I OSK 1893/24

I OSK 1893/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-07-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-09-10
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Dariusz Chaciński /sprawozdawca/
Iwona Bogucka /przewodniczący/
Piotr Przybysz
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
II SA/Lu 302/24 - Wyrok WSA w Lublinie z 2024-05-28
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17b ust. 1 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: sędzia NSA Piotr Przybysz sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 30 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 28 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Lu 302/24 w sprawie ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu z dnia 14 lutego 2024 r., znak: SKO.PS/40/42/2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z 28 maja 2024 r. II SA/Lu 302/24, oddalił skargę J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu z 14 lutego 2024 r. nr SKO.PS/40/42/2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył J. W. Zaskarżając wyrok w całości zarzucił mu naruszenie:
1. prawa materialnego, tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17b ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką, rodzaj i intensywność czynności wykonywanych przez skarżącego wobec matki, a także zakres jej potrzeb opiekuńczych nie uniemożliwia prowadzenia przez niego gospodarstwa rolnego;
2. prawa procesowego, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 9 k.p.a. w zw. z art. 17b ust. 2 u.ś.r. poprzez nieuchylenie decyzji organu w sytuacji, gdy organ zaniechał poinformowania skarżącego kasacyjnie o możliwości i konieczności przedstawienia innych dowodów potwierdzających, że jego oświadczenie z 1 grudnia 2023 r. o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego jest prawdziwe, wykazujących pobieranie (bądź nie pobieranie) dopłat z ARIMR oraz wpis (wykreślenie) z ewidencji producentów rolnych, w sytuacji gdy obowiązkiem organu jest stanie na straży tego, aby strona postępowania administracyjnego nie poniosła szkody z powodu nieznajomości przepisów prawa, w szczególności w sytuacji gdy skarżący kasacyjnie występował w sprawie w imieniu własnym, nie korzystając z usług profesjonalnego pełnomocnika, co skutkowało oddaleniem przez Sąd I instancji skargi, z uwagi na uznanie oświadczenia skarżącego o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego za niewiarygodne;
2) art. 151 p.p.s.a., poprzez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody, wskutek czego niezgodnie ze stanem rzeczywistym ustalił, że skarżący z dniem 1 grudnia 2023 r. nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego;
3) 141 p.p.s.a, polegające na nierzetelnym przedstawieniu w uzasadnieniu wyroku stanowiska Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu, co do rzekomego kwestionowania przez Kolegium oświadczenia wnioskodawcy o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, podczas gdy w rzeczywistości oprócz dokonania szczątkowych ustaleń faktycznych w zakresie przedmiotowej przesłanki organy administracji nie zajmowały się tą kwestią, w szczególności nie dokonywały oceny prawdziwości złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Podnosząc powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Ponadto wniósł o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wniósł także o przeprowadzenie przez Sąd dowodu z załączonych do skargi kasacyjnej dokumentów, opisanych w uzasadnieniu skargi dla wykazania, że skarżący z dniem 1 grudnia 2023 r. zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zrzekł się również przeprowadzenia rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935; p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie - na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. - zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a.
Skarga kasacyjna nie mogła odnieść skutku, gdyż zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia dwóch kwestii: czy skarżący kasacyjnie faktycznie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego i czy występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z prowadzenia ww. działalności, a sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawną matką.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu;
2) opiekunowi faktycznemu dziecka;
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17b u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 1). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Jednym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o to świadczenie, spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wymogu tego nie spełnia rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo (por. B. Chludziński, Komentarz, (w:) Świadczenia rodzinne. Komentarz. Redakcja naukowa P. Rączka, Warszawa 2021, s. 453-456). Z tego względu, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się oświadczenie pielęgnacyjne, są zobligowani do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Oświadczenie to składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nie może budzić wątpliwości. Musi to być stan trwały, czyli osoba taka musi definitywnie zrezygnować z aktualnego zatrudnienia, jak również nie podejmować tego zatrudnienia w przyszłości. W wypadku rolnika oznaczałoby to konieczność rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wobec tego na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych do rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne nie ma zastosowania pojęcie "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Praca we własnym gospodarstwie rolnym, zarządzanie nim, jest formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych. Oznacza to, że nie jest możliwe uzyskanie świadczenia, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., gdy rolnik prowadzi gospodarstwo rolne. Sam fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego pozbawia rolnika prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W aktach sprawy znajduje się oświadczenie skarżącego kasacyjnie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego od dnia 1 grudnia 2023 r. Skarżący jest właścicielem gruntów rolnych o powierzchni 10,1025 ha przeliczeniowych i posiada ubezpieczenie w KRUS. Wprawdzie skarżący wskazał, że w chwili obecnej pracą w gospodarstwie rolnym zajmuje się jego żona wraz z synami, jednak Sąd I instancji ustalił, że żona pracuje na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w firmie z siedzibą w Kraśniku. Biorąc to pod uwagę uznał, że skarżący – wbrew oświadczeniu - nie zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym i nie zaprzestał jego prowadzenia.
Zarzuty skargi, oparte na drugiej podstawie kasacyjnej (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), koncentrują się wyłącznie na tym ostatnim zagadnieniu i w większości można byłoby je uznać za skuteczne. Sąd I instancji rzeczywiście poczynił własne ustalenia, co do wiarygodności złożonego oświadczenia, bo organy go wcześniej nie kwestionowały, a gdyby to uczyniły, to powinny najpierw wezwać stronę do przedstawienia dodatkowych dowodów. Ocena Sądu I instancji w tej kwestii może być więc uznana za dowolną. Tyle tylko, że jak wskazano na wstępie rozważań, Sąd I instancji uznał ponadto za słuszne stanowisko Kolegium, że nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego a zakresem czynności opiekuńczych wobec matki. Trafnie bowiem przyjmuje się w orzecznictwie sądowym, że do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest wystarczające samo orzeczenie potwierdzające niepełnosprawność członka rodziny, ale wymagane jest ponadto każdorazowo ustalenie związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia (str. 7 uzasadnienia). Dalej Sąd I instancji przyjął, że organ rozpatrujący wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ma obowiązek ustalić, jaki jest zakres czynności opiekuńczych nad osobą niepełnosprawną. Niepełnosprawność nawet w znacznym stopniu obejmuje bowiem bardzo różne stany zdrowotne - niektóre z tych osób wymagają jedynie konkretnych czynności opiekuńczych, inne zaś nie są w stanie w ogóle bez takiej opieki funkcjonować. Słusznie przyjmuje się też, że takie czynności jak sprzątanie, pranie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, można wykonywać po pracy lub w czasie wolnym od pracy, tak jak to ma miejsce w większości gospodarstw domowych prowadzonych przez osoby aktywne zawodowo. Z kolei wizyty lekarskie, wykupywanie recept czy załatwianie spraw urzędowych nie należą do obowiązków codziennych.
W niniejszej sprawie ustalono, że matka skarżącego T. W. mieszka wraz z synem, jego żoną oraz wnukami; cierpi z powodu chorób wieku starczego, po domu porusza się za pomocą laski, samodzielnie korzysta z toalety, w nocy korzysta z pampersów i samodzielnie spożywa przygotowane posiłki. Skarżący pomaga jej w wykonywaniu codziennych czynności, tj. przygotowuje posiłki, pomaga przy kąpieli, umawia i zawozi na wizyty lekarskie, wykupuje recepty, smaruje matkę dwa razy dziennie kremami, pierze, sprząta, robi zakupy i załatwia sprawy urzędowe. W ocenie Sądu I instancji nie są to czynności, które wymagałyby rezygnacji przez skarżącego z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Nie można pominąć, że razem z niepełnosprawną matką, poza skarżącym zamieszkują także jego żona i synowie, a więc wspólnie mają oni możliwość zapewnić jej odpowiedni nadzór.
W zakresie powyższych ustaleń faktycznych skarga kasacyjna nie zawiera żadnych zarzutów, które mogłyby je skutecznie podważyć. Zarzutów takich nie można przy tym zastąpić wskazując na niewłaściwe zastosowanie prawa materialnego, w tym przypadku art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. "Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy. Jeżeli skarżący uważa, że ustalenia faktyczne są błędne, to zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędne zastosowanie jest co najmniej przedwczesny. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie może opierać się na wadliwym (kwestionowanym przez stronę) ustaleniu faktu. Błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń. Gdy skarżący nie podważa skutecznie okoliczności faktycznych sprawy, zarzuty niewłaściwego zastosowania prawa materialnego są zarzutami bezpodstawnymi. W tym miejscu należy jedynie przypomnieć, że zarzut naruszenia prawa materialnego nie może być skutecznie uzasadniony próbą zwalczania ustaleń faktycznych, bowiem próba taka mogłaby ewentualnie odnieść zamierzony skutek wyłącznie w ramach drugiej podstawy kasacyjnej - w ramach art. 174 pkt 2 p.p.s.a., a zatem zarzutem naruszenia prawa materialnego nie można skutecznie zastąpić zarzutów naruszenia przepisów postępowania" (Wyrok NSA z 5.12.2024 r. I OSK 3093/23, LEX nr 3817085).
Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.