I PRN 91/96

Postanowienie z dnia 8 października 1996 r. 
I PRN 91/96 
 
Ponadzakładowa organizacja związkowa nie jest reprezentatywna w 
rozumieniu art. 24117 § 1 pkt 2 KP, jeżeli zrzesza wprawdzie co najmniej pięć 
tysięcy pracowników, lecz liczba czynnych zawodowo członków-pracowników nie 
stanowi równocześnie przynajmniej 10% ogółu pracowników objętych zakresem 
oddziaływania statutu tej organizacji. 
 
Przewodniczący SSN: Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie: SN Kazimierz 
Jaśkowski, SA Zbigniew Myszka (sprawozdawca). 
 
Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, 
po rozpoznaniu w dniu 8 października 1996 r. sprawy z wniosku Związku Zawodowego 
Inżynierów i Techników w W. o stwierdzenie reprezentatywności, na skutek rewizji 
nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego [...] od postanowienia Sądu 
Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 29 marca 1995 r. [...] 
 
p o s t a n o w i ł: 
 
u c h y l i ć  zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego 
rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie. 
 
 
U z a s a d n i e n i e 
 
Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 29 marca 1995 r. st-
wierdził, że Związek Zawodowy Inżynierów i Techników jest reprezentatywną ponad-
zakładową organizacją związkową dla pracowników inżynieryjno-technicznych różnych 
branż i specjalności w świetle art. 24117 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy, według stanu na 
dzień 25 marca 1995 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że Związek ten 
reprezentuje około 210.000 osób, a zrzesza 15.200 członków, wobec czego spełnia 
wymogi określone w art. 24117 § 1 pkt 2 KP. 
Od prawomocnego postanowienia Sądu Wojewódzkiego rewizję nadzwyczajną 
wniósł Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, zarzucając zakwestionowanemu 
orzeczeniu rażące naruszenie art. 24117 § 1 pkt 2 KP oraz wniósł o jego uchylenie i 
oddalenie wniosku. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej wskazano [...], że już z 
matematycznego wyliczenia wynika, iż Związek Zawodowy Inżynierów i Techników 
zrzesza mniej niż 10% ogółu pracowników objętych zakresem działania statutu tego 
Związku. Dlatego bez znaczenia jest okoliczność, że zrzesza on więcej niż pięć tysięcy 
pracowników. W konsekwencji Związek ten nie jest ponadzakładową organizacją 
reprezentatywną w rozumieniu art. 24117 § 1 pkt 2 KP, a zaskarżone postanowienie 
rażąco naruszyło tę kodeksową regulację prawną. Nadto narusza ono także interes 
Rzeczypospolitej Polskiej, jako państwa prawnego zobowiązanego do zapewnienia 
pokoju społecznego. Nieuprawnione ustalenie zdolności układowej ponadzakładowej 
organizacji związkowej może być bowiem źródłem konfliktów na tle zawierania, rejes-

tracji i wejścia w życie układu zbiorowego pracy w określonej dziedzinie, co z uwagi na 
społeczny charakter takich spraw narusza nie tylko prawo, ale także zasady wolności 
negocjowania i zawierania układów zbiorowych pracy w kształcie wyznaczonym przez 
Kodeks pracy. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
 Zagadnienie reprezentatywności ponadzakładowej organizacji związkowej w 
ujęciu art. 24117 § 1 KP należy do sfery tzw. układowej zdolności negocjowania i 
zawierania ponadzakładowych układów zbiorowych pracy, wyznaczającej podmioty 
prawa kwalifikowane do występowania w charakterze strony lub uczestnika ponadzakła-
dowego układu zbiorowego pracy. Na gruncie polskiego prawa pracy tak rozumiana 
zdolność układowa może obejmować uprawnienie do podejmowania szerokiego 
spektrum czynności prawnych zmierzających do zawarcia, zmiany, rozwiązania, a także 
przystąpienia do istniejącego już układu zbiorowego pracy. W strukturalnym ciągu 
zdarzeń układowych wyróżnia się prawo występowania z inicjatywą podjęcia rokowań 
nad układem, uczestnictwo w negocjacjach, prowadzenie rokowań, zawarcie i 
podpisanie układu, udział w postępowaniu rejestracyjnym, uprawnienia dotyczące 
zmiany lub rozwiązania, a także możliwość zawierania przez strony posiadające 
zdolność układową porozumień o przystąpieniu do istniejącego już układu zbiorowego 
pracy. Tak szeroko rozumiana zdolność układowa sytuuje się w sferze ogólnej 
związkowej zasady reprezentacji zbiorowych praw i interesów wszystkich pracowników, 
niezależnie od ich przynależności związkowej, przez każdy związek zawodowy (art. 7 
ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych - Dz. U. Nr 55, poz. 234 
ze zm.). Tej ogólnej zasady nie zmienia ukształtowanie się szerokiego pluralizmu 
związkowego, w tym występujące w praktyce znaczne rozproszenie ruchu 
zawodowego. Zasada ta ma tym większe znaczenie, że grupowe prawa i interesy 
pracowników mogą być de lege lata reprezentowane wyłącznie przez związki 
zawodowe. 
Sygnalizowana zasada działania związków zawodowych wyraża się także w 
różnych zakresach zdolności układowej. I tak, istnieje wolność inicjowania zawarcia 
ponadzakładowego układu zbiorowego pracy przez każdą ponadzakładową organizację 
związkową reprezentującą pracowników, dla których układ zbiorowy ma być zawarty 
(art. 24115 KP), co znajduje odniesienie do każdej ponadzakładowej zarejestrowanej 
struktury związkowej, bez względu na liczbę zrzeszonych pracowników w danym 
ponadzakładowym ruchu zawodowym. Kodeksowa zasada reprezentacji zbiorowych 
praw i interesów wszystkich pracowników, dla których ma być zawarty ponadzakładowy 
układ zbiorowy pracy przejawia się w dopuszczeniu do rokowań w celu zawarcia 
takiego układu wspólnej reprezentacji związkowej lub działających wspólnie wszystkich 
ponadzakładowych organizacji związkowych reprezentujących pracowników, dla których 
układ ma być zawarty (art. 24116 § 1 KP). Oznacza to pierwszeństwo i kodeksową 
preferencję wspólnej reprezentacji związkowej lub wspólnie działających organizacji 
związkowych, którym prawo przyznaje łączną zdolność do prowadzenia rokowań w celu 
zawarcia układu zbiorowego pracy, chociaż ostatecznie układ zawierają wszystkie 
ponadzakładowe organizacje związkowe, jeżeli tylko prowadziły rokowania nad tym 
układem (art. 24117 § 6 KP). Prowadzi to do wniosku, że ponadzakładowy układ 

zbiorowy pracy może być negocjowany przez wspólną reprezentację związkową lub 
działające wspólnie poszczególne ponadzakładowe organizacje związkowe 
reprezentujące pracowników, dla których układ ma być zawarty, bez względu na ich 
reprezentatywność w rozumieniu art. 24117 KP, tj. niezależnie od posiadania przymiotu 
takiej reprezentatywności. Jeżeli jednak w ciągu 30 dni od zgłoszenia inicjatywy 
zawarcia ponadzakładowego układu zbiorowego pracy, ponadzakładowe organizacje 
związkowe nie przystąpią do wspólnych rokowań układowych, to do zawarcia układu 
pozostają uprawnione organizacje związkowe reprezentatywne w rozumieniu art. 24117 
KP, które podejmują od początku nową inicjatywę zawarcia układu. W takiej regulacji 
dostrzega się możliwości eliminowania związkowych struktur niereprezentatywnych 
przez związkowe organizacje reprezentatywne, które nie przystępując do wspólnych 
rokowań w kodeksowo zakreślonym terminie 30 dni od zgłoszenia inicjatywy ich 
podjęcia, uzyskują wyłączność jako strony uprawnione do zawarcia, a później 
inicjowania zmian lub rozwiązania ponadzakładowego układu zbiorowego pracy. 
Jednakże stwierdzenie reprezentatywności ponadzakładowej organizacji związkowej już 
po wszczęciu rokowań nad ponadzakładowym układem zbiorowym pracy uprawnia taką 
organizację do przystąpienia do rokowań prowadzonych przez inne, w tym także repre-
zentatywne ponadzakładowe organizacje związkowe (art. 24116 § 5 KP), co zapewnia 
jej wpływ na kształt negocjowanego układu zbiorowego pracy, zawieranego przez 
wszystkie organizacje związkowe, które prowadziły rokowania układowe (art. 24116 § 6 
KP). Takie relacje nakazują wnikliwe i rozważne prowadzenie postępowania sądowego 
zmierzającego do stwierdzenia reprezentatywności ponadzakładowej organizacji 
związkowej według reguł normatywnych art. 24117 KP, które cechę reprezentatywności 
wiążą z obiektywnym i sprawdzalnym kryterium ilościowym. Przymiot 
reprezentatywności ma ponadzakładowa organizacja związkowa zrzeszająca: 1) co 
najmniej pięćset tysięcy pracowników lub 2) co najmniej 10% ogółu pracowników 
objętych zakresem działania statutu, nie mniej niż pięć tysięcy pracowników lub 3) 
największą liczbę pracowników, dla których ma być zawarty określony układ 
ponadzakładowy (art. 24117 § 1 KP). Należy przy tym zauważyć, że reprezentatywność 
ustalana na podstawie art. 24117 § 1 pkt 1 i 2 ma charakter ogólny w tym znaczeniu, że 
takie organizacje reprezentatywne maja generalną zdolność układową w każdym 
przypadku zawierania układów ponadzakładowych, jeżeli zrzeszają tylko pracowników 
obejmowanych takim układem. Natomiast w przypadku reprezentatywności z pkt 3 tego 
artykułu chodzi o tę cechę wyznaczoną przez największą liczbę pracowników, dla 
których ma być zawarty konkretny układ ponadzakładowy. 
Mając na uwadze przedstawiony układ normatywny należy stwierdzić pobieżne i 
niepełne ustalenia faktyczne zawarte w zaskarżonym postanowieniu. Sąd Wojewódzki 
rozpoznając wniosek o stwierdzenie reprezentatywności w ramach dyspozycji art. 24117 
§ 1 pkt 2 KP nie ustalił bowiem, jaka liczba pracowników, tj. osób zatrudnionych w 
ramach stosunków pracy (art. 2 KP) była objęta zakresem działania statutu Związku 
Zawodowego Inżynierów i Techników, poprzestając na wskazaniu jedynie ogółu osób 
reprezentowanych przez ten ruch związkowy (około 210.000 osób), a nadto nie ustalił, 
czy wskazana liczba 15.200 pełnoprawnych członków tego Związku miała status 
pracowników. Jest to tym bardziej istotne, że wnioskodawca przedłożył na rozprawie 
przed Sądem Najwyższym nowe dane liczbowe różniące się w sposób istotny od 
odpowiednich deklaracji przedstawionych w postępowaniu przed Sądem Wojewódzkim. 

Tymczasem dla stwierdzenia reprezentatywności układowej związku zawodowego w 
świetle art. 24117 § 1 pkt 2 KP konieczne jest określenie liczby odpowiadającej co 
najmniej 10% ogółu pracowników objętych zakresem działania ponadzakładowej or-
ganizacji związkowej, która równocześnie powinna zrzeszać nie mniej niż pięć tysięcy 
pracowników. Inaczej rzecz ujmując, nie można stwierdzić układowej reprezen-
tatywności ponadzakładowej organizacji związkowej w rozumieniu art. 24117 § 1 pkt 2 
KP, która wprawdzie zrzesza co najmniej pięć tysięcy pracowników, gdy liczba zrze-
szonych czynnych zawodowo pracowników (art. 2 KP) nie stanowi równocześnie co 
najmniej 10% ogółu pracowników objętych zakresem działania statutu zainteresowanej 
ponadzakładowej organizacji związkowej. Przy ustalaniu reprezentatywności bierze się 
pod uwagę tylko zrzeszonych pracowników, niezależnie od długości związkowych 
stażów członkowskich oraz stopnia wywiązywania się z obowiązków związkowych, w 
tym opłacania składek członkowskich, ale nie uwzględnia się zrzeszonych członków 
związku zawodowego nie mających statusu prawnego pracowników, np. emerytów, 
rencistów, bezrobotnych lub osób świadczących pracę na podstawie cywilnoprawnych 
umów o świadczenie usług, a także członków zrzeszonych w pozazwiązkowych 
organizacjach społecznych, np. w Stowarzyszeniu Inżynierów Mechaników Polskich. 
Skoro zaskarżone postanowienie nie jest oparte na obiektywnych i sprawdzal-
nych kryteriach reprezentatywności Związku Zawodowego Inżynierów i Techników, to 
rażąco narusza art. 24117 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy. Zaskarżone orzeczenie narusza 
także interes Rzeczypospolitej Polskiej z powodu co najmniej przedwczesnego stwier-
dzenia reprezentatywności tego Związku na podstawie ustaleń nie poddających się 
weryfikacji prawnej. Zagraża to zdolności układowej innych ponadzakładowych 
organizacji związkowych reprezentujących pracowników, dla których mogą być 
zawierane ponadzakładowe układy zbiorowe pracy. Uchybia to kodeksowo określonym 
zasadom związkowego udziału w negocjowaniu i zawieraniu układów zbiorowych pracy, 
a przez to może prowadzić do zatargów międzyzwiązkowych, negatywnie 
oddziałujących na zapewnienie pokoju społecznego. Mając na względzie konieczność 
wydania postanowienia respektującego określone wyżej reguły art. 24117 § 1 pkt 2 KP, 
Sąd Najwyższy uwzględnił rewizję nadzwyczajną i uchylił zaskarżone postanowienie 
oraz przekazał wniosek Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego 
rozpoznania na podstawie dotychczasowego art. 422 § 2 KPC w związku z art. 11 ust. 
5 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego... (Dz. U. 
Nr 43, poz. 189). 
Sąd Najwyższy stwierdza nadto, że do kompetencji Sądu Wojewódzkiego należy 
rozpoznanie przedłożonego na rozprawie w dniu 8 października 1996 r. wniosku o 
ponowne stwierdzenie reprezentatywności Związku Zawodowego Inżynierów i 
Techników w związku z twierdzeniem wnioskodawcy, że spełnia wymogi określone w 
art. 24117 § 1 pkt 2 i 3 KP. 
 
========================================