I OSK 2052/24

I OSK 2052/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-11-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-10-03
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Iwona Bogucka /przewodniczący sprawozdawca/
Jolanta Górska
Maciej Dybowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Gl 276/24 - Wyrok WSA w Gliwicach z 2024-07-18
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 30 ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2020 poz 374
art. 15h
Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
Dz.U. 2024 poz 935
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędzia del. WSA Jolanta Górska po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 lipca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 276/24 w sprawie ze skargi A.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 18 stycznia 2024 r., nr SKO.PSŚ/41.5/54/2024/370 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 18 lipca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 276/24 po rozpoznaniu sprawy ze skargi A.K. (dalej: skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej także: organ, Kolegium) z 18 stycznia 2024 r., nr SKO.PSŚ/41.5/54/2024/370 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Sosnowca z 6 listopada 2023 r., nr DŚR.5110.2853.2019.DN.DN.70494.20..RABL.
W skardze kasacyjnej Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło alternatywnie o uchylenie wyroku w całości i oddalenie skargi lub o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Kolegium zrzekło się przeprowadzenia rozprawy.
Sądowi I instancji zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 135 tej ustawy w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego przez uchylenie decyzji organów obu instancji, w sytuacji gdy postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone w sposób kompleksowy, nie wykazano istotnego wpływu naruszeń na wynik sprawy, a jednocześnie materiał dowodowy wskazuje, że brak jest uchybień, które miały by mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ podniósł, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że stan faktyczny ustalony w sprawie przez organy obu instancji jest bezsporny. W ocenie organu nie zachodziły podstawy do uchylenia decyzji, gdyż skarżąca była dwukrotnie pouczona, a po raz pierwszy już w momencie podpisywania wniosku o świadczenie, że jej obowiązkiem jest poinformowanie organu o uzyskaniu nowego orzeczenia. W uzasadnieniu decyzji organu I instancji z 7 lutego 2022 r. zostało wskazane do jakiego momentu ważność orzeczenia jest przedłużona, a zatem do jakiej daty, na mocy tej konkretnej decyzji, strona będzie mogła pobierać świadczenie. Organ I instancji niezwłocznie po otrzymaniu informacji (o wydaniu nowego orzeczenia) w sposób właściwy zaprzestał wypłacania świadczeń i wydał decyzję w sprawie. Skarżąca nie złożyła nowego wniosku o świadczenie, lecz pobierała środki mimo braku podstaw, nie informując o tym organu.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.
Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu.
Sąd I instancji przyjął, że stan faktyczny sprawy jest bezsporny. Przyczyną uchylenia wydanych w sprawie decyzji było natomiast uznanie, że pobrane przez skarżącą świadczenie nie spełnia kryteriów świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej: u.ś.r.), a to ze względu na udzielone skarżącej pouczenie. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 30 ust. 1 stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Równocześnie ustawa w art. 30 ust. 2 definiuje przypadki, w których świadczenia rodzinne uznaje się za nienależnie pobrane. Ponieważ ziszczenie się takiego przypadku skutkuje powstaniem obowiązku zwrotu, kwalifikowanie stanów faktycznych jako spełniających kryteria z art. 30 ust. 2 uś.r. powinno odbywać się z rygorystycznym uwzględnieniem wszystkich przewidzianych w przepisach warunków, zaś same przepisy określające przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane powinny być intepretowane w sposób ścisły. Tak też do kwestii wykładni i zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 podszedł Sąd I instancji.
Przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Sąd I instancji przyjął, że utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych.
Przeciwko wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. w skardze kasacyjnej nie postawiono zarzutów. Wykładnia ta jest przy tym adekwatna do brzmienia przepisu. Istotnie, ustawodawca przewidział dwa elementy składające się na nienależnie pobrane świadczenie Z jednej strony jest to obiektywna sytuacja wypłacenia świadczeń mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń rodzinnych, z drugiej zaś warunek, aby do pobrania tak wypłaconych świadczeń doszło przez osobę, która została pouczona o braku prawa do pobierania określonego świadczenia.
Uznając, że okoliczności sprawy są bezsporne, Sąd I instancji nie zakwestionował, że na podstawie art. 15h ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020 poz. 374 z późn. zm., dalej: uCOVID-19), decyzją z dnia 7 lutego 2019 r., zmieniającą decyzję z 4 lutego 2019 r. w części dotyczącej okresu przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, skarżąca uzyskała prawo do tego zasiłku na dziecko do 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemiologicznego albo stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu 5 sierpnia 2022 r. wydane zostało nowe orzeczenie o niepełnosprawności dziecka, tym samym od września 2022 r. decyzja z dnia 7 lutego 2022 r. wygasła, a skarżąca utraciła podstawę do pobierania świadczenia. Tym samym ziściła się jedna z przesłanek określonych w art. 30 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. polegająca na ustaniu prawa do świadczeń.
W odniesieniu do warunku związanego z uprzednim pouczeniem strony, Sąd I instancji zajął stanowisko, że dokonana przez organy ocena prawidłowości i skuteczności pouczeń udzielonych skarżącej jest wadliwa. Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stwierdził, że prawidłowe pouczenie wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Powołując się na orzecznictwo uznał, że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia; osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania oraz o skutkach pobierania świadczenia w takich sytuacjach. W odniesieniu do udzielonego skarżącej pouczenia Sąd I instancji uznał, że skarżąca nie została prawidłowo pouczona, że pobierane przez nią świadczenie, po wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna, będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które będzie musiała zwrócić, a jedynie takie pouczenie, z którego w sposób niebudzący wątpliwości strony o skutkach niepoinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, stanowiłoby o możliwości uznania pobieranego świadczenia za nienależne. W niniejszej sprawie skarżąca nie została pouczona, że brak powiadomienia organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna skutkuje utratą prawa do pobierania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego i uznaniem go za nienależnie pobrane, tym samym w ocenie Sądu I instancji, w sprawie nie spełniła się przesłanka aktualizująca podstawę do zastosowania art. 30 ust. 1 u.ś.r.
Podstawą pobierania przez skarżącą zasiłku pielęgnacyjnego była decyzja z 7 lutego 2022 r., zmieniająca poprzednią decyzję z 4 lutego 2019 r. w zakresie dotyczącym okresu przyznanego zasiłku. Z tego powodu znaczenie w sprawie może mieć wyłącznie pouczenie zawarte w tej decyzji, chodzi bowiem o stwierdzenie, czy świadczenie przyznane na jej podstawie, zostało pobrane nienależnie. W tym zakresie, pouczenie zawarte w decyzji brzmi: "organ informuje, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w rozstrzygnięciu należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie". W odniesieniu do takiego brzmienia pouczenia należy stwierdzić, że po pierwsze, w rozstrzygnięciu nie została wskazana żadna data kalendarzowa, jeżeli chodzi o koniec okresu, na jaki przyznano świadczenie. Na mocy decyzji zmieniającej z 7 lutego 2022 r. skarżącej przyznano zasiłek pielęgnacyjny od 1 listopada 2019 r. do 60 dnia od dnia odwołania zagrożenia epidemiologicznego albo stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Data końcowa prawa do zasiłku została określona przez wskazanie na pewne zdarzenie z przyszłości, w tym uzyskanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka. Po drugie zaś, co ma istotniejsze znaczenie w sprawie, pouczenie istotnie dotyczy obowiązku poinformowania o orzeczeniu, ale nie zawiera informacji o skutkach zaniechania w tym zakresie, w szczególności o utracie w takiej sytuacji prawa do pobierania zasiłku, również w przypadku, gdy nowe orzeczenie potwierdza stan niepełnosprawności dziecka. Jak dostrzegł Sąd I instancji, przekonanie skarżącej o trwającym uprawnieniu do pobierania świadczenia, w świetle nieprzerwanej niepełnosprawności syna, potwierdzonej stosownymi orzeczeniami oraz faktu wypłacania zasiłku rodzinnego już po wydaniu w dniu 5 sierpnia 2022 r. orzeczenia o niepełnosprawności syna mogło być subiektywnie uzasadnione. Szczególne rozwiązania przewidziane w art. 15h uCOVID-19 miały ułatwić opiekunom osób niepełnosprawnych funkcjonowanie w czasie pandemii i utrzymać ich uprawnienia do pobierania świadczeń, a nie stać się swoistą pułapką, syn skarżącej był i nadal jest osobą niepełnosprawną, a zatem w sytuacji jego i rodziców nic się nie zmieniło.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że ocena Sądu I instancji dotycząca braku zaistnienia przesłanki z art. 30 ust. 1 u.ś.r. jest prawidłowa, Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny materiału zebranego przez organy i zasadnie stwierdził, że doszło do wadliwej jego oceny w zakresie przesłanek z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd I instancji nie naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w z. z art. 135 p.p.s.a. Zarzutów zaś pod adresem wykładni czy zastosowania prawa materialnego w sprawie nie postawiono. Zwrócić należy przy tym uwagę, że objęty zarzutem kasacyjnym art. 80 k.p.a. dotyczący oceny materiału dowodowego nie ma takiej jednostki redakcyjnej jak § 1. Natomiast w odniesieniu do zarzutów dotyczących art. 77 § 1 i art. 7 k.p.a. należy dostrzec, że Sąd I instancji nie zakwestionował kompletności materiału dowodowego, wprost przyjął natomiast, że okoliczności faktyczne w sprawie są bezsporne.
Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.