I OSK 1890/21

I OSK 1890/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-10-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-10-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Arkadiusz Blewązka /sprawozdawca/
Karol Kiczka
Piotr Niczyporuk /przewodniczący/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1309/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2020-11-25
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 15 października 2024 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Niczyporuk Sędziowie: sędzia NSA Karol Kiczka sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 października 2024 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 1309/20 w sprawie ze skargi E. P., I. K., M. K., K. K., M. K., J. K., A.K., A. E. K., W. K. i M. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 listopada 2020 r., I SA/Wa 1309/20 w sprawie ze skargi E. P., I. K., M. K., K. K., M. K.1, J. K., A. K., A. K.1, W. K. i M. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] (pkt 1.), oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania sądowego (pkt 2.).
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:
Pismem z 18 grudnia 2008 r. T. K., E. P. oraz M. K.2 złożyli do Wojewody Mazowieckiego wniosek o przyznanie rekompensaty za nieruchomość pozostawioną przez K. K.1 w C., tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Postanowieniem z dnia [...] października 2015 r. nr [...] Wojewoda Mazowiecki stwierdził, iż M. K.2, E. P. oraz T. K. posiadają prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K.1 nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej majątku C., powiecie [...], województwie [...] Z uwagi na śmierć M. K.2, postanowieniem z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] Wojewoda zmienił z urzędu swoje postanowienie nr [...] z dnia [...] października 2015 r. w ten sposób, że ustalił nowy krąg osób posiadających prawo do przedmiotowej rekompensaty, tj.: M. K., K. K., J. K., M. K.1 oraz E. P. Z uwagi na śmierć T. K., postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...] Wojewoda ponownie zmienił z urzędu ww. postanowienie z dnia [...] października 2015 r. w ten sposób, że ustalił nowy krąg osób posiadających prawo do rekompensaty, tj.: M. K., K. K., J.K., M. K.1, E. P., A.K., W. K. oraz A. K.1 Pismem z [...] lipca 2019 r. I. K. zgłosił Wojewodzie zamiar skorzystania z prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. ww. majątku C. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie załączył do pisma oświadczenie z notarialnie poświadczonym podpisem, w których uchylił się z od skutków prawnych swoich oświadczeń woli z dnia 22 sierpnia 2012 r., z 15 czerwca 2018 r. oraz z 20 września 2018 r., dotyczących wskazania osób uprawionych do rekompensaty. Pismem z lipca 2019 r. M. B. zgłosił Wojewodzie zamiar skorzystania z prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. ww. majątku C. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie załączył oświadczenie z notarialnie poświadczonym podpisem, w którym uchylił się od skutków prawnych swoich oświadczeń woli z dnia 27 sierpnia 2018 r., z 14 czerwca 2018 r. oraz z 21 września 2018 r. dotyczących wskazania osób uprawionych do rekompensaty.
Decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] Wojewoda Mazowiecki odmówił I. K., E. P., A. K., W. K., A. K.1, M.K., K. K., M. K.1, J. K., M. B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej ww. majątku C. W uzasadnieniu Wojewoda wskazał, że zgromadzone w aktach sprawy dokumenty, wydane przez Archiwum Państwowe G. Obwodu oraz Litewskie Centralne Państwowe Archiwum, należy uznać jako jednoznacznie potwierdzające prawo własności K. K. do majątku C. w latach 1924-1936, którego ogólna powierzchnia obejmowała [...] ha w tym [...] hektarów lasu. Na powyższym gruncie usytuowane były nieruchomości budynkowe wybudowane przed 1921 r. tj. dom mieszkalny, oraz zabudowania gospodarcze: [...]. Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy organ wyprowadził wniosek, że K. K. posiadał w dniu 1 września 1939 r. obywatelstwo polskie i zamieszkiwał na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej tj. w ww. majątku C. Wojewoda wskazał jednak, że zgromadzony materiał dowodowy nie potwierdza tego, że K. K. powrócił na obecne terytorium państwa polskiego z zamiarem stałego pobytu. Organ I instancji przyjął datę i miejsce zgonu oraz ostatnie miejsce zamieszkiwania K. K. w majątku C. do dnia śmierci tj. [...] 1946 r., zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w Warszawie, II Wydział Cywilny z dnia 15 kwietnia 2011 r., [...] oraz postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w Warszawie II Wydział Cywilny z dnia 12 marca 2012 r., [...]. Wojewoda uznał, że K. K. nigdy nie repatriował się do Polski, bowiem zmarł na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w [...] 1946 r. Organ I instancji stwierdził, że konieczne jest spełnienie przez osobę opuszczającą dawne tereny Rzeczypospolitej Polskiej, w związku z wybuchem II wojny światowej, warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych. Wojewoda uznał w takiej sytuacji, że nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w art. 2 w związku z art. 5 ust. 2 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.2017.2097 ze zm.), dalej jako "ustawa zabużańska", dlatego też należało odmówić potwierdzenia prawa do rekompensaty.
W odwołaniu od powyższej decyzji zarzucono m.in. naruszenie art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej przez zastosowanie wobec K. K. wymogu repatriacji na obecne tereny państwa polskiego, w sytuacji uprzedniego wydania w sprawie pozytywnych postanowień potwierdzających prawo wnioskodawców do rekompensaty z tego tytułu.
Rozpatrując złożone odwołanie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazał, że ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je pozostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie warunki określone w art. 1 i art. 2 ustawy zabużańskiej. Prawo do rekompensaty przysługuje zatem właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ww. ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej z ww. przesłanek powoduje utratę uprawnień do rekompensaty. Minister wskazał także na art. 7 ustawy zabużańskiej, zgodnie z którym wojewoda, po wszczęciu postępowania dokonuje oceny spełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 na podstawie dowodów, o których mowa w art. 6 ustawy zabużańskiej. Pozytywna ocena ww. przesłanek następuje w drodze postanowienia. W przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 tej ustawy, wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Zdaniem Ministra, organ I instancji słusznie ustalił, że właścicielem pozostawionej nieruchomości stanowiącej majątek C. był K. K. Istotną okolicznością jest zatem fakt, że K. K. został uznany za zmarłego w dniu 9 maja 1946 r., a za miejsce jego śmierci uznano K. w K. K. K. po dniu 1 września 1939 r. nigdy nie przybył na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nie posiadał tu miejsca zamieszkania. Następnie Minister wyjaśnił, że nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Minister przytoczył również stanowisko Trybunału Konstytucyjnego w kwestii konieczności wzięcia pod uwagę powrotu obywateli Rzeczypospolitej Polskiej na jej obecne terytorium, jako przesłanki prawa do rekompensaty. W tym zakresie wskazał: "Przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP (wg stanu prawnego z dnia 1 września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy – decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej – manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim (...). Zobowiązania wynikające z umów republikańskich nie obejmowały zatem osób niebędących obywatelami polskimi ani też osób, które nie zostały repatriowane na terytorium Rzeczypospolitej w granicach ustalonych w 1945 r." (vide: wyrok TK z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04). Skoro zatem właściciel nieruchomości pozostawionej nie spełnił przesłanki wynikającej z art. 1 ustawy zabużańskiej i nie mógł nabyć w związku z tym prawa do rekompensaty, to również jego następcy prawni prawa tego nabyć nie mogli. Przynależne spadkobiercy właściciela mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej prawo do realizacji uprawnień przewidzianych ustawą zabużańską, nie jest odrębną kategorią prawną i ma swoje źródło w prawach przysługujących dawnemu właścicielowi nieruchomości. Tym samym Minister uznał, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione ustawowe przesłanki określone w ustawie zabużańskiej pozwalające na wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. majątku C. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Skargę na powyższą decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wywiedli E. P., I. K., M. K., K. K., M. K.1, J. K., A. K., A. K.1, W. K. i M. B. wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] grudnia 2019 r., a także zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie prawa materialnego, tj. art. 1 ust 1 i ust. 2, art. 2 ustawy zabużańskiej przez błędną wykładnię oraz przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7 i art. 8 art. 77 § 1, 80 i art. 107 § 3 k.p.a.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przywołanym na wstępie wyrokiem z dnia 25 listopada 2020 r. skargę uwzględnił wskazując, że w realiach niniejszej sprawy Wojewoda wydał postanowienie, o którym mowa w art. 7 ust. 1 ustawy zabużańskiej, wzywając strony postępowania m.in. do złożenia operatu szacunkowego, a w aktach sprawy znajdują się stosowane operaty. Wydając postanowienie z dnia 12 października 2015 r. nr 1275/2015 Wojewoda dysponował już odpisem postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w Warszawie II Wydział Cywilny z dnia 15 kwietnia 2011 r., [...], na mocy którego uznano K. K. za osobę zmarłą w dniu [...] 1946 r. w miejscowości K. w K. Skoro zatem Wojewoda potwierdził prawo do rekompensaty skarżącym, to nie zaistniały względem nich przesłanki do wydania decyzji odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto Sąd I instancji wskazał, że kwestią, która wymaga dodatkowego wyjaśnienia jest ocena prawa do rekompensaty I. K. i M. B. Organy obu instancji zupełnie pominęły ten aspekt, pomimo że decyzje organów w tej sprawie zostały skierowane do I. K. i M. B., a zatem organy uznały te osoby za strony postępowania. I. K. i M. B. zgłosili zamiar skorzystania z prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. majątku C. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przy jednoczesnym uchyleniu się z od skutków prawnych swoich poprzednich oświadczeń woli dotyczących wskazania osób uprawionych do rekompensaty. Sąd I instancji wskazał nadto, że organy obu instancji uznały, że K. K. nie spełnił warunku dotyczącego powrotu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i z tego też powodu odmówiły przyznania prawa do rekompensaty. Sąd nie podzielił powyższego stanowiska organów, zgadzając się ze stanowiskiem skarżących, że odmowa potwierdzenia prawa do rekompensaty oparta została na przesłance pozaustawowej, tj. nie wynikającej z przepisów ustawy zabużańskiej. Z przepisów art. 1 i 2 tej ustawy nie wynika obowiązek spełnienia warunku repatriacji (warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych). Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co w realiach rozpatrywanej sprawy jest bezsprzeczne. Rekonstrukcja normy prawnej zawartej w art. 1 ustawy zabużańskiej wskazuje, że podstawą nabycia prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie przedwojennych granic Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1, ust. 1a), jak i inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). O ile powód opuszczenia byłego terytorium państwa polskiego jest ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty, co wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, to jednak ustawa ta nie ogranicza prawa do rekompensaty przez spełnienie tzw. warunku repatriacji (powrotu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej). Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty nie ma znaczenia, że dawny właściciel nie został repatriowany. W zakresie normatywnym, istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, ustawodawca jednoznacznie wskazał w art. 2 ustawy zabużańskiej, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie. W ocenie Sądu I instancji wykładnia gramatyczna art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej w powiązaniu z ww. przepisami tej ustawy nie wskazuje, aby ustawodawca uzależniał prawo do rekompensaty osobom opuszczającym byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie tzw. innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., od spełnienia przesłanki przemieszczenia się na terytorium Polski w granicach powojennych.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie:
I. prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 2 pkt 1 i art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię art. 2 ustawy zabużańskiej polegającą na przyjęciu, że art. 2 pkt 1 tej ustawy nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy zabużańskiej właściciel pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium RP, co skutkowało przyjęciem przez Sąd I instancji, że K. K. spełnił przesłanki z art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej, podczas gdy prawidłowa wykładnia powinna prowadzić do wniosku, iż konieczne jest spełnienie przez osobę opuszczającą w związku wybuchem II wojny światowej dawne tereny Rzeczypospolitej Polskiej, warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych, a w przypadku niespełnienia tego wymogu, utrata przewidzianego ustawą uprawnienia;
II. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. przez uznanie, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Wojewody Mazowieckiego zostały wydane z naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w sytuacji gdy opisane powyżej naruszenia przepisów k.p.a. po stronie organów administracji nie miały miejsca;
2. art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. przez uznanie, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Wojewody Mazowieckiego zostały wydane z naruszeniem art. 8 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w sytuacji gdy opisane powyżej naruszenia przepisów k.p.a. po stronie organów administracji nie miały miejsca;
3. art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. przez uznanie, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Wojewody Mazowieckiego zostały wydane z naruszeniem zasady legalizmu zawartej w art. 7 Konstytucji RP, następnie powtórzonej w art. 6 k.p.a. przez działanie, w którym organ rozstrzyga sprawę administracyjną na podstawie nieistniejącej normy prawnej, w sytuacji gdy opisane powyżej naruszenia przepisów zasady legalizmu po stronie organów administracji nie miały miejsca;
4. art. 141 § 4 oraz 153 p.p.s.a. przez zawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku niekonkretnych wskazań dla organów administracji co do dalszego sposobu postępowania w sprawie, a przez to nienależyte uzasadnienie orzeczenia, co poddaje w wątpliwość przeprowadzenie przez Sąd I instancji należytego i prawidłowego procesu rozumowania mającego być podstawą wydanego wyroku.
Mając na uwadze powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi przez jej oddalenie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
Powyższe zarzuty zostały szerzej umotywowane.
W piśmie z dnia 19 lipca 2022 r. skarżący wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach.
Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Przechodząc do oceny zarzutów kasacyjnych wypada stwierdzić, iż przedmiotową skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych, przewidzianych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Jakkolwiek w takiej sytuacji zasadą winno być rozpoznanie w pierwszej kolejności zarzutów procesowych, to jednak z uwagi na to, iż zarzuty podniesione w ramach podstawy z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. są jedynie refleksem zarzucanego naruszenia prawa materialnego wskutek błędnej wykładni zastosowanych norm prawa materialnego, ocenę zasadności kasacji wypada rozpocząć od zarzutów naruszenia prawa materialnego.
Nie budzi wątpliwości, iż prawo do rekompensaty zabużańskiej przysługuje osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub w związku z umową między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich z dnia 15 lutego 1951 r. (art. 1 ust. 1 i 1a ustawy zabużańskiej). Prawo do rekompensaty przysługuje także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej). Do pozostawionych nieruchomości osobom tym musiało przysługiwać prawo własności, a nadto, w dniu 1 września 1939 r. osoby te musiały być obywatelami polskimi, mieć miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a nadto opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn określonych w art. 1 lub z tych przyczyn nie mogły na nie powrócić (art. 2 ustawy zabużańskiej). Warunki te winny być spełnione kumulatywnie (vide: J.Wittlin, Mienie zabużańskie. Realizacja prawa do rekompensaty, Warszawa 2019.).
Analiza powyższej regulacji prawnej trafnie doprowadziła Sąd I instancji do wniosku, iż z przepisów art. 1 i art. 2 ustawy zabużańskiej nie wynika obowiązek spełnienia warunku repatriacji. Przepis art. 1 ustawy zabużańskiej wskazuje, że podstawą prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie terytorium państwa polskiego w jego przedwojennych granicach na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1, ust. 1a), jak i na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). O ile zatem opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej jest ustawową przesłanką prawa do rekompensaty, o tyle przepisy ustawy zabużańskiej nie formułują przesłanki repatriacji, a więc nie wiążą prawa do rekompensaty z powrotem właściciela pozostawionej nieruchomości na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Brak tej przesłanki jest szczególnie widoczny na gruncie art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej, znajdującego zastosowanie do osób, które na skutek innych okoliczności niż te wskazane w art. 1 ust. 1 i 1a tej ustawy, były zmuszone opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Przepis ten nie zawiera innych warunków, które winien spełnić właściciel pozostawionego mienia lub jego spadkobierca, poza tymi sformułowanymi w art. 2 ustawy zabużańskiej, te zaś milczą w kwestii repatriacji.
Jest oczywiste, że ustanowiony w układach republikańskich wymóg przemieszczenia się mieszkańców Kresów na terytorium państwa polskiego w powojennych granicach odnosi skutek prawny wobec tych Polaków, którzy objęci byli układami, o których mowa w art. 1 pkt 1 – 4 ustawy zabużańskiej. Brak jest jednak podstaw aby zobowiązania owych układów w zakresie repatriacji przenosić do ustawy zabużańskiej, formułując w ten sposób kolejny warunek prawa do rekompensaty. Skoro ustawa zabużańska takiego warunku wprost nie wprowadza, to trafnie konkludował Sąd I instancji, iż doszło w niniejszej sprawie do rozstrzygnięcia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty na podstawie przesłanki pozaustawowej, co jest nieakceptowane z punktu widzenia zasady legalizmu (art. 7 Konstytucji RP i art. 6 k.p.a.).
Wypada zgodzić się z Sądem I instancji, iż przepisy art. 1 oraz 2 ustawy zabużańskiej, określając warunki nabycia prawa do rekompensaty, czynią to w sposób jasny i klarowny, a względy natury celowościowej lub systemowej nie dają podstaw do odstąpienia od gramatycznego wyniku wykładni tych regulacji. Tym bardziej, że ustawa zabużańska limitując wysokość prawa do rekompensaty wprowadza także rygorystyczne warunki dostępu do tego prawa. Kreowanie kolejnego warunku nie znajdującego usprawiedliwienia także w wyniku wykładni systemowej i celowościowej nie jest uprawnione. Ugruntowane jest zapatrywanie, że prawo do rekompensaty ma nie tylko charakter socjalny, realizujący cele zagospodarowania się w nowym miejscu osób zmuszonych opuścić dotychczasowe miejsce zamieszkania na Kresach, ale także charakter odszkodowawczy, realizujący postulat częściowej rekompensaty za szkody powstałe w majątku polskich obywateli w wyniku pozostawienia tegoż majątku wskutek wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. O ile w okresie powojennym ów socjalny charakter prawa do rekompensaty był wyraźnie akcentowany, o tyle aktualnie prawo to realizuje bardziej cele odszkodowawcze. Nie można zatem z owych celów realizowanych przez prawo do rekompensaty, które nie są jednorodne i nie wyczerpują się w dostarczeniu środków na zagospodarowanie w nowym miejscu zamieszkania na aktualnym terytorium Polski, a nadto z faktycznej repatriacji będącej wynikiem realizacji układów wskazanych w art. 1 ust. 1 pkt 1 – 4 ustawy zabużańskiej, kreować kolejnej przesłanki prawa do rekompensaty w postaci obowiązku repatriacji i przesłankę tę rozciągać na wszystkie sytuacje uprawniające do owego prawa na gruncie ustawy zabużańskiej, w tym te wskazane w art. 1 ust. 2 owej ustawy.
W okolicznościach badanej sprawy wynika, iż K. K. właściciel majątku C. został zmuszony do jego opuszczenia na skutek aresztowania w 1941 r. przez NKWD, a więc organ aparatu represji policyjnej w Związku Radzieckim, wskutek czego został przymusowo wywieziony do K., gdzie zmarł w 1946 r. Trafnie w takiej sytuacji uznaje Sąd I instancji, że właściciel majątku C. został przymusowo deportowany z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w przedwojennych granicach w głąb Związku Radzieckiego, co wypełnia dyspozycję opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., zaś śmierć w czasie przymusowej deportacji w K. w K. prowadzi do wniosku, że K. K. nie mógł już powrócić na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co wyczerpuje dyspozycję art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej.
Nietrafny zatem okazał się zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem prawa materialnego wskutek błędnej wykładni art. 2 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej. W konsekwencji nie można potwierdzić zasadności zarzutów naruszenia przepisów postępowania, wśród których wskazano art. 7 Konstytucji RP, art. 6, art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a. Zarzuty te podniesione zostały wyłącznie w kontekście zarzucanego naruszenia prawa materialnego, jako procesowy wynik błędnej wykładni prawa materialnego. Skoro zarzut tyczący prawa materialnego okazał się nietrafny, tak też należy ocenić ww. zarzuty procesowe.
Nie można także uznać zasadności zarzutów naruszenia art. 141 § 4 oraz art. 153 p.p.s.a. Zgodnie z art. 141 § 4 p.p.s.a. uzasadnienie powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia owego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z tej normy prawnej. O naruszeniu tego przepisu można zatem mówić w przypadku gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera jednego z ww. elementów. W skardze kasacyjnej nie podniesiono zarzutów tego rodzaju. Ponadto przyjmuje się, że wadliwość uzasadnienia wyroku podniesiona w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a., może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej jedynie wówczas gdy uzasadnienie nie pozwala na kontrolę kasacyjną orzeczenia. Dzieje się tak wówczas, gdy nie ma możliwości jednoznacznej rekonstrukcji podstawy rozstrzygnięcia (vide: J.P.Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. LexisNexis 2011 r., uwaga 7 do art. 141; uchwała NSA z dnia 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010/3/39; wyrok NSA z dnia 28 listopada 2011 r., I GSK 952/10; wyrok NSA z dnia 5 lipca 2017 r., I OSK 2693/15, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). W skardze kasacyjnej również nie wskazano na tego rodzaju wadliwość.
Z kolei art. 153 p.p.s.a wskazuje, że oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu sądu administracyjnego w danej sprawie związany jest zarówno organ, jak i sąd ponownie rozpoznający sprawę. Powyższe związanie oznacza zakaz formułowania nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem i konieczność podporządkowania się temuż poglądowi (vide: wyrok SN z dnia 25 lutego 1998 r., III RN 130/97, OSNAPiUS 1999/1/2). Z okoliczności sprawy jasno wynika, że zaskarżony wyrok jest pierwszym orzeczeniem sądu administracyjnego w niniejszej sprawie, a zatem nie można odnaleźć źródła oceny prawnej, która byłaby wiążąca dla Sądu I instancji. Z kolei sama ocena prawna o wartości poszczególnych okoliczności sprawy wyrażona w wyroku sądu administracyjnego, jak i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania, o ile nie są sprzeczne z oceną i wskazaniami już wcześniej wyrażonymi, nie stanowią o naruszeniu art. 153 p.p.s.a. Ocena prawna jest bowiem formułowana w toku sądowego stosowania prawa, na podstawie ocen wykładni i zastosowania określonych przepisów prawa, a wskazania co do dalszego postępowania są jej praktyczną konsekwencją. Stąd też ewentualna wadliwość oceny prawnej zaprezentowanej w motywach zaskarżonego wyroku i wynikających z niej wskazań nie stanowi naruszenia art. 153 p.p.s.a., lecz winna być podważana w drodze stosownych zarzutów, w ramach podstaw kasacyjnych.
Na marginesie wypada zauważyć, iż wyrażona przez Sąd I instancji ocena prawna postanowienia Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] października 2015 r. nr [...], sformułowana na gruncie art. 7 ust. 1 ustawy zabużańskiej, nie była podważana w niniejszej skardze kasacyjnej, a zatem weryfikacja jej poprawności w postępowaniu kasacyjnym nie jest możliwa.
Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.
Sporządzenie i wniesienie odpowiedzi na skargę kasacyjną daje prawo do żądania zwrotu kosztów poniesionych z tego tytułu. O odpowiedzi na skargę kasacyjną można jednak mówić tylko wówczas, gdy złożona ona została w terminie 14 dni od doręczenia skargi kasacyjnej. Wniesienie po tej dacie pisma procesowego nie czyni zadość wymaganiom art. 179 p.p.s.a. i powoduje, że jest to zwykłe pismo procesowe w sprawie, które nie uprawnia do zwrotu stosownych kosztów postępowania (vide: B.Dauter [w:] S.Babiarz, B.Dauter, M.Niezgódka-Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych., wyd. LexisNexis Warszawa 2007r., str. 297 – 298; postanowienie NSA z dnia 26 września 2007r. sygn. akt II FSK 1241/06, https://orzeczenia.nsa.gov.pl ). Jeżeli zatem pismo skarżących z dnia 19 lipca 2022 r. złożone zostało z przekroczeniem ww. terminu, to koszty jego sporządzenia nie stanowią niezbędnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 205 § 2 p.p.s.a. i wniosek o przyznanie kosztów postępowania zawarty w owym piśmie nie mógł zostać uwzględniony.
Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.