I OZ 72/26

I OZ 72/26 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2026-03-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2026-02-18
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Krzysztof Sobieralski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Wyłączenie sędziego
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono zażalenie
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 18 § 1, art. 19, art. 24 § 1, art. 156 § 3, art. 166, art. 184, art. 197 § 1 i 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Krzysztof Sobieralski po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 18 grudnia 2025 r., sygn. akt II SPP/Sz 58/25, o oddaleniu wniosku o wyłączenie starszego referendarza sądowego B.G. od udziału w rozpoznaniu sprawy o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze sprzeciwu E.Z. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia 16 czerwca 2025 r., nr SKO.4110.620.2025, SKO.4110.596.2025, w przedmiocie ustalenia świadczenia nienależnie pobranego i odmowy jego umorzenia postanawia: 1. sprostować z urzędu oczywistą omyłkę w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 18 grudnia 2025 r., sygn. akt II SPP/Sz 58/25, w ten sposób, że w jego rubrum po słowach "w sprawie ze sprzeciwu" wpisać "E.Z.", 2. oddalić zażalenie.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, zwany dalej "Sądem I instancji", postanowieniem z dnia 18 grudnia 2025 r., sygn. akt II SPP/Sz 58/25, oddalił wniosek E.Z., zwanego dalej "skarżącym", o wyłączenie starszego referendarza sądowego B.G. od udziału w rozpoznaniu sprawy o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze sprzeciwu skarżącego od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie, zwanego dalej "Kolegium", z dnia 16 czerwca 2025 r., nr SKO.4110.620.2025, SKO.4110.596.2025, w przedmiocie ustalenia świadczenia nienależnie pobranego i odmowy jego umorzenia.
Skarżący wniosek swój uzasadnił m.in. przekonaniem o rażącym braku obiektywizmu, małym doświadczeniem referendarza sądowego w pracy w sądownictwie administracyjnym, stronniczością i działaniami poza orzeczniczymi, nadzwyczajnym formalizmem referendarza w rozpatrywaniu wniosków skarżącego o przyznanie prawa pomocy.
Objęty wnioskiem referendarz sądowy złożył oświadczenie, w którym podał, że w sprawie nie zachodzą żadne przesłanki do jego wyłączenia wskazane w art. 18 i art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz. U. z 2026 r., poz. 143 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.". Referendarz sądowy oświadczył, że nie zachodzi między nim a wnioskodawcą stosunek osobisty tego rodzaju, że mógłby wywołać wątpliwość co do jego bezstronności. Podał, że nie zna wnioskodawcy osobiście.
W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd I instancji wskazał, że okoliczności przedstawione we wniosku skarżącego nie przemawiają za zasadnością wyłączenia referendarza sądowego od jego udziału w rozpoznaniu wniosków skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Wniosek w żadnej mierze nie zawiera argumentacji, która podważałaby wiarygodność oświadczenia złożonego przez referendarza sądowego i wskazywała na uzasadnioną wątpliwość, co do bezstronności referendarza w niniejszej sprawie, co czyni przedmiotowe żądanie niezasadnym.
Podkreślono, że za okoliczności wywołujące uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności referendarza w rozumieniu art. 19 P.p.s.a. nie mogą być uznane subiektywne przekonania skarżącego, co do doświadczenia zawodowego referendarza i jego umiejętności orzeczniczych. Za nie znajdujące oparcia w przesłankach wyłączenia uznano także subiektywne odczucia skarżącego co do tego, że referendarz sądowy jest nieobiektywny, jak i nie przemawiają za tym zastrzeżenia skarżącego co do sposobu procedowania referendarza sądowego, np. poprzez kierowanie wezwań do skarżącego o złożenie dodatkowych dokumentów, czy udziału referendarza sądowego w wydawaniu orzeczeń, z których strona jest niezadowolona.
Zażalenie na powyższe orzeczenie złożył skarżący wnosząc o jego uchylenie w całości. Argumentując swoje stanowisko skarżący odniósł się do innych spraw ze skarg na decyzje Kolegium, w których to prawo pomocy dotyczące przydzielenia pełnomocnika z urzędu zostało skarżącemu przyznane. Podniesiono, że tylko referendarz sądowy B.G. jako jedyny orzecznik odmówiła skarżącemu prawa pomocy, pomimo że skarżący we wszystkich sprawach podawał, "co do natury" te same okoliczności. W ocenie skarżącego powyższe okoliczności wskazują na brak obiektywizmu ww. referendarza. W ocenie skarżącego wzywanie go do składania tak obszernych dodatkowych dokumentów miało charakter celowego utrudniania skarżącemu uzyskania prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja wyłączenia referendarza sądowego, zarówno z mocy prawa, jak i na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego referendarze sądowi nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą. Ratio legis przepisów o wyłączeniu referendarza sądowego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami co do jego bezstronności i obiektywizmu w rozpoznaniu określonej sprawy (m.in. postanowienie NSA z dnia 14 września 2016 r., I OZ 937/16, CBOSA). Poza wypadkami wyłączenia z mocy samego prawa (art. 18 § 1 w zw. z art. 24 § 1 P.p.s.a.), wyłączenie referendarza sądowego następuje na wniosek wówczas, jeżeli zachodzą takie okoliczności, które mogłyby wywołać wątpliwości co do jego bezstronności (art. 19 w zw. z art. 24 § 1 P.p.s.a.).
Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zajęte przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu o braku podstaw do wyłączenia referendarza sądowego B.G. od rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. Podniesione przez skarżącego argumenty nie wypełniają dyspozycji przepisu art. 18 w zw. z art. 24 § 1 P.p.s.a., co skutkowałoby wyłączeniem referendarza sądowego od orzekania w sprawie z mocy samej ustawy. Nie stanowią również wystarczającej przesłanki uzasadniającej zastosowanie w sprawie instytucji wyłączenia referendarza sądowego w oparciu o art. 19 w zw. z art. 24 § 1 P.p.s.a. Powodem takim nie może być subiektywne przekonanie skarżącego o braku bezstronności ww. referendarza sądowego, czy też o dyskryminacji z jego strony. Podjęcie przez referendarza sądowego niekorzystnych, w odczuciu skarżącego, działań co do jego osoby w tej sprawie nie stanowi podstawy do wyłączenia ww. referendarza od orzekania w rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie, albowiem w środkach odwoławczych od orzeczeń referendarza może on podnosić zarzuty dotyczące ewentualnych uchybień procesowych. Przyczyny wyłączenia referendarza sądowego muszą mieć zawsze charakter obiektywny i znajdować potwierdzenie w podnoszonych przez stronę okolicznościach faktycznych, co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca.
Kluczowym jest fakt, że skarżący sformułowany wniosek o wyłączenie referendarza sądowego oparł w istocie jedynie na okoliczności wezwania go do przedstawienia stosownej dokumentacji pozwalającej zobrazować jego sytuację finansową. Powyższa czynność dokonana przez referendarza sądowego znajdowała oparcie w przepisach prawa (art. 255 P.p.s.a.) i była przejawem woli dokładnego wyjaśnienia sytuacji majątkowej skarżącego ze strony referendarza sądowego. Było to kluczowe dla podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie złożonego przez skarżącego wniosku. Okoliczność ta nie jest jednoznaczna z negatywnym rozpatrzeniem złożonego wniosku. Dopiero po przedłożeniu dokumentów, do których został zobowiązany skarżący referendarz sądowy przystąpiłby do jego merytorycznego rozpatrzenia.
Nie sposób zarzucać referendarzowi rozmyślnego zakreślenia terminu 7 dni na uzupełnienie dokumentacji, co miało uniemożliwić skarżącemu przedłożenie stosownej dokumentacji. Zakreślony skarżącemu na podstawie art. 255 P.p.s.a. termin był adekwatny do zakresu żądania sądu i umożliwiał stronie zebranie wskazanych dokumentów. Co więcej, z uwagi na fakt, że termin ten jest terminem sądowym (art. 82 P.p.s.a.), skarżący, przed jego upływem, mógł z ważnej przyczyny wnioskować o jego przedłużenie (art. 84 P.p.s.a.). Miał także możliwość wnioskować o przywrócenie tego terminu, jeśli uprawdopodobniłby okoliczności wskazujące na brak jego winy w uchybieniu terminowi (art. 86 i 87 P.p.s.a.).
W konsekwencji nie sposób powyższego działania referendarza sądowego zaklasyfikować jako niewłaściwego, czy też takiego, którego celem było wywołanie negatywnych skutków procesowych względem skarżącego.
Poszukiwanie analogi między rozpatrywaną przez referendarza sądowego sprawą a rozstrzygnięciami zapadłymi w zakresie złożonych przez skarżącego wniosków o przyznanie prawa pomocy zapadłych w innych sprawach sądowoadministracyjnych jest bezzasadne. Każda sprawa jest osadzona w określonym stanie faktycznym i prawnym, a także rozpatrywana w określonym czasie. Nie sposób czynić zasadnych odniesień w zakresie rozpatrywania wniosków o przyznanie prawa pomocy w takim zakresie, jak czyni to skarżący, wyszczególniając jedynie fakt rozstrzygnięć uwzględniających jego wniosek.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarówno we wniosku o wyłączenie referendarza sądowego, jak i w zażaleniu na postanowienie Sądu I instancji brak jest wskazania takich okoliczności i argumentów, które podważałyby prawdziwość złożonego przez niego w tej sprawie oświadczenia. Instytucja wyłączenia referendarza sądowego nie może być traktowana jako możliwość eliminowania w postępowaniu referendarzy, których strona uznaje za nieodpowiadających subiektywnemu pojmowaniu jej interesów (por. postanowienie NSA z dnia 22 lutego 2008 r., sygn. akt II FZ 61/08, CBOSA, oraz postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 stycznia 2011 r., sygn. akt K 3/09, publ. "Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego" 2011, seria A, nr 1, poz. 5).
W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji zasadnie stwierdził, że złożony przez skarżącego wniosek o wyłączenie referendarza sądowego B.G.od rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż nie zaistniały przesłanki określone w art. 18 i art. 19 w związku z art. 24 § 1 P.p.s.a.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł, jak w pkt. 2 sentencji.
Na podstawie art. 156 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 166 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny sprostował zaskarżone postanowienie Sądu I instancji wobec omyłkowego nieoznaczenia imienia i nazwiska strony skarżącej w komparycji.