I OSK 1017/24

I OSK 1017/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-05-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-05-14
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Aleksandra Łaskarzewska /sprawozdawca/
Arkadiusz Blewązka
Elżbieta Kremer /przewodniczący/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Po 357/23 - Wyrok WSA w Poznaniu z 2023-12-20
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
art. 13 ust. 1 i 2
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Sentencja
Dnia 15 maja 2025 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska (spr.) sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2025 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Po 357/23 w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile z dnia 11 kwietnia 2023 r., nr SKO.4130.881.17.2023.PS w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 20 grudnia 2023 r. oddalił skargę J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile z dnia 11 kwietnia 2023 r., nr SKO.4130.881.17.2023.PS w przedmiocie zasiłku celowego.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne.
Prezydent Miasta P. decyzją z 17 stycznia 2023 r. odmówił J. B. przyznania pomocy w formie zasiłku celowego na zakup odzieży i środków czystości oraz zasiłku na zakup żywności. Organ I instancji wskazał, że skarżący został tymczasowo aresztowany na okres od 23 czerwca 2022 r. do 21 września 2022 r., areszt został przedłużony do 31 grudnia 2022 r., aktualnie wyznaczono termin zwolnienia z aresztu na 20 marca 2023 r. Zgodnie zaś z art. 13 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej "osobie tymczasowo aresztowanej zawiesza się prawo do świadczeń z pomocy społecznej. Za okres tymczasowego aresztowania nie udziela się świadczeń." W wyniku rozpoznania odwołania skarżącego Samorządowe Kolegium odwoławcze w Pile decyzją z 11 kwietnia 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie Prezydenta Miasta P.. Kolegium wskazało, że skarżący, co jest bezsporne, w okresie kiedy wniósł o przyznanie zasiłku celowego był tymczasowo aresztowany. W świetle art. 13 ust. 2 u.p.s. w pełni zasadna była więc odmowa przyznanego mu świadczenia.
J. B. zaskarżył decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.
W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w decyzji z 11 kwietnia 2023 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie i oddalił ją na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2023 r. poz. 259, zwanej dalej – P.p.s.a.). W uzasadnieniu wskazał, że z przepisu art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r. poz. 901, dalej: u.p.s.) wynika, iż fakt odbywania kary pozbawienia wolności, podobnie jak i fakt tymczasowego aresztowania wyklucza możliwość przyznania pomocy społecznej lub jej pobierania w czasie, gdy osoba której przyznano świadczenie została pozbawiona wolności. Kwestie tego, w jaki sposób zakończyło się postępowanie, w związku z którym skarżący był tymczasowo aresztowany, oraz status, jaki skarżący miał w powyższym postępowaniu, pozostają bez znaczenia, z uwagi na niesporny fakt, iż skarżący został tymczasowo aresztowany na okres od 23 czerwca 2022 r. do 21 września 2022 r., przy czym areszt został przedłużony do 31 grudnia 2022 r., a w dniu wydania decyzji terminem zwolnienia z aresztu był dzień 20 marca 2023 r. Wszelkie podnoszone przez skarżącego okoliczności dotyczące jego potrzeb i złej sytuacji materialnej i zdrowotnej, nie mogły zostać przez organ uwzględnione. Skarżącemu nie przysługuje bowiem zgodnie z zasadą wynikającą z art. art. 13 ust. 2 u.p.s prawo do przewidzianych w niej świadczeń, w tym do pobierania zasiłku stałego w okresie tymczasowego pobytu w areszcie.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł J. B. wnosząc o jego uchylenie w całości oraz rozpoznanie skargi i o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym wynagrodzenia adwokata według norm przepisanych przy zastosowaniu potrójnej stawki; ewentualnie - w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej - o przyznanie na rzecz adwokata P. W. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:
1. naruszenie przepisu prawa materialnego, poprzez błędną jego wykładnię, tj. art. 13 ust. 1 i 2 u.p.s. w związku z art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. polegającą na przyjęciu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, iż zasiłek celowy nie przysługuje osobie tymczasowo aresztowanej w sytuacji, gdy prawidłowa wykładnia naruszonych przepisów przy zastosowaniu dyrektyw wykładni systemowej, przy uwzględnieniu zasad oraz dyrektyw wykładni funkcjonalnej i celowościowej, prowadzi do takiego rozumienia naruszonego przepisu, że nie w każdym przypadku okres tymczasowego aresztowania powinien pozbawiać prawa do zasiłku celowego, pozwalającego zaspokoić niezbędne potrzeby bytowe, w konsekwencji czego należy przyjąć, iż osoba tymczasowo powinna mieć prawo do zasiłku celowego, o ile spełnia ku temu ustawowe przesłanki pozytywne;
2. naruszenie przepisu prawa materialnego, poprzez jego niezastosowanie, tj. art. 2 Konstytucji RP, a w konsekwencji zastosowanie wykładni przepisu art. 13 ust. 1 i 2 u.p.s. w sposób powodujący, że tak rozumiany przepis jest niezgodny z Konstytucją RP, gdyż narusza zasady sprawiedliwości społecznej, bowiem pozbawia osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej, tymczasowo aresztowanej oraz niemających możliwości uzyskiwania dochodów, zasiłku celowego, mimo braku zaspokojenia w pełni podstawowych potrzeb bytowych tymczasowo aresztowanych, albowiem polski system penitencjarny wbrew deklaracjom ustawodawcy nie tworzy warunków zabezpieczających w pełni egzystencję osadzonych;
3. naruszenie przepisu postępowania, mające wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia - tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., poprzez brak uwzględnienia skargi oraz brak uchylenia w całości zaskarżonej decyzji (oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta P.), w następstwie przyjęcia, iż w przedmiotowej sprawie brak było podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji ze względu na zaspokajanie podstawowych potrzeb bytowych skarżącego, wywiedzione z samego faktu pobytu w areszcie śledczym, w sytuacji gdy organy administracyjne nie podjęły w sprawie żadnych ustaleń co do tego, czy potrzeby bytowe skarżącego przebywającego w areszcie śledczym rzeczywiście były zaspakajane przez służby aresztu śledczego;
a w konsekwencji:
4. naruszenie przepisu postępowania, mające wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia - tj. art. 151 p.p.s.a., poprzez oddalenie skargi w całości, w sytuacji gdy w rzeczywistości skarga zasługiwała na jej uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja była wadliwa poprzez niezastosowanie systemowej wykładni systemowej i prokonstytucyjnej wykładni w zakresie w jakim organ powinien uznać, iż w okolicznościach osobistych dotyczących skarżącego, państwo winno zapewnić pełne zaspokojenie jego podstawowych bytowych potrzeb poprzez również przyznanie prawa do otrzymywania zasiłku celowego, co tym samym kwalifikowało zaskarżoną decyzję do wzruszenia i tym samym wydania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyroku w całości uchylającego zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P..
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej jako: P.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Spór w sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy skarżącemu, wobec którego zastosowano środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania przysługuje zasiłek celowy.
Ocenę tej kwestii należy poprzedzić rozważaniami odwołującymi się do ogólnych zasad zawartych w ustawie o pomocy społecznej. I tak, z definicji ustawowej pomocy społecznej zawartej w art. 2 ust. 1 u.p.s. wynika, że jest ona instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Z przywołanej definicji jednoznacznie wynika, że pomoc społeczna ma na celu wspieranie osób i rodzin w ich wysiłkach do zaspokojenia niezbędnych potrzeb, do życiowego usamodzielnienia i integracji społecznej, udzielane zaś świadczenia mają być adekwatne do sytuacji korzystających z pomocy, od których z kolei wymaga się współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej.
Warunki przyznania wnioskowanego świadczenia podane zostały w art. 39 u.p.s. zgodnie z którym w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy (ust. 1). Zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, wyrobów medycznych i leczenia, ogrzewania, w tym opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu (ust. 2).
Określając zasady i kryteria przyznawania świadczeń z pomocy społecznej, wśród których najistotniejsze jest kryterium dochodowe oraz niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, w treści art. 13 ust. 1 i 2 ustawodawca wyłączył z kręgu beneficjentów pomocy społecznej osoby obywające karę pozbawienia wolności oraz tymczasowo aresztowane. Zgodnie z art. 13 ust. 2 u.p.s. osobie tymczasowo aresztowanej zawiesza się prawo do świadczeń z pomocy społecznej. Za okres tymczasowego aresztowania nie udziela się świadczeń. Rację ma Sąd I instancji, że przepis powyższy jest sformułowany w sposób jasny i niebudzący żadnych wątpliwości. Ustawa nie przewiduje odstępstw od wyrażonej tam reguły.
Dla oceny legalności wydanych w sprawie niniejszej decyzji nie ma znaczenia, co podnosi skarżący, czy jego potrzeby faktycznie są zaspokajane oraz czy za takie uznaje je strona pozbawiona wolności. Ustawodawca przyjął w tym zakresie założenie, że istnieje pożądany stan zaspokojenia tych potrzeb, co uzasadnia odmowę przyznania świadczeń z pomocy społecznej. Zgodnie z przepisami ustawy z 6 dnia 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. z 2023 r. poz. 127 ze zm.), osobie odbywającej karę pozbawienia wolności i tymczasowo aresztowanej zapewnia się minimum trzy razy dziennie posiłek o odpowiedniej wartości odżywczej, w tym co najmniej jeden gorący, odpowiednie warunki mieszkaniowe, odpowiednie do pory roku odzież, bieliznę oraz obuwie (art. 109–111 k.k.w.). Dzięki takim świadczeniom osoby te zwolnione są z zaspokajania własnym staraniem podstawowych potrzeb bytowych, a zatem nie ma przesłanek udzielania im dodatkowego wsparcia w ramach pomocy społecznej (zob. I. Sierpowska: Pomoc społeczna. Komentarz, Lex 2017, teza 1 komentarza do art. 13; E. Frankiewicz, J. Wyporska: Prawo osób pozbawionych wolności lub tymczasowo aresztowanych do świadczeń pomocy społecznej, Casus z 2003 r., nr 27, s. 38"). Natomiast sprawdzenie czy wobec skarżącego rzeczywiście wypełniane są obowiązki z art. 109-111 K.k.w. nie należy do organu pomocy społecznej ani sądu administracyjnego kontrolującego decyzję w przedmiocie pomocy społecznej. W tym zakresie właściwa jest droga wewnątrz placówki odbywania kary pozbawienia wolności lub środka zapobiegawczego. Podniesiony w tym względzie zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. nie mógł zatem odnieść zamierzonego skutku.
Jak słusznie zauważył Sąd I instancji ratio legis art. 13 ust. 1 i 2 u.p.s. wynika z faktu, że osoba odbywająca karę pozbawienia wolności/tymczasowo aresztowana pozostaje na utrzymaniu Państwa, które zapewnia jej w tym czasie podstawowe potrzeby bytowe. Takie założenie ustawodawcy legło u podstaw wyłączenia tych osób, z kręgu podmiotów uprawnionych do korzystania ze świadczeń pomocy społecznej. Skoro bowiem skazanemu/tymczasowo aresztowanemu z budżetu państwa zabezpiecza się wszelkie niezbędne potrzeby, to brak jest tym samym ryzyka wystąpienia okoliczności uzasadniających udzielenia pomocy oraz podstaw do finansowania jeszcze dodatkowych świadczeń w postaci, np. zasiłku celowego.
Skarżący, co jest bezsporne, został tymczasowo aresztowany od 23 czerwca 2022 r. do 21 września 2022 r., areszt został przedłużony najpierw do 31 grudnia 2022 r., a następnie do 20 marca 2023 r. Zatem w pełni zasadna była odmowa przyznania wnioskowanego zasiłku celowego na zakup odzieży i środków czystości oraz zasiłku na zakup żywności. Trudno dopatrzyć się w tym okresie potrzeby dodatkowego wsparcia z pomocy społecznej we wskazanym zakresie.
W konsekwencji należało przyjąć, że Sąd I instancji w realiach przedmiotowej sprawy nie dopuścił się błędnej wykładni, jak i wadliwego zastosowania art. 13 ust. 2 u.p.s. w zw. z art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. oraz art. 2 Konstytucji RP i prawidłowo zastosował art. 151 P.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
Wniosek pełnomocnika o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu podlegać będzie rozpoznaniu przez WSA w Poznaniu w postępowaniu określonym w art. 258-261 P.p.s.a.