I KZP 9/02

UCHWAŁA Z DNIA 23 KWIETNIA 2002 R. I KZP 9/02 Do dnia 28 lutego 2001 r., tzn. do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2001 r. Nr 11, poz. 82), która znowelizowała przepisy art. 107 i 108 k.k.s, przepis art. 108 § 1 k.k.s., w zakresie urządzania lub prowadzenia bez wy- maganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom gry w automatach loso- wych, stanowił lex specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s. Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Sokołowski, E. Strużyna. Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Willema V. i Hansa S. po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w P., postanowieniem z dnia 29 stycznia 2002 r., zagadnienia prawnego wyma- gającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy można uznać, że prowadzenie bez zezwolenia Ministra Finan- sów gier w automatach losowych w okresie od czerwca 1995 r. do 23 września 1997 r. stanowi przestępstwo z art. 108 § 1 k.k.s. w brzmieniu ob- owiązującym od dnia 17października 1999 r. do dnia 28 lutego 2001 r. jako przepisu stanowiącego lex specialis w stosunku do art. 107 § 1 k.k.s., który gry losowe w automatach losowych w okresie od dnia 23 listopada 2000 r. do dnia 28 lutego 2001 r. zdepenalizował?„ u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. 2 U Z A S A D N I E N I E Akt oskarżenia w sprawie przeciwko Willemowi V. i Hansowi S., wniesiony w marcu 1999 r. zarzucał im popełnienie przestępstwa z art. 117 § 1 u.k.s. z 1971 r., polegającego na prowadzeniu w okresie od czerwca 1995 r. do 23 września 1997r. przy użyciu automatów losowych działalno- ści w zakresie gier bez wymaganego zezwolenia Ministra Finansów. Sąd Rejonowy w P. procedował w tej sprawie od lipca 2000 r. do marca 2001 r., a więc już pod rządem Kodeksu karnego skarbowego z dnia 10 września 1999 r. (Dz. U. nr 83, poz. 930), który 17 października 1999 r. zastąpił dawną u.k.s. Zarówno przy tym w świetle art. 6 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające k.k.s. (Dz. U. Nr 83, poz. 931), jak i art. 2 § 2 samego k.k.s. nie budziło wątpliwości, że w sprawie tej należało sto- sować nowy kodeks, a nie poprzednią u.k.s. Na tle tegoż kodeksu wyłoniło się zdaniem Sądu Okręgowego w P., przy rozpoznawaniu w niniejszej sprawie środka odwoławczego od orze- czenia Sądu Rejonowego, zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, przedstawione w pytaniu do Sądu Najwyższego. Sposób sformułowania tego pytania może sugerować, iż Sądowi Okręgowemu chodzi o odpowiedź na pytanie, czy opisane przez ten sąd zachowanie wy- czerpuje znamiona przestępstwa skarbowego z art. 108 § 1 k.k.s., roz- strzyganie o czym należy jednak do sądu meriti i nie może stanowić przedmiotu pytania prawnego. Z uzasadnienia postanowienia sądu pytają- cego wynika jednak, że jego wątpliwości tak naprawdę budzi kwestia wza- jemnego stosunku art. 107 § 1 i art. 108 § 1 k.k.s. sprzed nowelizacji tego kodeksu dokonanej ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. (Dz. U. Nr 11 z 2001 r., poz. 82), w związku ze zmianami wprowadzonymi do ustawy o grach losowych i zakładach wzajemnych z 1992 r. przez ustawę z 26 maja 2000 r. o zmianie tej ustawy (Dz. U. Nr 70, poz. 816), która to nowela weszła w 3 życie z dniem 23 listopada 2000 r. Do tej daty – jak wskazuje Sąd Okrę- gowy – gry w automatach stanowiły rodzaj gry losowej, od niej zaś są od- rębną grą, nie będąca grą losową, choć nadal normowaną przez tę ustawę. Tymczasem, co podkreśla się w uzasadnieniu pytania, według art. 53 § 35 k.k.s. określenia użyte w rozdziale 9 k.k.s. mają na gruncie prawa karnego skarbowego znaczenie takie jakie nadaje im ustawa o grach losowych i za- kładach wzajemnych. Sam kodeks zaś w brzmieniu sprzed 28 lutego 2001 r. w art. 107 § 1 penalizował urządzanie lub prowadzenie gry losowej lub zakładu wzajemnego „wbrew przepisom ustawy, regulaminu lub warunkom zezwolenia”, podczas gdy w art. 108 § 1 k.k.s. penalizowano urządzanie lub prowadzenie „bez wymaganego zezwolenia albo wbrew jego warun- kom” loterii fantowej, gry binga fantowego, loterii promocyjnej lub gry w au- tomatach. Dostrzegając różnice w stylizacji obu tych przepisów k.k.s. Sąd Okręgowy podnosi, iż widoczny jest jednak ich ścisły związek, tym bardziej, że wszystkie gry wskazane w art. 108 § 1 k.k.s. – gra w automatach do dnia 22 listopada 2000 r. pozostawały jednocześnie grami losowymi, o ja- kich mowa w art. 107 § 1 k.k.s. Zdaniem tego sądu zdaje się to „wskazy- wać na zamiar ustawodawcy odmiennego, łagodniejszego potraktowania sprawców przestępstw z art. 108 § 1 k.k.s. w stosunku do sprawców prze- stępstw przeciwko pozostałym grom losowym”, przy czym Sąd Okręgowy uważa, że rozstrzygnięcie w kwestii wzajemnego stosunku obu tych prze- pisów k.k.s. wymaga zasadniczej wykładni ustawy. Także Prokurator Ge- neralny, poprzez swego zastępcę, na piśmie oraz przed Sądem Najwyż- szym wniósł o udzielenie odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Okrę- gowy pytanie i powzięcie uchwały, że do czasu wejścia w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks karny skarbowy, art. 108 § 1 k.k.s., w zakresie urządzania i prowadzenia bez wymaganego zezwole- nia lub wbrew jego warunkom gier w automatach losowych, stanowił lex specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje. W sprawie niniejszej rzeczywiście wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy. Sprowadza się ono do ustalenia zakresu penalizacji objętej przepisami art.107 § 1 i 108 § 1 k.k.s. i wzajem- nego stosunku tych norm, w których używa się częściowo odmiennych, częściowo jednak podobnych określeń. Chodzi zatem o interpretację obu tych przepisów, co ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie, w której pytanie to sformułowano, a ewentualna niewłaściwa ich wykładnia mogłaby doprowadzić do wadliwej praktyki stosowania prawa. Istnieje za- tem podstawa do podjęcia uchwały w tym przedmiocie. Ma rację Sąd Okręgowy odwołując się art. 53 § 35 k.k.s., a przez nie- go do ustawy z 1992 r. o grach losowych i zakładach wzajemnych, gdyż na gruncie materialno-prawnej części szczególnej k.k.s. dochodzi do ścisłego powiązania między prawem finansowo-administracyjnym a prawem karnym skarbowym. Określenia użyte w normach karnych k.k.s. przy penalizacji określonych zachowań godzących w interes fiskalny państwa lub samorzą- du muszą więc być rozumiane tak i tylko tak, jak rozumie je ustawa szcze- gólna, regulująca nakazy i zakazy finansowo-administracyjne. W odniesie- niu do czynów ujętych w rozdziale 9 k.k.s. jest to ustawa z dnia 29 lipca 1992 r. o grach losowych i zakładach wzajemnych (tekst jedn. Dz. U z 1998 r. Nr 12, poz. 650 ze zm.), a obecnie (od 23 listopada 2000 r.) ten sam akt jako ustawa o grach losowych, zakładach wzajemnych i grach na automa- tach (zm. Dz. U. z 2000 r. Nr 70, poz. 816). Do dnia 22 listopada 2000 r., tj. do wejścia w życie jej nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 26 maja 2000 r., ustawa o grach wyróżniała jedynie gry losowe oraz zakłady wzajemne i za- liczała do grona tych pierwszych także gry w automatach losowych (art. 2 ust.1 pkt 6 ustawy). Należały do nich wówczas również gry liczbowe, loterie pieniężne, loterie fantowe, gry cylindryczne, gry w karty, bingo pieniężne i bingo fantowe oraz (od 1996 r.) loterie promocyjne. Nowelizacja dokonana 5 wspomnianą ustawą z 26 maja 2000 r. (obowiązująca od 23 listopada 2000 r.) wyodrębniła gry na automatach z grupy gier losowych, traktując je jako odrębną kategorię gier obok gier losowych i zakładów wzajemnych (art. 1 pkt 3 lit. a i b noweli), zmieniając też odpowiednio i tytuł samej ustawy, obejmujący aktualnie wyraźnie także gry na automatach jako gry inne niż losowe (art. 1 pkt 1 noweli). O ile wcześniej nowelizując przepisy finanso- wo-administracyjne ustawodawca z zasady dokonywał także stosownych zmian w przepisach prawa karnego skarbowego z danej dziedziny, to wspomniana nowelizacja nie dotknęła k.k.s. Zmiany w k.k.s., związanej ze zmianami ustawy o grach, dokonano dopiero ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. (Dz. U. Nr 11 z 2001 r., poz. 82), obowiązującą od 1 marca 2001 r. Jak zatem kształtowała się penalizacja zachowań polegających na prowa- dzeniu działalności w zakresie gier na automatach bez wymaganego ze- zwolenia ? W obowiązującej do 16 października 1999 r. ustawie karnej skarbo- wej kwestię tę normował art. 117 § 1 penalizujący działania tego , „kto pro- wadzi działalność w zakresie gier losowych lub zakładów wzajemnych bez wymaganego zezwolenia lub w działalności takiej pośredniczy”. Ten zaś kto jedynie urządzał grę lub zakład „niezgodnie z przepisami o grach (...) lub z regulaminem (...)” odpowiadał z art. 120 u.k.s. Mimo , że oba te prze- pisy obejmowały wszelkie gry losowe, w tym i na automatach, to w art. 118 u.k.s. spenalizowano odrębnie urządzanie bez wymaganego zezwolenia loterii fantowej lub binga fantowego, które były także grami losowymi. Przepis ten stanowił lex specialis wobec art. 117 § 1 u.k.s. przy czym ogra- niczał się jedynie do dwóch gier losowych i tylko do ich „ urządzania” bez zezwolenia, które to zachowanie penalizował tu łagodniej niż uczyniono to w art. 117 k.k.s. Ponieważ art. 118 u.k.s. nie dotyczył gry w automatach prokurator trafnie w niniejszej sprawie kwalifikował zarzucany oskarżonym czyn z art. 117 u.k.s. W doktrynie wskazywano wówczas, iż „ prowadzenie” 6 działalności w zakresie gier bez zezwolenia, o jakim mowa w art. 117 § 1 u.k.s. tym różni się od samego „urządzania” gry bez zezwolenia w ujęciu art. 118 u.k.s., że obejmuje zakres szerszy i poza urządzaniem wchodzi tu w grę również m.in. ułożenie systemu gry, wysokości wygranych, itd. (zob. F. Prusak. Ustawa karna skarbowa z komentarzem, Warszawa 1995, s. 194). Właśnie to używanie dwu różnych określeń spowodowało, że projek- tując nowy k.k.s. zdecydowano się na ujęcie bardziej syntetyczne, obejmu- jące alternatywnie oba powyższe zachowania w każdym z odpowiedników dawnych art. 117 i 118 u.k.s., co podkreślono w motywach ustawodaw- czych do projektu k.k.s. (zob. Nowa kodyfikacja karna. Kodeks karny skar- bowy, wyd. Ministerstwo Sprawiedliwości, Warszawa 1999, nr 29, s. 249). Odpowiednikami takimi stały się dla art. 117 i 120 u.k.s. – art. 107 k.k.s., zaś dla art. 118 u.k.s. – art. 108 k.k.s. W aktualnym stanie prawnym, tj. ukształtowanym po 28 lutego 2001 r. oba te przepisy, czyli art. 107 § 1 i 108 § 1 k.k.s. nadal pozostają w sto- sunku specjalności (zob. np. T. Grzegorczyk. Kodeks karny skarbowy. Ko- mentarz, wyd. II, Warszawa 2001, s. 384). Pierwszy z nich penalizuje bo- wiem urządzanie lub prowadzenie wbrew przepisom ustawy lub warunkom zezwolenia każdej gry losowej, zakładu wzajemnego lub gry na automacie, drugi zaś urządzanie lub prowadzenie wbrew przepisom ustawy lub warun- kom zezwolenia niektórych gier losowych, a to loterii fantowej, binga fanto- wego, loterii promocyjnej lub audioteksowej. Intencją ustawodawcy było tu zatem łagodniejsze potraktowanie naruszeń przeciwko organizacji niektó- rych gier losowych. Urządzanie lub prowadzenie, po wskazanej wyżej da- cie, bez wymaganego przez ustawę zezwolenia, gier na automatach bez wątpienia musi zatem być zakwalifikowane z art. 107 § 1 k.k.s., nie dotyczy ich bowiem w ogóle art. 108 k.k.s. Jak natomiast wyglądało to w okresie od wejścia w życie k.k.s., tj. od 17 października 1999 r. do 28 lutego 2001 r., 7 czyli do wejścia w życie jego nowelizacji z dnia 15 grudnia 2000 r., która ukształtowała obecnie brzmienie art. 107 § 1 i art. 108 § 1 k.k.s.? Przepis art. 107 § 1 k.k.s. zakładał wówczas karalność wobec tego, „ kto wbrew przepisom ustawy, regulaminu lub warunkom zezwolenia urzą- dza lub prowadzi grę losową lub zakład wzajemny” , przy czym pamiętać należy, że do dnia 22 listopada 2000 r. gry na automatach były grami loso- wymi. W art. 108 § 1 k.k.s. penalizowano natomiast zachowanie tego, „kto bez wymaganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom urządza lub pro- wadzi loterię fantową, grę bingo fantowe, loterię promocyjną lub grę w au- tomatach losowych”, czyli zakładano karalność prowadzenia lub urządza- nia bez zezwolenia albo z naruszeniem zezwolenia niektórych tylko gier, z grona tych, o jakich mowa była ogólnie w art. 107 § 1 k.k.s. W uzasadnieniu projektu k.k.s. podkreślano, że czyn z art. 108 § 1 k.k.s. jako odpowiednik dawnego art. 118 § 1 k.k.s., „ze względu na spój- ność wewnętrzną wymagał uzupełnienia o inne przedmioty czynności wy- konawczej” w tym „loterię promocyjną i o grę automatach losowych” (zob. Nowa kodyfikacja, op. cit., s. 248). Założeniem było zatem nadal utrzyma- nie tego przepisu jako lex specialis wobec nowej już normy art. 107 § 1, z tym jedynie, że obok dotychczasowej loterii fantowej i binga fantowego (art. 118 § 1 k.k.s.), obejmował on i inne gry, co do których naruszenie zasad ich prowadzenia chciano potraktować łagodniej niż w art. 107 § 1 kodeksu, w tym i gry na automatach losowych. Trzeba przyznać jednak, iż znamiona czynności penalizowanych w obu przepisach wyglądały nieco inaczej. Zmiany w tym zakresie dokonano już w trakcie prac parlamentarnych nad kodeksem, modyfikując treść art. 107 § 1, bez ingerowania jednak w treść art. 108 § 1, i to w sytuacji, gdy w projekcie oba te przepisy brzmiały tak samo, tzn. jak ostatecznie ówczesny art. 108 § 1 k.k.s. (zob. T. Grzegor- czyk. Kodeks karny skarbowy. Komentarz, wyd. I, Warszawa 2000, s. 371). Stworzyło to kłopoty interpretacyjne, ale nie zmieniało jednak głównej in- 8 tencji ustawodawcy, czyli chęci łagodniejszego traktowania niektórych na- ruszeń z zakresu organizacji niektórych gier. Stąd też w doktrynie wskazy- wano, że „art. 107 § 1 k.k.s. nie może być odnoszony do wszystkich gier, gdyż charakter lex specialis ma tu art. 108 § 1 k.k.s. penalizujący urządza- nie lub prowadzenie bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom” niektó- rych gier, przy czym przez naruszenie warunków zezwolenia na gruncie art. 108 § 1 k.k.s. rozumiano też działanie wbrew regulaminowi gry, jako że wymagał on zatwierdzenia przy zezwoleniu na grę (T. Grzegorczyk. Ko- deks ..., wyd. I, op. cit., s. 371). Podnoszono także, że o ile przedmiotem czynu z art. 107 § 1 k.k.s. jest urządzanie lub prowadzenie gry bądź zakła- du wbrew przepisom ustawy, regulaminu lub warunkom zezwolenia, to przy art. 108 § 1 k.k.s. „chodzi o przestrzeganie wymogu uzyskania zezwolenia na prowadzenie określonych gier losowych, a następnie respektowanie wa- runków przewidzianych w tym zezwoleniu” (zob. T. Stępień, K. Stępień. Przestępstwa i wykroczenia skarbowe, Toruń 2000, s. 261 i 267), bądź że w art. 107 § 1 chodzi o naruszenia z zakresu metod reglamentacji prawnej działalności w zakresie gier w jej aspekcie merytorycznym i technicznym, zaś przy art. 108 § 1 k.k.s. o naruszenie jedynie monopolu koncesyjnego państwa w zakresie niektórych gier (zob. G. Bogdan, A. Nita, Z. Radzikow- ska, A. Światłowski. Kodeks karny skarbowy z komentarzem, Gdańsk 2000, s. 343 i 349). Jest oczywiste, że działanie bez wymaganego przez ustawę zezwo- lenia było i jest działaniem „wbrew przepisom ustawy”, która wymóg zezwo- lenia wprowadzała, a o tym mówił art. 107 § 1 k.k.s. w odniesieniu do wszystkich gier i zakładów. Gdy chodzi jednak o gry wskazane w art. 108 § 1 k.k.s. – w tym i wymienioną tam grę na automatach losowych - to brak samego zezwolenia lub działanie z naruszeniem jego warunków oznaczało wyłącznie karalność za takie zachowanie z tego właśnie przepisu, stano- wiącego lex specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s. w odniesieniu do zachowań 9 wyraźnie określonych przez art. 108 § 1 kodeksu. Podejmowanie natomiast przy prowadzeniu lub urządzaniu gier wskazanych w art. 108 § 1 takich działań, które naruszały przepisy ustawy o grach w zakresie innym niż uzy- skiwanie zezwolenia i przestrzeganie warunków tego zezwolenia, a więc przy posiadanym zezwoleniu i bez naruszania jego wymogów, musiało już być kwalifikowane z art. 107 § 1 k.k.s., jako działanie „wbrew przepisom ustawy”. Stanu tego, gdy chodzi o stosunek art. 108 § 1 k.k.s. do art. 107 § 1 k.k.s., nie zmieniła nowelizacja ustawy o grach dokonana ustawą z dnia 26 maja 2000 r., która wyłączyła grę na automatach z pojęcia gier losowych, uznając ją za odrębny rodzaj gry, reglamentowanej jednak nadal przez ustawę o grach. Skoro bowiem art. 108 § 1 k.k.s. wyraźnie wskazywał, iż obejmuje urządzanie lub prowadzenie bez zezwolenia lub wbrew jego wa- runkom m.in. gry w automatach losowych, to działanie takie nadal pozo- stawało karalnym według tego właśnie przepisu, choć gra na automatach nie była już grą losową. Tylko bowiem gdyby przestała ona w ogóle być re- glamentowana przez ustawę o grach albo nastąpiłaby likwidacja potrzeby uzyskiwania zezwoleń na gry na automatach, doszłoby w tym zakresie do depenalizacji zachowania opisanego w art. 108 § 1 k.k.s. Nowelizacja ta wyłączyła natomiast możliwość karania za prowadzenie gry na automatach wprawdzie za zezwoleniem i bez naruszania jego warunków ale wbrew in- nym przepisom ustawy o grach, gdyż aż do nowelizacji k.k.s., dokonanej ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks karny skarbowy (Dz. U. Nr 11 z 2001 r. poz. 82), przepis art. 107 § 1 k.k.s. penalizował urządzanie lub prowadzenie wbrew przepisom ustawy „gry losowej lub za- kładu wzajemnego”, a po 22 listopada 2000 r. gra na automatach grą loso- wą już nie była. Natomiast, jak już wskazano wcześniej, po wejściu w życie tej ostatniej nowelizacji, czyli od 1 marca 2001 r. urządzanie lub prowadze- nie po tej dacie wbrew przepisom ustawy – w tym i bez zezwolenia wyma- 10 ganego przez ustawę - lub wbrew warunkom udzielonego zezwolenia gry na automatach, zakładu wzajemnego albo gier losowych innych niż okre- ślone w art. 108 § 1 k.k.s., winno być kwalifikowane z art. 107 § 1 k.k.s. W konsekwencji zatem należy przyjąć, że do dnia 28 lutego 2001 r., tzn. do wejścia w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks karny skarbowy, która znowelizowała przepisy art. 107 i 108 k.k.s., przepis art. 108 § 1 k.k.s., w zakresie urządzania lub prowadzenia bez wy- maganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom gry na automatach lo- sowych, stanowił lex specialis wobec art. 107 § 1 k.k.s. Mając powyższe na uwadze rozstrzygnięto jak w uchwale.