I OW 136/25

I OW 136/25 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2025-11-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-07-18
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący sprawozdawca/
Marek Stojanowski
Marian Wolanin
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
643  Spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego (art. 22 § 1 pkt 1 Kpa) oraz między tymi organami
Hasła tematyczne
Spór kompetencyjny/Spór o właściwość
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Wskazano organ właściwy do rozpoznania sprawy
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 3 pkt 11, art. 16 ust. 6, 7, 8, art. 30 ust. 1, 5, 6 i 9
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Dz.U. 2024 poz 935
art. 4, art. 15 § 1 pkt 4, § 2, art. 64 § 3, art. 199, art. 200, art. 201, art. 203, art. 204
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie NSA Marek Stojanowski NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 6 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Wójta Gminy G. o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego pomiędzy Wójtem Gminy G. a Prezesem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przez wskazanie organu właściwego do rozpatrzenia wniosku G. K. w sprawie rozłożenia na raty należności uznanej za świadczenie nienależne postanawia wskazać Wójta Gminy G. jako organ właściwy w sprawie.
Uzasadnienie
PISMEM Z 14 LIPCA 2025 R. WÓJT GMINY G. WYSTĄPIŁ DO NACZELNEGO SĄDU ADMINISTRACYJNEGO Z WNIOSKIEM O ROZSTRZYGNIĘCIE SPORU KOMPETENCYJNEGO ZAISTNIAŁEGO MIĘDZY TYM ORGANEM A PREZESEM ZAKŁADU UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH W SPRAWIE WSKAZANIA ORGANU WŁAŚCIWEGO DO ROZPATRZENIA WNIOSKU G. K., DALEJ: ZAINTERESOWANA, W SPRAWIE ROZŁOŻENIA NA RATY NALEŻNOŚCI UZNANEJ ZA ŚWIADCZENIE NIENALEŻNE.
W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że zainteresowana wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – oddział w Z. o rozłożenie na raty należności wynikających z konieczności zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego. Wniosek ten został przekazany do Ośrodka Pomocy Społecznej w G., z czym nie zgadza się wnioskodawca. Argumentował, że przyznanie przez organ emerytalno-rentowy dodatku za ten sam okres, za który wypłacany był wcześniej przyznany zasiłek pielęgnacyjny, zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie stanowi świadczenia nienależnego. Ponadto możliwość zastosowania ulg w spłacie należności, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2025 r. poz. 1208), dalej: u.ś.r., dotyczy wyłącznie należności, które zostały uznane za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w drodze decyzji. Podniósł, że regulacja art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. stanowi przepis szczególny w stosunku do art. 30 ust. 2 tej ustawy, regulując odmiennie sposób zwrotu tego świadczenia i przenosząc kompetencję w zakresie tego postępowania na Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Wnioskodawca wskazał, że z uwagi na szczególny tryb zwrotu określony w art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. powoduje, że gmina nie zyskuje statusu wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
W odpowiedzi na wniosek Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o wskazanie Wójta Gminy G. jako organu właściwego w sprawie oraz zasądzenie od wnioskodawcy zwrotu kosztów postępowania, w tym zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Uzasadniając swoje stanowisko, wskazał, że art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. regulują wyłącznie kwestię zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, a nie zastosowania ulgi w spłacie tej należności w postaci zmniejszenia kwoty miesięcznych potrąceń z renty rodzinnej czego dotyczył wniosek zainteresowanej. Kompetencję w zakresie ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych posiada wyłącznie właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 15 § 1 pkt 4 w zw. z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej.
Rozpoznając wniosek Wójta Gminy G., należy podkreślić, że ma on na celu rozstrzygnięcie negatywnego sporu o właściwość pomiędzy tym organem a Prezesem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Obydwa organy uznają się bowiem za niewłaściwe do rozpatrzenia wniosku zainteresowanej w sprawie rozłożenia na raty należności uznanej za świadczenie nienależne.
Mając na uwadze przedmiot sporu, należy wskazać, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Z dalszych przepisów art. 30 u.ś.r. wynika z kolei, że w przypadku stwierdzenia, że określone świadczenie jest nienależnie pobrane, właściwy organ wydaje decyzję o ustaleniu i zwrocie tej kwoty (art. 30 ust. 5 i 6 u.śr.). Ponadto jak wynika z art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Osobną regulację dotyczącą wyłącznie zasiłku pielęgnacyjnego ustawodawca zawarł w art. 16 u.ś.r., zgodnie z którym zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego (ust. 6). Osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego (ust. 7). Przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych (ust. 8).
Analiza powyższych przepisów wskazuje, że przepisy art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. stanowią szczególny, odrębny od zawartej w art. 30 tej ustawy sposób rozliczenia i zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Kompetencje organów emerytalno-rentowych nie obejmują natomiast podejmowania rozstrzygnięć wobec zasiłku pielęgnacyjnego, jako świadczenia rodzinnego. Wprawdzie formalna właściwość do rozstrzygania o umorzeniu kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego została w art. 30 ust. 9 u.ś.r. powiązana z uprzednim wydaniem przez organ administracji decyzji o uznaniu świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane, ale w przypadku zasiłku pielęgnacyjnego uznanie go za świadczenie nienależne z uwagi na jego pobieranie w zbiegu z pobieranym dodatkiem pielęgnacyjnym wynika bezpośrednio z przepisu art. 16 ust. 6 u.ś.r. i nie wymaga wydania odrębnej decyzji w tym zakresie. Podobne stanowisko przyjął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 25 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1307/22, które to stanowisko skład orzekający w niniejszej sprawie przyjmuje za własne.
W świetle powyższego przyjąć należy, że o ile zwrot i rozliczenie zasiłku pielęgnacyjnego pobranego w zbiegu z dodatkiem pielęgnacyjnym następuje w trybie art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. i należy do kompetencji organu emerytalno-rentowego, to orzekanie o wskazanych w art. 30 ust. 9 u.ś.r. ulgach w zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych orzeka organ właściwy w rozumieniu nadanym art. 3 pkt 11 u.ś.r., tj. wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie rodzinne lub otrzymującej świadczenie rodzinne.
Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 4 oraz art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.
Wniosek Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania obejmujących koszty zastępstwa procesowego nie mógł być uwzględniony. Do wniosku o rozstrzygnięcie sporu o właściwość stosuje się odpowiednio przepisy o skardze (art. 64 § 3 p.p.s.a.), a do rozpoznania wniosku odpowiednio przepisy o postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym (art. 15 § 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty związane ze swym udziałem w sprawie, w tym koszty zastępstwa procesowego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przepisami szczególnymi w tym przypadku są art. 200, art. 201 oraz art. 203 i art. 204 p.p.s.a. i tylko w tych wypadkach sąd może orzekać o zwrocie kosztów postępowania między stronami. W tym miejscu należy zaznaczyć, że żaden z wymienionych przepisów nie dotyczy wniosku organu o rozstrzygnięcie sporu o właściwość. Oznacza to, że brak jest podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w sprawie o rozstrzygnięcie sporu o właściwość.