracy działacza związkowego 
w ten sposób, że pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy 
bez uzyskania zgody organizacji związkowej. 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego jak i doktrynie przyjmowano jednolicie, że 
przepis ten ma zastosowanie zarówno do wypowiedzenia umowy o pracę i jej 
rozwiązania w wyniku wypowiedzenia, jak i rozwiązania umowy o pracę bez 
wypowiedzenia. 
Pogląd ten znajduje, na przykład, potwierdzenie w wyroku z dnia 18 kwietnia 
1991 r., I PRN 14/91, wyroku z dnia 12 lutego 1993 r., I PRN 2/93 i uchwale z dnia 11 
maja 1993 r., I PZP 8/93, w których uznano, że przepis art. 62 k.p. dotyczący rozwią-
zania niezwłocznego nie ma zastosowania w razie naruszenia przez zakład pracy art. 
32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych przy rozwiązywaniu umów o pracę bez 
wypowiedzenia. Również w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 1994 r., I 
PZP 54/93, stwierdzono, że zgoda zarządu zakładowej organizacji związkowej jest 
konieczna przy rozwiązaniu bez wypowiedzenia umowy o pracę z członkiem komisji 

rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej. 
Analogiczny więc jak w art. 32 ust. 1 ustawy związkowej zwrot "wypowiedzenie 
lub rozwiązanie umowy o pracę" umieszczony w art. 411 § 1 k.p. powinien być 
rozumiany jednakowo i dotyczyć nie tylko wypowiedzenia umowy o pracę i skutku tego 
wypowiedzenia w postaci rozwiązania umowy o pracę, ale również rozwiązania umowy 
o pracę bez wypowiedzenia. 
Odmienna wykładnia powodowałaby wzmożenie ochrony pracownika w 
przypadkach wystąpienia szczególnych okoliczności uzasadniających rozwiązanie 
stosunku pracy ze skutkiem natychmiastowym, gdy w innych regulacjach prawnych, 
różnicujących szczególną ochronę przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem umowy o 
pracę, ochrona ta uległaby osłabieniu właśnie w odniesieniu do rozwiązania umowy o 
pracę bez wypowiedzenia; świadczy o tym np. porównanie trybów konsultacji z art. 38 
k.p. i art. 52 § 3 k.p., zakres ochrony stosunku pracy kobiety w ciąży przewidziany w art. 
177 § 1 k.p., czy też ochrona członka rady pracowniczej z art. 6 ustawy z dnia 25 
września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, 
poz. 133 ze zm.) która nie obejmuje rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia 
(uchwała z dnia 27 czerwca 1985 r., III PZP 22/86, potwierdzona uchwałą Pełnego 
Składu Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 kwietnia 
1994 r., I PZP 16/94). 
Konsekwencją takiego rozumienia art. 411 k.p. jest stwierdzenie, że w razie 
likwidacji czy upadłości zakładu pracy nie stosuje się szczególnej ochrony pracowników 
przed każdym rozwiązaniem umowy o pracę, w tym także ochrony z art. 32 ustawy o 
związkach zawodowych. 
Generalnie rzecz ujmując, należy stwierdzić, że przy upadłości zakładu pracy 
zniesiona została szczególna ochrona stosunku pracy przewidziana zarówno w 
przepisach kodeksu pracy, jak i ustawach szczególnych. 
Nie istnieje zatem potrzeba określenia roli i obowiązków syndyka w charakterze 
pracodawcy w rozumieniu art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, skoro 
ustawodawca wyłączył stosowanie tego przepisu w postępowaniu upadłościowym 
poprzez zapis w art. 411 § 1 k.p. 
W uzasadnieniu pytania prawnego został przytoczony przykład o niestosowaniu 
przez organy prokuratury art. 35 ustawy o związkach zawodowych wobec syndyka, 
który nie jest pracodawcą w rozumieniu ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o organizacjach 
pracodawców (Dz. U. Nr 55, poz. 235). Ta ostatnia hipoteza jest prawdziwa, nie ma 
jednakże związku ze stosowaniem art. 35 ustawy o związkach zawodowych, który nie 
wymienia żadnego pracodawcy, a więc takiego., o którym mowa w w/w ustawie z dnia 
23 maja 1991 r. Art. 35 ustawy o związkach zawodowych dotyczy bowiem osoby, która 
w związku z zajmowanym stanowiskiem lub pełnioną funkcją narusza przepisy tej usta-
wy. Osobą tą może być zatem syndyk masy upadłości, jeżeli zarządza zakładem pracy i 
nie wykonuje ciążących na nim obowiązków wynikających z przepisów prawa, 
stosowanych w postępowaniu upadłościowym. 
Z tych wszystkich względów, Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi, jak w sentencji 
uchwały.