I OSK 284/07

I OSK 284/07 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2007-12-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2007-02-28
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Lech /przewodniczący/
Henryk Ożóg /sprawozdawca/
Izabella Kulig - Maciszewska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Osoby niepełnosprawne
Sygn. powiązane
III SA/Gd 162/06 - Wyrok WSA w Gdańsku z 2006-10-25
Skarżony organ
Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
art. 58, art. 134
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Lech Sędziowie NSA Izabella Kulig - Maciszewska Henryk Ożóg (spr.) Protokolant Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2007r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 25 października 2006 r. sygn. akt III SA/Gd 162/06 w sprawie ze skargi I. K. na postanowienie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie P. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie P. postanowieniem z dnia [...] na podstawie art. 134 kpa stwierdził uchybienie terminu do wniesienia odwołania przez I. K. od orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia [...] nr [...].
W uzasadnieniu postanowienia organ odwoławczy podał, że orzeczenie organu I instancji zawiera pouczenie o przysługującym prawie wniesienia odwołania w terminie 14 dni od daty doręczenia orzeczenia. Orzeczenie to zostało doręczone w dniu [...], natomiast odwołanie zostało złożone osobiście dnia [...] tj. po upływie terminu do wniesienia odwołania.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku I. K. wskazała na zły stan zdrowia, domagając się rozpatrzenia sprawy o zaliczenie do jednego ze stopni niepełnosprawności.
Pełnomocnik skarżącej w uzupełnieniu skargi domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia, zarzucając naruszenie art. 7,8,9,10 kpa oraz art. 77 § 1 kpa mające istotny wpływ na wynik sprawy.
Uzasadniając zarzuty skargi pełnomocnik podał, że organ, zgodnie z zasadą informowania stron, wyrażoną w art. 9 kpa, po wpłynięciu odwołania od orzeczenia organu I instancji winien pouczyć skarżącą o konieczności złożenia wraz z odwołaniem wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania oraz konieczności uprawdopodobnienia, że uchybienie terminu nastąpiło bez winy skarżącej. Organ tego nie uczynił i skarżąca nie wiedziała o takiej możliwości.
W oparciu o powyższe stanowisko strona wywodzi, iż organ odwoławczy nie rozpatrzył, po myśli art. 77 kpa, wszystkich możliwych dowodów w sprawie na okoliczność powodów spóźnienia się przez skarżącą ze złożeniem odwołania. Również przed wydaniem postanowienia kończącego sprawę nie umożliwił skarżącej zapoznania się z aktami postępowania administracyjnego i złożenie wyjaśnień odnośnie przyczyny spóźnionego złożenia odwołania, co stanowi naruszenie art. 10 kpa. Nieinformowanie skarżącej o możliwości złożenia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia odwołania przeczy zasadzie praworządności określonej w art. 7 kpa, a także zasadzie pogłębiania zaufania obywateli wyrażonej w art. 8 kpa.
Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 25 października 2006 r. sygn. akt III SA/Gd 162/06 oddalił skargę na zaskarżone postanowienie.
W jego uzasadnieniu wskazano, że organ odwoławczy stwierdza w drodze postanowienia uchybienie terminu do wniesienia odwołania. W orzecznictwie utrwalił się pogląd, że uchybienie terminu jest okolicznością obiektywną i w razie jej stwierdzenia organ odwoławczy nie ma innej możliwości niż wydanie postanowienia o uchybieniu terminu przewidzianego w art. 134 kpa (niepublikowany wyrok NSA z dnia 21 marca 1997 r. SA/Łd 2990/95). Zatem stwierdzenie uchybienia terminu do wniesienia odwołania nie zależy od uznania organu odwoławczego w przypadku, gdy organ ten stwierdzi, że środek odwoławczy został wniesiony z uchybieniem terminu, nie może przystąpić do jego merytorycznego rozpoznania, a ma obowiązek zastosować się do dyspozycji art. 134 kpa (zob. niepubl. wyrok NSA z dnia 15 listopada 1995 r., SA/Kr 21111/94).
W myśl art. 58 § 1 kpa o przywróceniu terminu organ administracji orzeka na wniosek strony. Łącznie z wnioskiem o przywrócenie terminu należy wnieść odwołanie od decyzji organu I instancji (art. 58 § 2 kpa). Wobec tego, jeżeli wnoszący odwołanie nie zwrócił się równocześnie o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania, wówczas organ odwoławczy jest obowiązany wydać postanowienie o uchybieniu terminu do wniesienia odwołania. Obowiązek taki wynika, jak wyżej wskazano, z bezwzględnie obowiązującej normy prawnej zawartej w art. 134 kpa. Zatem organ nie jest zobowiązany do informowania strony o konieczności złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania przed wydaniem postanowienia o uchybieniu terminu. Organ odwoławczy w postępowaniu wstępnym podejmuje czynności mające na celu ustalenie czy odwołanie zostało wniesione w terminie i jest zobligowany do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego co do tego, czy odwołujący się przekroczył termin określony w art. 129 § 2 kpa. Z treści art. 134 kpa oraz art. 9 kpa nie wynika, aby organ odwoławczy w przypadku stwierdzenia, że odwołanie wniesiono po terminie zobowiązany był informować stronę o konieczności złożenia wniosku o przywrócenie terminu.
W przedmiotowej sprawie organ odwoławczy prawidłowo ustalił, że skarżąca wniosła odwołanie po terminie. Jednocześnie z treści odwołania nie wynikało, aby skarżąca wskazywała na jakiekolwiek okoliczności mające wpływ na wniesienie odwołania po terminie, co mogłoby wskazywać, iż domaga się przywrócenia terminu. Zatem organ II instancji zobligowany był do wydania postanowienia stwierdzającego uchybienie terminu do wniesienia odwołania. Wbrew zarzutom skargi, wydając niniejsze postanowienie organ nie naruszył przepisów postępowania.
Mając powyższe na względzie Sąd na mocy art. 151 ustawy z dnia sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm;, dalej ppsa) skargę oddalił.
O kosztach zastępstwa prawnego przyznanego z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 ppsa w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit "c" i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).
W skardze kasacyjnej od tego wyroku pełnomocnik skarżącej wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Zarzucił naruszenie przepisów postępowania tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" w związku z art. 151 ppsa, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy – poprzez nieuwzględnienie przez Sąd I instancji naruszenia przez stronę przeciwną podstawowych zasad postępowania administracyjnego określonych w art. 7,8,9 i 10 kpa w zakresie postępowania wstępnego, dotyczącego zachowania terminu do wniesienia odwołania przez skarżącą od orzeczenia organu I instancji i przez to naruszenie art. 77 § 1 kpa, polegające na zaniechaniu przez stronę przeciwną w tym postępowaniu, w zakresie art. 58 kpa obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego dotyczącego okoliczności faktycznych, stanowiących o uprawdopodobnieniu, że uchybienie terminu nastąpiło bez winy skarżącej.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że skarżąca nie została kiedykolwiek poinformowana, w wyczerpujący sposób, o możliwości skorzystania z instytucji określonej w art. 58 kpa w związku z wniesieniem odwołania, o którym mowa w art. 129 kpa, to wobec takiego oczywistego zaniechania przez organ odwoławczy obowiązku określonego w art. 9 kpa z faktu nieznajomości przez skarżącą prawa, wynikają oczywiste negatywne konsekwencje w postaci stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania, skutkujące niezaliczeniem skarżącej do jednej z grup niepełnosprawności. Odmiennie bowiem niż w powszechnym postępowaniu sądowym, norma zawarta w art. 9 kpa wyłącza całkowicie zasadę ignorantia iuris nocet. Z drugiej strony art. 4779 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje daleko łagodniejsze traktowanie uchybienia terminu do wniesienia odwołania, jeżeli nie jest ono nadmierne. Tym bardziej w postępowaniu administracyjnym, gdzie prawa strony do informowania o jej uprawnieniach oraz obowiązkach, i to także co do znajomości prawa, powinny być szczególnie szanowane. Organ odwoławczy winien troszczyć się o merytoryczne rozpatrzenie sprawy, a nie blokować skarżącej prawa do wniesienia odwołania do Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem skarżącej, Sąd I instancji nie wziął pod uwagę tych okoliczności, co w świetle zasady art. 7 kpa stanowi o chęci jedynie formalnego zakończenia sprawy przez organ odwoławczy, nie doprowadzając w ten sposób do ewentualnego postępowania przed sądem powszechnym po wydaniu stosownego orzeczenia merytorycznego przez organ odwoławczy.
Skarżąca nie miała zatem jakiejkolwiek świadomości o konieczności złożenia, wraz z odwołaniem, wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania od orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia [...] w sprawie niezaliczenia do stopnia niepełnosprawności. Nie została poinformowana o treści art. 58 kpa w związku z art. 129 kpa, a także o wynikających z tego skutkach prawnych, określonych w art. 134 kpa. Dlatego też wydanie postanowienia przez stronę przeciwną o uchybieniu terminu do wniesienia odwołania mogło mieć miejsce, i byłaby to okoliczność obiektywna– jak to ujął w uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji, pod warunkiem wypełnienia normy art. 9 kpa, która to norma nie ma charakteru uzupełniającego w stosunku do innej normy prawnej, lecz jest warunkiem sine qua non zastosowania jakiekolwiek innej normy prawnej dotyczącej postępowania administracyjnego. Zatem strona przeciwna po wpłynięciu odwołania winna sanować, na korzyść strony postępowania, błędy formalne Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności, wynikające z pogwałcenia zasady art. 9 kpa, informując skarżącą o prawach i obowiązkach wynikających z art. 58 kpa, wzywając jednocześnie do złożenia wniosku o przywrócenie terminu i uprawdopodobnienia, że uchybienie nastąpiło bez winy skarżącej. Zdaniem skarżącej, w takim przypadku, termin określony w art. 58 § 2 kpa powinien rozpocząć bieg od dnia otrzymania stosownego wezwania organu odwoławczego. W związku z tym, Sąd I instancji nie wziął również pod uwagę naruszenia przez organ odwoławczy przepisu art. 77 kpa, polegającego na nierozpatrzeniu wszystkich możliwych dowodów w sprawie na okoliczność powodów spóźnienia się przez skarżącą ze złożeniem odwołania.
Skarżąca nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu I instancji, iż organ odwoławczy w przypadku stwierdzenia, uchybienia terminu do wniesienia odwołania, w opisanych wyżej okolicznościach, nie był obowiązany informować strony o konieczności złożenia wniosku o przywrócenie terminu.
Sąd nie ustosunkował się do zarzucanego przez skarżącą naruszenia przez organ odwoławczy przepisu art. 10 kpa, polegającego na tym, że przed ostatecznym zakończeniem sprawy w toku postępowania administracyjnego, nie umożliwił zapoznania się skarżącej z materiałami tego postępowania oraz wypowiedzenia się co do okoliczności sprawy.
Skarżąca podnosi zatem, na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa, iż Sąd I instancji naruszył przepisy postępowania tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" ppsa poprzez jego niezastosowanie i w związku z tym niewłaściwe zastosowanie art. 151 ppsa, nie biorąc pod uwagę opisanych naruszeń przepisów postępowania administracyjnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie przepisów postępowania polega również na nieuwzględnieniu przez Sąd naruszenia przez organ odwoławczy zasady praworządności, określonej w art. 7 kpa.
Skarżąca uważa, iż poprzez naruszenie przez organ odwoławczy powyższych przepisów postępowania, biorąc pod uwagę nikłą znajomość prawa skarżącej, jej nieświadomość, niemożność skorzystania z możliwości ustanowienia w postępowaniu administracyjnym pełnomocnika z urzędu, nastąpiło w stosunku do niej pogwałcenie zasady pogłębiania zasady zaufania obywateli do organów państwa (art. 8 kpa).
Sąd I instancji powinien na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" ppsa uwzględnić skargę skarżącej na zaskarżone postanowienie w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania.
Nieuwzględnienie skargi doprowadziło do naruszenia zasady równości obywateli wobec prawa wyrażonej w art. 32 Konstytucji, ponieważ przepisy kpa nie przewidują możliwości ustanowienia pomocy prawnej z urzędu i zwolnienia od ponoszenia kosztów zastępstwa procesowego w tym postępowaniu. Skarżącej zaś nie było stać na umocowanie profesjonalnego pełnomocnika z uwagi na ciężką sytuację materialną jej i rodziny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do przepisu art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Strony mogą przytaczać nowe uzasadnienie podstaw kasacyjnych. Nieważność postępowania została określona w art. 183 § 2 ppsa, ale żadna z jej postaci, w tym przepisie wyszczególnionych, tu nie występuje.
Skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa) lub na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).
W skardze kasacyjnej wniesionej w tej sprawie zarzucono naruszenie prawa procesowego poprzez błędne zastosowanie art. 151 ppsa i niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" ppsa polegające na nieuwzględnieniu przez Sąd I instancji naruszenia przez organ administracji podstawowych zasad postępowania administracyjnego określonych w art. 7,8,9 i 10 kpa w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. w toku postępowania dotyczącego zachowania terminu do wniesienia odwołania przez skarżącą od orzeczenia organu I instancji i przez to naruszenie przez organ administracji art. 77 § 1 kpa polegające na zaniechaniu w tym postępowaniu, w zakresie art. 58 kpa obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego dotyczącego okoliczności faktycznych, stanowiących o uprawdopodobnieniu, że uchybienie terminu nastąpiło bez winy skarżącej.
Inaczej mówiąc Sąd I instancji powinien uchylić zaskarżone postanowienie, a nie oddalać skargę na nie wniesioną przez I. Konkol.
Kwestia zasadnicza w sprawie sprowadza się do tego czy dopuszczalne jest zastosowanie przepisu art. 134 kpa bez pouczenia uprawnionej osoby do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia odwołania od decyzji organu I instancji.
Bezzasadne jest stanowisko wyrażone w skardze kasacyjnej, iż w sytuacji uchybienia terminu do wniesienia odwołania na organie administracji prowadzącym postępowanie administracyjne spoczywa obowiązek informowania strony o możliwości złożenia, uregulowanego w art. 58 kpa, wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania, a zaniechanie tego obowiązku uniemożliwia wydanie postanowienia o stwierdzeniu uchybienia terminu. W Kodeksie postępowania administracyjnego brak bowiem przepisu, który nakładałby na organ administracji obowiązek informowania stron o możliwości złożenia wniosku o przywrócenie terminu w sytuacji, gdy odwołanie zostało wniesione z uchybieniem terminu.
Rozważając więc zasadność podniesionego zarzutu, należy odnieść się do art. 9 kpa, w którym sformułowano tzw. "zasadę należytego informowania stron". Z treści tego przepisu wynika zaś, że organ administracji jest zobowiązany udzielać stronie jedynie niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
W orzecznictwie wyrażono pogląd, iż obowiązku pouczenia o trybie składania wniosku o przywrócenie terminu nie można uznać za niezbędny, jeżeli strona nie zwraca się do organu o udzielenie informacji w tym zakresie, gdyż organ w takiej sytuacji nie ma podstaw do przyjęcia, że wyjaśnienie to jest niezbędnym wyjaśnieniem, o którym mowa w art. 9 kpa (por. wyroki NSA: z dnia 26 grudnia 1999 r. sygn. akt IV SA 2028/97 LEX nr 48735; z dnia 22 października 2002 r. sygn. akt II SSA 1327/02 LEX nr 126767).
Ponadto z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, iż określony w art. 9 kpa obowiązek doznaje uszczegółowienia w przepisach zobowiązujących organ do informowania z urzędu strony o środkach zaskarżenia rozstrzygnięć wydawanych w toku postępowania. W zakresie pozostałych środków prawnych przysługujących stronie można uznać istnienie obowiązku informowania o tych środkach ale na wniosek strony, gdyż w przeciwnym razie organ obowiązany byłby świadczyć w toku postępowania na rzecz strony nieograniczoną pomoc prawną (wyrok WSA w Warszawie z dnia 7 września 2006 r. III SA/Wa 362/06 LEX nr 270347).
Zatem organ administracji zobowiązany jest udzielić stronie informacji o możliwości złożenia wniosku o przywrócenie terminu jedynie w odpowiedzi na jej wniosek o udzielenie takiej informacji.
Wniosek o przywrócenie terminu nie jest środkiem zaskarżenia, o którym organ administracji obowiązany jest informować strony z urzędu z chwilą wpływu odwołania wniesionego z uchybieniem terminu.
Ponadto z treści art. 106 kpa wynika, iż decyzja administracyjna powinna zawierać pouczenie o prawie i trybie wniesienia następujących środków zaskarżenia: odwołania lub powództwa do sądu powszechnego albo skargi do sądu administracyjnego. Z przepisu tego nie wynika obowiązek organu pouczenia o możliwości złożenia wniosku o przywrócenie terminu.
W niniejszej sprawie decyzja organu I instancji zawiera prawidłowe pouczenie o prawie, trybie i terminie wniesienia odwołania, natomiast skarżąca mimo tego pouczenia uchybiła terminowi do wniesienia tego środka zaskarżenia.
Tym samym bezzasadne jest twierdzenie, iż norma prawna zawarta w art. 9 kpa wyłącza całkowicie zasadę "ignorantia iuris nocet", co oznacza, iż nieznajomość przepisów prawa nie uzasadnia stanowiska, iż w przypadku wniesienia odwołania z uchybieniem terminu, wydanie przez organ postanowienia o stwierdzeniu uchybieniu tego terminu, powinno nastąpić dopiero po uprzednim pouczeniu strony o możliwości złożenia wniosku o przywróceniu terminu i negatywnym rozstrzygnięciu tej kwestii.
Zarzut, iż art. 4779 § 3 kpc przewiduje łagodniejsze skutki uchybienia terminu do wniesienia odwołania, jeżeli nie jest ono nadmierne, nie może odnieść zamierzonego skutku w postępowaniu sądowoadministracyjnym, gdyż instytucja uchybienia terminu w tym postępowaniu została w wyczerpujący sposób unormowana w ppsa, a przepisy kpc nie mają do niej żadnego zastosowania.
Stosownie do art. 58 § 1 kpa o przywróceniu terminu organ administracji orzeka na wniosek strony. Wraz z wnioskiem należy wnieść odwołanie od decyzji I instancji (§ 2 tego przepisu). Jeżeli wnoszący odwołanie nie zwrócił się jednocześnie z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego wniesienia, wówczas organ odwoławczy stosownie do art. 134 kpa obowiązany jest wydać postanowienie stwierdzające uchybienie terminu do wniesienia tego środka zaskarżenia.
W świetle powyższego bezpodstawny jest zarzut, że Sąd I instancji nie wziął pod uwagę naruszenia przez organy administracji zasad wyrażonych w art. 77 i 10 kpa poprzez pominięcie dowodów usprawiedliwiających uchybienie terminu, skoro organy te nie były zobowiązane do ich oceny. Podobnie zarzut niedostrzeżenia przez ten Sąd naruszenia przez organy orzekające w sprawie zasad określonych w art. 7 i art. 8 kpa poprzez brak pouczenia o możliwości złożenia wniosku o przywrócenie terminu, skoro organy te w zaistniałej sytuacji nie były zobowiązane do udzielenia tego pouczenia.
Zarzut natomiast, iż nieuwzględnienie skargi przez Sąd I instancji naruszyło art. 32 Konstytucji - zasadę równości obywateli wobec prawa, z powodu braku możliwości ustanowienia pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu administracyjnym, jest nieusprawiedliwiony dlatego, że zasada ta zostaje naruszona wówczas gdy obywatele w podobnych okolicznościach faktycznych i prawnych nie są traktowani jednakowo. W żaden sposób nie da się odnieść tego do sytuacji gdy w dwóch procedurach (administracyjnej i sądowoadministracyjnej) kwesta pomocy prawnej została w różny sposób potraktowana.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.
Zgodnie z tym przepisem skarga kasacyjna podlega oddaleniu, jeżeli nie ma usprawiedliwionych podstaw, albo jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.
Rozstrzygnięcie o kosztach zostało oparte na podstawie art. 250 ppsa w związku z § 14 ust. 2 pkt 2 lit "b" w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit "c" i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu.