I OSK 2099/24

I OSK 2099/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2026-06-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-10-10
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący/
Marek Stojanowski /sprawozdawca/
Marian Wolanin
Symbol z opisem
6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
I SA/Wa 256/24 - Wyrok WSA w Warszawie z 2024-05-20
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 1491
art. 2 ust. 2
Ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 2, art. 32, art. 21, art. 64 ust. 2, art. 45, art. 77
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz 10
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 184, art. 193 zd. drugie
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (sprawozdawca) Sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 maja 2024 r., sygn. akt I SA/Wa 256/24 w sprawie ze skargi D.K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 grudnia 2023 r., nr DN.gn.625.292.2021 w przedmiocie umorzenia z mocy prawa postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z 20 maja 2024 r., sygn. akt I SA/Wa 256/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalił skargę D.K. (dalej również: "wnioskująca", "strona", "skarżąca", "skarżąca kasacyjnie") na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej również: "organ odwoławczy", "organ II instancji", "Minister", "MRiRW") z 11 grudnia 2023 r., nr DN.gn.625.292.2021 (dalej: "zaskarżona decyzje/akt", "decyzja/akt z 11 grudnia 2023 r."), utrzymującą w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej również: "organ I instancji", "Wojewoda") z 17 listopada 2021 r., nr WS-III.7515.2.18.2019.BK (dalej: "decyzja/akt Wojewody", "decyzja/akt z 17 listopada 2021 r."), umarzającą z 16 września 2021 r. postępowanie administracyjne z wniosku D.K. o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. (dalej również: "Prezydium", "PPRN") z 1 grudnia 1954 r., nr RI.IV/6/18/3/54 (dalej również: "akt/orzeczenie Prezydium", "akt/orzeczenie Prezydium z 1954 r."), w części orzekającej o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości położonych w gromadzie R., stanowiących w dacie przejęcia własność S.P. (pkt 109 orzeczenia).
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła D.K., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, kwestionując go w całości i na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: "ppsa"), zarzucając:
a) cyt.: "przepisów prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 138 § 1 pkt 1.." ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: "kpa") w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 1491, dalej również: "ustawa o zmianie kpa", "nowelizacja kpa", "ustawa z 11 sierpnia 2021 r.") w zw. z art. 2 i art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483 ze zm., dalej "Konstytucja RP", "Konstytucja", "Ustawa zasadnicza"), cyt.: "(...) poprzez umorzenie z mocy prawa postępowania administracyjnego dotyczącego wniosku skarżącej z dnia 03 czerwca 2019 r. w trakcie jego merytorycznego rozpoznawania, na skutek zastosowania art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego, która to norma jednakże nie powinna znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż w stanie faktycznym i prawnym sprawy jest ona oczywiście sprzeczna z art. 2, art. 21, art. 64 i art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, gdyż narusza zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez niego prawa, a także pozbawia obywateli wynagrodzenia za szkody wyrządzone przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej i zamyka obywatelom dochodzenie przed sądem powszechnym wynagrodzenia za szkodę w postaci pozbawienia obywatela własności mienia na skutek niezgodnego z prawem działania organów władzy publicznej."
b) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. cyt.: "(...) art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c prawa o postępowaniu przed sądami powszechnymi (dopisek NSA: prawdopodobnie chodzi o art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa) poprzez brak uwzględnienia naruszenia przez organy obu instancji przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik postępowania, tj.: art. 7, 77 i 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez błędne ustalenie, iż od daty doręczenia orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dnia 1 grudnia 1954 r., znak: RI.IV/6/18/3/54 o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich położonych w gromadzie R. upłynęło już ponad 30 lat i w związku z tym postępowanie ulega umorzeniu z mocy prawa, w sytuacji gdy organy administracji nie ustaliły daty ogłoszenia tego orzeczenia w Dzienniku Urzędowym Prezydium Wojewódzkiego Rady Narodowej w R., który to sposób ogłoszenia dla tego orzeczenia był przewidziany w rozporządzeniu Ministrów Skarbu oraz Rolnictwa i Reform Rolnych wydanego w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej z dnia 15 lipca 1948 r. w sprawie trybu orzekania o przejęciu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do Z.S.R.R. i w związku z tym nie można domniemywać daty doręczenia, w tym zakładać takiego czy też innego działania ówczesnych organów administracji państwowej."
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej, przedstawiono argumenty, które w ocenie autora, mają świadczyć o jej zasadności.
Podnosząc powyższe skarżący kasacyjnie wnieśli o cyt.: "1. uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, 2. zasądzenie kosztów postępowania na rzecz Skarżącej, zgodnie z przedłożonym spisem kosztów, a w razie jego braku według norm prawem przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego, 3. rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, gdyż Skarżąca zrzekają się rozprawy."
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony postępowania w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądały jej przeprowadzenia.
Stosownie do art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, wyliczone enumeratywnie w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy związany jest granicami środka zaskarżenia, wyznaczonymi wskazanymi w nim podstawami, tj.: naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa); naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).
Rozpoznając wniesioną w tej sprawie skargę kasacyjną w powyżej zakreślonych granicach stwierdzić należy, że nie posiada ona waloru zasadności.
Na wstępie przypomnieć wypada, że orzeczeniem z 1 grudnia 1954 r. Prezydium orzekło o przejęciu cyt.: "(...) na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich położonych w gromadzie R., powiatu G.", o powierzchni 829 ha, pozostałych po osobach przesiedlonych do ZSRR, nieznajdujących się w faktycznym władaniu właścicieli przesiedlonych na Ziemie Zachodnie oraz niewiadomych z miejsca pobytu. Wnioskiem z 30 maja 2019 r. (data wpływu do organu: 3 czerwca 2019 r.) D.K. wystąpiła o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia, w części dotyczącej nieruchomości stanowiących w chwili przejęcia własność S.P. (wymienionego w punkcie 109 orzeczenia).
Decyzją z 17 listopada 2021 r., Wojewoda stwierdził, że postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium z 1954 r. (we wskazanej powyżej części) zostało umorzone z mocy prawa z 16 września 2021 r.
MRiRW, po rozpatrzeniu odwołania wnioskującej, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Materialnoprawną podstawą aktu Minister uczynił art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej, w myśl której postępowania administracyjne w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia, wszczęte po upływie trzydziestu lat od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji lub postanowienia i niezakończone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy ostateczną decyzją lub postanowieniem, umarza się z mocy prawa. Ocenę, czy konkretna sprawa podpada pod działanie tej ustawy organ poprzedził ustaleniem w zakresie daty doręczenia aktu Prezydium. Wyjaśnił, że podstawą doręczenia orzeczenia z 1 grudnia 1954 r. było rozporządzenie Ministrów Skarbu oraz Rolnictwa i Reform Rolnych z 15 lipca 1948 r., wydane w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie trybu orzekania o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do Z.S.R.R.(Dz.U. z 1948 r., Nr 37, poz. 271, dalej: "rozporządzenie", "rozporządzenie z 15 lipca 1948 r."). Stosownie do § 5 rozporządzenia, za datę doręczenia orzeczenia uważa się dzień trzydziesty, następujący po dniu wydania wojewódzkiego dziennika urzędowego, w którym nastąpiło ogłoszenie orzeczenia. Organ odwoławczy podał, że nie udało się odnaleźć Dziennika Urzędowego odpowiedniej Rady Narodowej, w którym zostałoby opublikowany ww. akt. Określenie tej daty było obiektywnie trudne ze względu na znaczny upływ czasu (od 1954 r.). Końcowo Minister, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego (w tym: pisma z 13 stycznia 2023 r. Sądu Rejonowego w G. V Wydziału Ksiąg Wieczystych do [...] Urzędu Wojewódzkiego w K.; kserokopii orzeczenia PPRN z 1 grudnia 1954 r., znajdującej się w aktach księgi wieczystej Nr [...] z pieczęcią potwierdzającą jego złożenie do Sądu Rejonowego w G. i pieczęcią z datą 26 października 1968 r. informującą o ostateczności aktu; kopii księgi wieczystej nr [...]), przyjął, że orzeczenie doręczono najpóźniej 19 czerwca 1969 r. Na podstawie wpisu w księdze wieczystej, dokonanego w ww. dacie (co mogło nastąpić jedynie w oparciu o orzeczenie ostateczne, prawidłowo wprowadzone do obrotu prawnego przez doręczenie/ogłoszenie), organ uznał, że wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium z 1954 r. nastąpiło po upływie 30 lat od jego doręczenia (ogłoszenia). W konsekwencji postępowanie nadzorcze podlegało umorzeniu z mocy prawa z 16 września 2021 r., wobec braku możliwości załatwienia sprawy poprzez wydanie merytorycznej decyzji.
Wyrokiem z 20 maja 2024 r., sygn. akt I SA/Wa 256/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę D.K. na powyższą decyzję Ministra, podzielając w pełni ocenę organu odwoławczego. Wskazał, że wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium z 1954 r. został złożony po ponad 60 latach od daty jego wydania. Tym samym wszczęcie oraz dalsze prowadzenie postępowania w świetle art. 158 § 3 kpa było w obecnym stanie prawnym niedopuszczalne. Odnosząc się do kwestii ogłoszenia aktu Prezydium, WSA zaakceptował wywody organu, pomimo nieodnalezienia dokumentów związanych z ogłoszeniem. Uznał, że akt ten wszedł do obrotu prawnego 19 czerwca 1949 r., wskutek ujawnienia własności Skarbu Państwa w księdze wieczystej nieruchomości (str. 10 uzasadnienia; str. 92 verte akt sąd.). Sąd I instancji nie zaaprobował również argumentacji strony w zakresie niezgodności art. 2 ust. 2 ustawy z 11 sierpnia 2021 r. z Konstytucją, wyjaśniając istotę tej regulacji, jak i przyczyny jej wprowadzenia do obrotu prawnego.
Przechodząc do oceny zarzutów skargi kasacyjnej, wskazać wypada, że w pierwszej kolejności - co do zasady - weryfikacji takiej podlegają zarzuty procesowe. W tej sprawie objęte one zostały pkt b) środka zaskarżenia. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa przy tym wadę konstrukcyjną skargi kasacyjnej w analizowanej części - a to przez zestawienie przepisów wynikowych (blankietowych) - art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa - jako norm przeciwstawnych (alternatywnych w zastosowaniu, zależnie od przyjętego przez sąd kierunku rozstrzygnięcia sprawy). Z zasady nie ma możliwości ich łącznego naruszenia. Dalej wskazać należy, że wpisany w petitum zarzutu art. 77 kpa, podzielony jest na jednostki redakcyjne (4 paragrafy), o zróżnicowanej treści, które autor powinien precyzyjnie określić, konkretyzując tym samym zakres naruszenia.
Wobec treści uzasadnienia zarzutu, pozwalającego jednak na identyfikację postulowanej wadliwości, Naczelny Sąd Administracyjny odniesie się do jego treści - w związku z uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego w pełnym składzie z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09.
W ramach ww. zarzutu skarżąca kasacyjnie wskazuje na błąd w postępowaniu administracyjnym, polegający na przyjęciu, że od daty doręczenia orzeczenia Prezydium z 1954 r. upłynęło ponad 30 lat, w sytuacji gdy daty jego ogłoszenia we właściwym Dzienniku Urzędowym, nie ustalono. W sprawie nie jest przy tym kwestionowane, że ww. akt Prezydium wydany został na podstawie dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do Z.S.R.R. (Dz. U. z 1947 r., Nr 59, poz. 318 ze zm., dalej: "dekret z 1947 r.") oraz dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. z 1949 r., Nr 46, poz. 339, dalej: "dekret z 1949 r."). Orzeczenie z 1954 r. podlegało zatem ogłoszeniu w trybie przepisów rozporządzenia z 15 lipca 1948 r. oraz rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 16 września 1950 r. w sprawie sposobu określania przejmowanych na własność Państwa nieruchomości ziemskich w razie, gdy ich granice zostały zatarte, oraz trybu postępowania w przypadku, gdy właściciel nieruchomości jest nieznany (Dz. U. z 1950 r., Nr 45, poz. 416, dalej: "rozporządzenie z 1950 r."). Uregulowania ww. rozporządzeń określały zasadę, że władza wydająca akt wywłaszczeniowy, ogłaszała go w wojewódzkim dzienniku urzędowym, "wywieszając" równocześnie w lokalu urzędowym, właściwych dla położenia mienia (rozporządzenie z 1950 r.) i w lokalu zarządu gminy - tj. w lokalu prezydium gminnej rady narodowej tej gminy, w której nieruchomość jest położona (rozporządzenie z 1948 r.). Datę doręczenia wyznaczał zaś dzień trzydziesty, następujący po dniu wydania wojewódzkiego dziennika urzędowego, w którym nastąpiło ogłoszenie orzeczenia.
Poza sporem w tej sprawie jest brak ustalenia przez Ministra ww. daty ogłoszenia aktu Prezydium w Dzienniku Urzędowym Prezydium Wojewódzkiego Rady Narodowej w R. WSA, za organami, przyjął datę najpóźniejszą - 19 czerwca 1969 r. - jako dzień ujawnienia własności Skarbu Państwa w księdze wieczystej wywłaszczonej nieruchomości. Powyższe trafnie - w ocenie NSA - wywiedziono z treści dokumentów pośrednio wskazujących najpóźniejszą (korzystną dla stron tego postępowania) datę ogłoszenia (doręczenia) aktu Prezydium z 1954 r., były to: 1) przesłana przez Sąd Rejonowy w G. do [...] Urzędu Wojewódzkiego w K. kopia orzeczenia Prezydium z 1954 r. opatrzona pieczęcią potwierdzającą złożenie do sądu wieczystoksięgowego w celu dokonania wpisu - na dokumencie tym uwidoczniona została również data stwierdzenia ostateczności aktu (26 października 1968 r.); 2) kopia księgi wieczystej nr 13076, której wpisy wskazują akt Prezydium z 1954 r., jako podstawę przypisania prawa własności nieruchomości Skarbowi Państwa.
Poza wątpliwościami pozostaje zatem, że orzeczenie z 1 grudnia 1954 r. weszło do obrotu i wywołało skutki prawne. Kwestię zaś jego doręczenia (ogłoszenia) w sposób wiarygodny potwierdzają dowody pośrednie, które uznać należało za wystarczające. Nie było w sprawie też kwestionowane, że datą wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności był 3 czerwca 2019 r. (data wpływu wniosku skarżącej do organu). Wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny za trafne uznał stanowisko Sądu I instancji, że w sprawie zastosowanie znalazł w art. 2 ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r., obligujący organ do umorzenia postępowania.
W analizowanej sprawie ustalenia faktyczne poczynione zostały z uwzględnieniem konstrukcji domniemania faktycznego. Za dopuszczalnością zastosowania ww. instytucji w postępowaniu administracyjnym przemawia dorobek doktryny i orzecznictwa (vide. wyrok NSA z 27 kwietnia 2023 r., I OSK 663/22; por. też: Z. Janowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, W. Pr. PWN 1999 s. 223, uw. 5b; E. Iserzon w: E. Iserzon, J. Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty, wzory i formularze, W. Pr. 1970, s. 158, uw. 9). Tak zatem w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych, powszechnie dostrzega się konieczność stosowania domniemania faktycznego w postępowaniu administracyjnym (vide. wyroki NSA z 14 lipca 2009 r., II GSK 1078/08; czy z 22 marca 2013 r., II OSK 2267/11, aprobowane przez P. Daniela, Administracyjne postępowanie dowodowe, PRESSCOM 2013, s. 38-41). Fakt domniemany nie wymaga bowiem dowodu, wymagają go natomiast fakty składające się na podstawę faktyczną domniemania (art. 231 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. z 2026 r., poz. 468, ze zm., dalej: "kpc"; wyrok Sądu Najwyższego z 12 października 1999 r., III CKN 436/98, aprobowany przez J. Gudowskiego - op. cit., s. 727). Domniemanie faktyczne to tryb dowodzenia w ramach swobodnej oceny dowodów, ułatwiający ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, mieszczącego się w sferze postępowania dowodowego. Jest ono formułowane przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, a jego punktem wyjścia jest fakt pośredni. Podstawą domniemania faktycznego są zasady doświadczenia życiowego. Dalej wskazać wypada, że Sąd zmuszony byłby stosować tę metodę, nawet gdyby nie było przepisu (art. 241 dawnego kpc) w ustawie. Domniemanie faktyczne w swej istocie sprowadza się do wnioskowania, rozumowania. Jest ono trybem dowodzenia w ramach swobodnej oceny dowodów. Ułatwia organowi orzekającemu realizację zadania w zakresie ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (por. K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, LexisNexis 2012, s. 110-113). U jego podstaw spoczywa przy tym niemożność udowodnienia określonych okoliczności faktycznych na podstawie środków dowodowych. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy brak jest środków dowodowych albo przeprowadzenie określonego dowodu jest niemożliwe lub szczególnie utrudnione (A. Wróbel w: M. Jaśkowska, A. Wróbel, M. Wilbrandt-Gotowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wolters Kluwer 2020, s. 426-427, uw. 15 do Rozdziału 4 Dowody).
W tym miejscu ponownie przywołać trzeba art. 2 ust. 2 ustawy o zmianie kpa, z którego wynika, że obliczenia cenzusu upływu 30 lat dokonuje się "od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji lub postanowienia". Taka redakcja przepisu nie formułuje nakazu potwierdzania przez organ administracji faktu doręczenia aktu każdej ze stron postępowania, czy weryfikacji jego ogłoszenia z odniesieniem do obowiązujących wtedy przepisów. Istotnym i wystarczającym jest bowiem sam fakt wprowadzenia decyzji do obrotu prawnego. Celem doręczenia jest w tym kontekście zakomunikowanie (przekazanie) stronom treści rozstrzygnięcia, którego podjęcie następuje w chwili złożenia na projekcie aktu podpisu osoby uprawnionej. Taką właśnie koncepcję, opartą na włączeniu decyzji/postanowienia/orzeczenia do obrotu prawnego, wyraża przywołana na wstępie regulacja ustawy nowelizującej. Prawodawca, konstruując ww. przepis, nie wymaga bowiem "skutecznego" doręczenia aktu administracyjnego stronie/czy stronom postępowania, nie określa też przesłanki "prawidłowego" jego ogłoszenia - wskazuje zaś na sam fakt ujawnienia na zewnątrz woli organu, dokonywany właśnie w formie jego doręczenia, czy ogłoszenia. Nie należy tym samym wykładni art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej wiązać z "prawidłowym" - zgodnym z obowiązującymi w dacie wydania decyzji przepisami - doręczeniem aktu wszystkim stronom, a z samym dokonaniem ujawnienia jego treści "na zewnątrz", który to fakt powoduje włączenie aktu organu do obrotu. Z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika, że wejść do obrotu i wywołać skutki prawne może również decyzja doręczona wadliwie (z naruszeniem przepisów o doręczeniach, z pominięciem niektórych stron, czy pełnomocników), a nadto również akt doręczony jedynie "do wiadomości". Sąd kasacyjny w składzie rozpoznającym sprawę w pełni aprobuje i przyjmuje za własną argumentację w powyższym zakresie, wyrażoną m.in. w wyrokach NSA: z 5 marca 2009 r., I OSK 453/08; z 20 lutego 2014 r., II OSK 2259/12; z 26 lipca 2013 r., II OSK 718/12; z 26 lipca 2013 r., II OSK 718/12; z 17 października 2017 r., II GSK 4055/16; z 21 grudnia 2023 r., II GSK 1103/22; z 13 lutego 2024 r., I OSK 2652/20; z 28 października 2024 r., I OSK 964/23; 5 lutego 2026 r., I OSK 1109/24; czy z 12 lutego 2026 r., I OSK 507/23). Pogląd ten jest obecnie jednolicie akceptowany w orzecznictwie NSA, pozostając szczególnie aktualnym w związku ze sprawami o charakterze historycznym (dotyczących walidacji prawidłowości aktów prawa wydanych m.in. w ramach reform wywłaszczeniowych). Postępowania takie z samej swej natury obarczone są licznymi trudnościami w odnalezieniu i zebraniu pełnego i adekwatnego materiału dowodowego z uwagi na znaczny upływ czasu. Do takich właśnie spraw zaliczyć należy analizowaną w tym postępowaniu.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym sprawę sygn. akt I OSK 2099/23 podziela stanowisko wyrażone w wyroku Sądu I instancji. Wskazuje przy tym, że dokonując walidacji wątpliwości w zakresie ogłoszenia orzeczenia historycznego organu administracji publicznej, brak ustalenia daty jego ogłoszenia w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie może abstrahować od faktu znacznego upływu czasu (w tej sprawie ponad 60 lat od daty wydania aktu Prezydium z 1954 r.) i wynikającej stąd racjonalności założenia, że dowody ogłoszenia orzeczenia uległy w międzyczasie zaginięciu lub rozproszeniu.
Skoro zaś zgromadzony w tej sprawie materiał dowodowy wskazuje pośrednio, że orzeczenie PPRN z 1 grudnia 1954 r. zostało doręczone (ogłoszone), a przeprowadzenie dowodu na okoliczność ogłoszenia orzeczenia okazało się niemożliwe ze względu na upływ czasu, to - wobec braku dowodów przeciwnych - na podstawie art. 75 § 1 kpa w zw. z art. 231 kpc - organ prawidłowo ustalił, że orzeczenie zostało doręczone najpóźniej 19 czerwca 1969 r., co również zasadnie sanował wyrokiem Sąd wojewódzki. Nie można przy tym pomijać, że postępowanie w tej sprawie toczyło się w trybie nieważnościowym, który wymaga wykazania w sposób bezsporny okoliczności istotnych dla domagania się weryfikacji kwestionowanego w tym trybie nadzwyczajnym aktu administracyjnego. Wymóg taki wynika z obowiązującej w procedurze administracyjnej zasady trwałości decyzji administracyjnej (art. 16 kpa). Co charakterystyczne dla postępowań nadzorczych - nie obejmują one - co do zasady - badania kwestii faktycznych (w tej sprawie: związanych z prawidłowością ogłoszenia/ doręczenia skarżonego orzeczenia zgodnie z przepisami wskazanych wyżej, właściwych historycznie - rozporządzeń).
Odnosząc się do zarzutu o charakterze materialnoprawnym (zarzut a) petitum skargi kasacyjnej), Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że zagadnienie dotyczące dopuszczalności umorzenia postępowania nieważnościowego z mocy prawa, na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z 11 sierpnia 2021 r., w zakresie postępowań pozostających w toku, a także kwestie: relacji tej nowelizacji kpa z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 12 maja 2015 r., P 46/13 i zgodności ww. przepisu z aksjologią Konstytucji RP - były już wielokrotnie przedmiotem analizy i oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego. W jednolicie ukształtowanej linii orzeczniczej przyjmuje się, że zarówno wprowadzenie przez ustawodawcę ograniczenia czasowego w dochodzeniu prawa, jak również zakończenie z mocy prawa trwających postępowań nie prowadzi do jednoznacznego wniosku o oczywistej niezgodności takiej regulacji z Ustawą zasadniczą i nie stanowi nadmiernego ograniczenia praw obywatela - co zdaniem skarżącej kasacyjnie otwiera możliwość bezpośredniego zastosowania przez Sąd kasacyjny (czy generalnie: sąd administracyjny) Konstytucji RP, co prowadziłoby do odstąpienia od zastosowania przepisów ustawy o zmianie kpa w danej sprawie. Dla przykładu są to np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 4 grudnia 2023 r., I OSK 1827/22; 2 lutego 2024 r., I OSK 2052/22; 21 lutego 2024 r., I OSK 2074/22; 5 marca 2024 r., I OSK 2214/22; 12 marca 2024 r., I OSK 2499/20; 10 kwietnia 2024 r., I OSK 2282/22; 24 kwietnia 2024 r., I OSK 2298/22; 3 maja 2024 r., I OSK 2215/22; 7 maja 2024 r., I OSK 2475/22; 16 maja 2024 r., I OSK 57/23; 28 października 2024 r., I OSK 964/23; czy z 30 września 2025 r., I OSK 991/23 i wskazane już powyżej orzecznictwo.
Skład orzekający w tej sprawie w pełni podziela stanowisko przedstawione w ww. wyrokach, uznając za bezcelowe szczegółowe powielanie jego treści w uzasadnieniu. Za wystarczające przyjmuje wyrażenie konkluzji, że włączenie przez prawodawcę do obrotu prawnego art. 2 ust. 2 ustawy z 11 sierpnia 2021 r., jako przepisu intertemporalnego (ograniczającego wzruszalność w trybie nieważnościowym aktów już historycznych, wydanych przed kilkudziesięcioma laty przez nieistniejące już często organy administracji), stanowi wyraz realizacji zasad pewności obrotu prawnego i trwałości ostatecznych aktów administracyjnych, którym to wartościom należy się w takich przypadkach prymat ponad ochroną prawa własności i zasadami rekompensowania szkód poniesionych w wyniku niezgodnego z prawem działania organów państwa. Podkreśla również, że realizacja praw następców prawnych stron takich postępowań przez kilkadziesiąt lat była wolna od terminu przedawnienia, a więc w pełni dostępna dla zainteresowanych kwestionowaniem takich aktów. Nie można zatem mówić, że przepisy te godzą w aksjologię konstytucyjną, czy odbierają stronom możliwość realizacji prawa własności. Nowelizacja kpa wprowadziła jedynie cenzus czasowy w dochodzeniu praw (ograniczyła termin wzruszania aktów historycznych w postępowaniu nadzwyczajnym). Ekspiracja terminu może zaś niejednokrotnie prowadzić do utraty prawa własności (w tej sprawie zaś jedynie ekspektatywy takiego prawa), co jest powszechne i uzasadnione, wskazywaną już powyżej koniecznością stabilizacji stosunków faktycznych (m.in. instytucje: zasiedzenia, czy przedawnienia). Oczywistością bowiem jest, ze każdy system prawny przewiduje (i przewidywać powinien) cenzusy czasowe właściwe dla dochodzenia różnego rodzaju roszczeń.
Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w tej sprawie stoi na stanowisku, że instytucja przedawnienia - również w odniesieniu do spraw administracyjnych - jest naturalnym i koniecznym dla stabilności i pewności obrotu elementem systemu prawnego.
W tej sytuacji, uznając zarzuty a) i b) z petitum skargi kasacyjnej za bezzasadne, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie sporządzono stosownie do treści art. 193 zdanie drugie.