I KZP 38/05
Podsumowanie
Sąd Najwyższy w uchwale zasady prawnej rozstrzygnął, że sąd odwoławczy może rozpoznać apelację w składzie jednego sędziego po zarządzeniu prezesa sądu okręgowego tylko wtedy, gdy sąd pierwszej instancji wydał wyrok w postępowaniu uproszczonym w jednoosobowym składzie.
Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił z wnioskiem o rozstrzygnięcie rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczących możliwości rozpoznania apelacji przez sąd odwoławczy w jednoosobowym składzie po zmianie trybu postępowania z uproszczonego na zwyczajny. Dotychczasowe orzecznictwo SN wskazywało, że jest to niedopuszczalne, jednak pojawił się odmienny pogląd. Sąd Najwyższy, uznając istnienie rozbieżności, uchwalił, że sąd odwoławczy może orzekać jednoosobowo tylko, gdy sąd pierwszej instancji wydał wyrok w postępowaniu uproszczonym w takim samym składzie.
Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczył rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego w kwestii możliwości rozpoznania apelacji przez sąd odwoławczy w składzie jednego sędziego, po wydaniu zarządzenia przez prezesa sądu okręgowego na podstawie art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k., w sytuacji gdy sąd pierwszej instancji zmienił tryb postępowania z uproszczonego na zwyczajny. Dotychczasowa linia orzecznicza Sądu Najwyższego, wspierana przez doktrynę, konsekwentnie wskazywała, że przepis art. 476 § 1 k.p.k. ma zastosowanie wyłącznie do spraw prowadzonych w trybie uproszczonym, a zmiana trybu na zwyczajny wyłącza możliwość orzekania w drugiej instancji w składzie jednoosobowym. Pojawił się jednak odmienny pogląd, wyrażony w wyroku V KK 3/04, który sugerował, że sama zmiana trybu nie wyklucza orzekania jednoosobowo w drugiej instancji, jeśli spełnione są formalne przesłanki z art. 476 § 1 k.p.k. Sąd Najwyższy, rozpatrując wniosek, uznał, że istnieje potrzeba ujednolicenia orzecznictwa. W uchwale zasady prawnej stwierdził, że sąd odwoławczy może rozpoznać apelację w składzie jednego sędziego po zarządzeniu prezesa sądu okręgowego tylko wtedy, gdy sąd pierwszej instancji wydał w takim składzie wyrok orzekając w postępowaniu uproszczonym. Podkreślono, że art. 476 § 1 k.p.k. stanowi wyjątek od reguły orzekania w składzie trzech sędziów i musi być interpretowany ściśle, a jego zastosowanie ograniczone jest do postępowania uproszczonego.
Potrzebujesz głębszej analizy? Agent AI przeanalizuje tę sprawę na tle orzecznictwa i odpowiedniego stanu prawnego.
SprawdźZagadnienia prawne (1)
Odpowiedź sądu
Sąd odwoławczy, po wydaniu przez prezesa sądu okręgowego zarządzenia, o którym mowa w art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k., może rozpoznać apelację w składzie jednego sędziego tylko wówczas, gdy sąd pierwszej instancji wydał w takim składzie wyrok orzekając w postępowaniu uproszczonym.
Uzasadnienie
Przepis art. 476 § 1 k.p.k. stanowi wyjątek od reguły orzekania w składzie trzech sędziów i jest ograniczony do postępowania uproszczonego. Zmiana trybu postępowania na zwyczajny w pierwszej instancji wyłącza możliwość orzekania jednoosobowo w drugiej instancji, nawet jeśli prezes sądu okręgowego wydał stosowne zarządzenie.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
uchwała zasady prawnej
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| Rzecznik Praw Obywatelskich | instytucja | wnioskodawca |
| Prokurator Krajowy | organ_państwowy | uczestnik |
Przepisy (8)
Główne
k.p.k. art. 476 § § 1
Kodeks postępowania karnego
Umożliwia rozpoznanie apelacji w składzie jednego sędziego po zarządzeniu prezesa sądu okręgowego, ale tylko w przypadku, gdy sąd pierwszej instancji orzekał w takim składzie w postępowaniu uproszczonym.
k.p.k. art. 476 § § 1 zd. 3
Kodeks postępowania karnego
Dotyczy zarządzenia prezesa sądu okręgowego o rozpoznaniu apelacji w składzie jednego sędziego.
Pomocnicze
k.p.k. art. 29 § § 1
Kodeks postępowania karnego
Sąd odwoławczy orzeka na rozprawie w składzie trzech sędziów, chyba że ustawa stanowi inaczej.
k.p.k. art. 483
Kodeks postępowania karnego
Dotyczy zmiany trybu postępowania z uproszczonego na zwyczajny.
k.p.k. art. 484 § § 2
Kodeks postępowania karnego
Dotyczy zmiany trybu postępowania z uproszczonego na zwyczajny i rozpoznawania sprawy w dalszym ciągu w tym samym składzie.
u.SN art. 60 § § 1
Ustawa o Sądzie Najwyższym
Reguluje możliwość występowania z pytaniami abstrakcyjnymi do Sądu Najwyższego w przypadku rozbieżności w orzecznictwie.
u.RPO art. 16 § ust. 2 pkt 4
Ustawa o Rzeczniku Praw Obywatelskich
Upoważnia Rzecznika Praw Obywatelskich do występowania z pytaniami prawnymi do Sądu Najwyższego.
Konstytucja RP art. 45
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Formułuje zasadę prawa do sądu.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Przepis art. 476 § 1 k.p.k. ma zastosowanie tylko do postępowania uproszczonego. Zmiana trybu postępowania z uproszczonego na zwyczajny w pierwszej instancji wyłącza możliwość orzekania jednoosobowo w drugiej instancji. Wyjątki od reguł składu sądu muszą być interpretowane ściśle.
Odrzucone argumenty
Możliwość orzekania jednoosobowo w drugiej instancji istnieje niezależnie od zmiany trybu postępowania w pierwszej instancji, jeśli spełnione są formalne przesłanki z art. 476 § 1 k.p.k.
Godne uwagi sformułowania
wyjątek od reguły przewidzianej w art. 29 § 1 k.p.k. exceptiones non sunt extendendae przepis ma zastosowanie wyłącznie w przypadku prowadzenia sprawy przez sąd pierwszej instancji w trybie uproszczonym nie może być uznana za prawidłową
Skład orzekający
L. Paprzycki
Przewodniczący
J. Dołhy
Sędzia SN
T. Grzegorczyk
Sędzia SN (sprawozdawca)
P. Kalinowski
Sędzia SN
W. Płóciennik
Sędzia SN
R. Sądej
Sędzia SN
J. Żywolewska-Ławniczak
Sędzia SN
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Ustalenie prawidłowego składu sądu odwoławczego w sprawach, gdzie doszło do zmiany trybu postępowania z uproszczonego na zwyczajny."
Ograniczenia: Dotyczy wyłącznie spraw karnych i specyficznych okoliczności związanych z postępowaniem uproszczonym i zmianą trybu.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Uchwała zasady prawnej dotycząca fundamentalnej kwestii składu sądu, która ma bezpośrednie przełożenie na prawidłowość postępowania i możliwość kwestionowania orzeczeń. Pokazuje ewolucję orzecznictwa i potrzebę jego ujednolicenia.
“Jednoosobowy skład sądu odwoławczego? Tylko w tym jednym przypadku!”
Sektor
inne
Masz pytanie dotyczące tej sprawy?
Zapytaj AI Research — przeanalizuje to orzeczenie w kontekście ponad 1,4 mln innych spraw i aktualnych przepisów.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW Z DNIA 27 PAŹDZIERNIKA 2005 R. I KZP 38/05 I. Sąd odwoławczy, po wydaniu przez prezesa sądu okręgowego zarzą- dzenia, o którym mowa w art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k., może rozpoznać apelację w składzie jednego sędziego tylko wówczas, gdy sąd pierw- szej instancji wydał w takim składzie wyrok orzekając w postępowaniu uproszczonym. II. Nadać powyższej uchwale moc zasady prawnej. Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: J. Dołhy, T. Grzegorczyk (sprawozdawca), P. Kalinowski, W. Płóciennik, R. Sądej, J. Żywolewska- Ławniczak. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Przedstawiciel Rzecznika Praw Obywatelskich: K. Kupczyńska. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu, przekazanego na podstawie art. 60 § 2 w zw. z art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyż- szym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052) oraz art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz. U. z 2001 r., Nr 14, poz. 147), wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o rozstrzygnięcie ujaw- niających się w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni art. 29 § 1 k.p.k. w związku z brzmieniem art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k. odnośnie do tego: 2 „Czy w świetle art. 29 § 1 k.p.k. dopuszczalne jest rozpoznanie apelacji przez sąd odwoławczy w składzie jednego sędziego, po wydaniu zarzą- dzenia przez prezesa sądu okręgowego na podstawie art. 476 § 1 zdanie trzecie k.p.k., w sytuacji, gdy po przekroczeniu 21 dniowego terminu okre- ślonego w art. 484 § 1 k.p.k. sąd pierwszej instancji zmienił tryb postępo- wania z uproszczonego na zwyczajny i rozpoznał sprawę w dalszym ciągu w tym samym jednoosobowym składzie?” 1. u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. 2. p o s t a n o w i ł nadać powyższej uchwale moc zasady prawnej. U z a s a d n i e n i e Rzecznik Praw Obywatelskich w swoim wniosku podniósł, że w wielu dotychczasowych orzeczeniach – w tym m.in. w wyrokach: z dnia 24 lutego 2000 r., V KKN 589/99, OSNKW 2000, z. 3-4, poz. 36, z dnia 27 listopada 2002 r., II KK 312/02, OSN PiPr 2003, z. 7-8, poz. 21 i z dnia 8 stycznia 2004 r., II KK 193/03, OSN PiPr 2004, z. 9, poz. 9 – Sąd Najwyższy wyra- żał pogląd, iż w razie zmiany trybu z uproszczonego na zwyczajny wyłą- czona jest możliwość orzekania następnie w postępowaniu odwoławczym w składzie jednoosobowym, a przewidziane w art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k. uprawnienie prezesa sądu okręgowego do zarządzenia rozpoznania ape- lacji w składzie jednoosobowym dotyczy tylko tych przypadków, gdy sąd pierwszej instancji orzekał jednoosobowo, ale w trybie uproszczonym. Sta- nowisko takie, jak podkreślono we wniosku, wyrażane było także w nauce i doktrynie procesu karnego. Ostatnio jednak Sąd Najwyższy zaprezentował pogląd odmienny, i w wyroku z dnia 3 czerwca 2004 r., V KK 3/04, Lex nr 109516, uznał, że zmiana – w toku postępowania sądowego w pierwszej instancji – trybu z uproszczonego na zwyczajny, z uwagi na przekroczenie 3 terminu przerwy dopuszczalnej w postępowaniu uproszczonym, nie wyklu- cza orzekania w drugiej instancji w składzie jednego sędziego, gdyż art. 29 § 1 k.p.k. zakłada, że sąd odwoławczy orzeka na rozprawie w składzie trzech sędziów, ale z zastrzeżeniem, „jeżeli ustawa nie stanowi inaczej”, a art. 476 § 1 k.p.k. upoważnia prezesa sądu okręgowego do zarządzenia rozpoznania sprawy jednoosobowo, jeżeli tylko była ona rozpoznana w ta- kim składzie w pierwszej instancji. W związku z powyższym Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że art. 45 Konstytucji RP, formułujący zasadę prawa do sądu determinuje ta- kie ukształtowanie procedury, aby osoby domagające się ochrony sądowej miały pełną możliwość przedstawienia swoich racji m.in. również przed właściwym, co do składu, sądem, a dla osiągnięcia tego celu niezbędna jest także jednolitość orzecznictwa w przedmiocie prawidłowego składu są- du drugiej instancji. W ocenie Rzecznika powołany wyrok Sądu Najwyż- szego z dnia 3 czerwca 2004 r. wskazuje na rozbieżności poglądów w orzeczeniach tegoż Sądu, a podjęcie wnioskowanej przez niego uchwały pozwoli na rozstrzygnięcie wątpliwości wynikłych z tych rozbieżności i ukształtowanie jednolitego orzecznictwa sądów powszechnych, a w konse- kwencji zapobiegnie także podnoszeniu niezasadnych zarzutów kasacyj- nych. Wypowiadając się w przedmiocie wniosku Rzecznika Praw Obywa- telskich Prokurator Krajowy wystąpił o wydanie przez Sąd Najwyższy roz- strzygnięcia odmawiającego podjęcia uchwały. Podniósł, że regulacja w zakresie tzw. pytań abstrakcyjnych do Sądu Najwyższego przyjęta w art. 60 ustawy o Sądzie Najwyższym z 2002 r. różni się w istotny sposób od unormowania tej kwestii zawartej uprzednio w art. 13 pkt 3 ustawy o Sądzie Najwyższym z 1984 r., gdyż możliwość występowania z nimi została obec- nie ograniczona. O ile uprzednio wystąpienie takie było dopuszczalne w celu wyjaśnienia nie tylko rozbieżności w orzecznictwie, ale także z uwagi 4 na wątpliwości w praktyce, to aktualnie chodzi jedynie o rozbieżności w orzecznictwie i to wymagające wykładni prawa. We wniosku Rzecznika wskazano zaś tylko na jedno orzeczenie Sądu Najwyższego – wyrok z dnia 3 czerwca 2004 r., V KK 3/04 – i to w sytuacji, gdy bliższa jego analiza nie pozwala na przyjęcie, że wyrażono w nim pogląd będący wyrazem wykład- ni prawa odmiennej od dotychczas prezentowanej w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Z uzasadnienia tego wyroku wynika bowiem jedynie, że Sąd Najwyższy wskazał tam, iż odstępstwo od zasady przewidzianej w art. 29 § 1 k.p.k. wymaga stosownie do art. 476 § 1 k.p.k. zaistnienia dwóch prze- słanek, tzn. rozpoznania sprawy w pierwszej instancji jednoosobowo i przy istnieniu tego wymogu – zarządzenia prezesa sądu okręgowego o rozpo- znaniu jej także w drugiej instancji w składzie jednoosobowym. Uznając zaś, że w sprawie nie była spełniona ta druga przesłanka wyrok sądu od- woławczego uchylono z uwagi na nienależytą obsadę sądu, pomijając fakt, iż doszło tu też do zmiany trybu postępowania przed sądem pierwszej in- stancji na zwyczajny, z uwagi na uchybienie 21-dniowemu terminowi prze- rwy w rozprawie. Jednak, jak podkreśla Prokurator Krajowy, w wielu orze- czeniach Sąd Najwyższy prezentował jednolity pogląd, podzielany także w doktrynie, że art. 476 § 1 k.p.k. jako zamieszczony w rozdziale normującym postępowanie uproszczone oznacza, iż ma on zastosowanie wyłącznie w przypadku prowadzenia sprawy przez sąd pierwszej instancji w trybie uproszczonym. Tym samym w ocenie Prokuratora Krajowego Rzecznik Praw Obywa- telskich nie wykazał ujawniających się w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni art. 29 § 1 k.p.k. w zw. z art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k., a to uzasadnia odmówienie przez Sąd Najwyższy podjęcia uchwały w tej kwestii. Rozpoznając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 5 Zgodzić się należy ze stanowiskiem Prokuratora Krajowego, że obecna ustawa o Sądzie Najwyższym z 2002 r. zawęża przedmiotowo możliwość występowania z tzw. pytaniami abstrakcyjnymi do Sądu Naj- wyższego. Zasadne wystąpienie z takim pytaniem może bowiem obecnie nastąpić tylko wtedy, „jeżeli w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów wojskowych lub Sądu Najwyższego ujawnią się rozbieżności w wykładni prawa” (art. 60 § 1 in princ. ustawy o Sądzie Najwyższym z 2002 r.), pod- czas gdy poprzednio – pod rządem ustawy o Sądzie Najwyższym z 1984 r. – mogło to mieć miejsce dla wyjaśnienia „przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce lub których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie” (art. 13 pkt 3 ustawy z 1984 r.). Taką też treść ma nadal art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich z dnia 15 lipca 1987 r. (Dz. U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147) upoważniający ten podmiot do występowania z pytaniami prawnymi do Sądu Najwyższego, ale przepis ten należy odczytywać z uwzględnieniem obecnego brzmienia ustawy o Sądzie Najwyższym. Aktualnie zatem tzw. pytanie abstrakcyjne jest zasadne i wy- maga udzielenia odpowiedzi jedynie w razie zaistnienia w orzecznictwie rozbieżności w zakresie wykładni prawa, tj. w procesie ustalania prawidło- wego znaczenia przepisów prawa, czyli w sferze rozumowania w tej materii lub rezultacie tego procesu. Prokurator Krajowy podnosi jednak także, że we wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich wskazano jako argument na zaistnienie rozbieżności w orzecznictwie tylko jedno orzeczenie Sądu Najwyższego, tj. wyrok z dnia 3 czerwca 2004 r., V KK 3/04. Sugeruje to reprezentowanie stanowiska, jakoby o rozbieżności w orzecznictwie w zakresie wykładni prawa można było mówić dopiero wówczas, gdy pojawia się kilka orzeczeń odbiegają- cych od poglądu dotąd reprezentowanego. Nie jest to trafne. Nie należy bowiem zapominać, że tzw. pytania abstrakcyjne, o których mowa w art.60 ustawy o Sądzie Najwyższym z 2002 r. są środkiem nadzoru judykacyjne- 6 go mającym na celu zapewnienie jednolitości orzecznictwa zarówno sądów powszechnych i wojskowych, jak i Sądu Najwyższego. W przypadku roz- bieżności w orzecznictwie sądów powszechnych lub wojskowych reakcja Sądu Najwyższego może nastąpić dopiero przy zaistnieniu większej liczby, zróżnicowanych w zakresie wykładni danego przepisu, orzeczeń. Gdy jed- nak chodzi o rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego, to reakcja ta powinna być szybsza, jako że orzecznictwo to kształtuje ex auctoritatae orzecznictwo sądów powszechnych i wojskowych. O rozbieżności i potrze- bie reakcji na nią można tu zatem mówić także wtedy, gdy jest to nawet tylko jedno orzeczenie, ale prezentujące całkowicie odmienną, od dotych- czas reprezentowanej w tym orzecznictwie, interpretację określonych prze- pisów, zwłaszcza gdy jest to interpretacja wadliwa, nie wsparta należytą argumentacją ani nie wynikająca np. ze zmiany stanu prawnego. Dopusz- czenie bowiem do funkcjonowania takiego orzeczenia Sądu Najwyższego grozi potencjalnie pojawieniem się podobnych interpretacji w orzecznictwie sądów powszechnych lub wojskowych, a obowiązek zapewnienia przez Sąd Najwyższy jednolitości tego orzecznictwa (art. 1 pkt 1 lit. a ustawy o Sądzie Najwyższym z 2002 r.), to nie tylko reakcja na zaistniałe tam już rozbieżności w wykładni norm prawnych, ale także eliminowanie w ramach nadzoru judykacyjnego możliwości pojawienia się takich rozbieżności w oparciu o interpretacje zawarte w orzeczeniach Sądu Najwyższego. Istotne jest tu zatem, czy rzeczywiście określone orzeczenie Sądu Najwyższego zawiera interpretację, która oznacza zaistnienie rozbieżności w orzecznic- twie tego Sądu z uwagi na odmienną od dotychczas prezentowanej tu wy- kładni, a więc interpretację opartą na innych przesłankach i prowadzącą do innych wniosków. Przechodząc do rozważań w tej materii trzeba stwierdzić, że nie ma racji Prokurator Krajowy, gdy wywodzi, że analiza uzasadnienia, powoła- nego we wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich, wyroku Sądu Najwyż- 7 szego z dnia 3 czerwca 2004 r., V KK 3/04, nie pozwala na przyjęcie, aby wyrażone tam stanowisko było wyrazem odmiennej wykładni prawa od do- tychczas prezentowanej w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Nie jest bo- wiem tak, jak twierdzi Prokurator Krajowy, że Sąd Najwyższy we wskaza- nym wyroku jedynie „pominął fakt, iż w konkretnym wypadku doszło do zmiany trybu postępowania przed sądem pierwszej instancji na zwyczajny”, jako że sąd ten fakt ów uczynił wręcz podstawą swojej analizy interpreta- cyjnej. Wyraźnie bowiem stwierdzono tam, że: „Okoliczność, że (…) spra- wa w dalszym ciągu rozpoznana była w trybie zwyczajnym nie przesądza jeszcze o naruszeniu art. 29 § 1 k.p.k.”. I to właśnie dlatego wywiedziono następnie, że skoro art. 29 § 1 k.p.k. zakłada, iż na rozprawie apelacyjnej sąd orzeka wprawdzie w składzie trzech sędziów, ale tylko wtedy, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, to na rozpoznanie jednoosobowo sprawy przez sąd odwoławczy pozwala przepis art. 476 § 1 k.p.k. pod dwoma warunka- mi: „1) sprawa była rozpoznana w pierwszej instancji w takim składzie, 2) prezes sądu okręgowego musi zarządzić rozpoznanie sprawy jednooso- bowo”. Tymczasem w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego akcentowano, że uprawnienie prezesa sądu odwoławczego do zarządzenia rozpoznania sprawy na rozprawie odwoławczej w składzie jednego sędzie- go ma zastosowanie tylko do spraw rozpoznanych w takim składzie, ale w postępowaniu uproszczonym, a nie, gdy doszło w jego toku do zmiany try- bu na postępowanie zwyczajne (tak już w uchwale SN z dnia 17 kwietnia 1997 r., I KZP 6/97, OSNKW 1997, z. 5-6, poz. 43 na tle art. 429 § 1 k.p.k. z 1969 r., po jego zmianie dokonanej ustawą z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu postępowania karnego – Dz. U. Nr 89, poz. 443 – kiedy to uzyskał on treść taką samą jak obecny art.476 § 1 k.p.k., a także – już pod rządem Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. – m.in. w wyrokach SN: z dnia 24 lutego 2000 r., V KKN 589/99, OSNKW 2000, z. 3-4, poz. 36; z dnia 3 kwietnia 2000 r., IV KKN 225/99, Lex nr 51117; z dnia 27 listopada 8 2002 r., II KK 312/02, niepubl.; z dnia 8 października 2003 r., II KK 201/03, niepubl., czy z dnia 8 stycznia 2004 r., II KK 193/03, Lex nr 83746). Po- dobny pogląd reprezentowany jest w nauce i doktrynie procesu karnego (zob. np. K. Marszał, S. Stachowiak, K. Zgryzek: Proces karny, Katowice 2005, s. 169; T. Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie postępowanie karne, Warszawa 2005, s. 228; Z. Świda: Właściwość i skład sądu. Wyłączenie sędziego w: Nowa kodyfikacja karna. Krótkie komentarze, Warszawa 1998, z. 14, s. 271-272; J. Grajewski, L. Paprzycki, M. Płachta: Kodeks postępo- wania karnego. Komentarz, Kraków 2003, t. II, s. 174; R. Stefański w: Z. Gostyński red.: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2003, t. III, s. 384-385; W. Grzeszczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2005, s .452; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2004, t. III, s. 19). Interpretacja art. 476 § 1 k.p.k. zaprezentowana w wyroku SN z dnia 3 czerwca 2004 r., V KK 3/04 w zasadniczy sposób odbiega od przyjmo- wanej dotąd w orzecznictwie po 1995 r. Eliminuje ona bowiem zupełnie wymóg orzekania przez sąd pierwszej instancji w postępowania uprosz- czonym, a więc wydania wyroku w tym właśnie trybie. Podobne rozumo- wanie zaprezentowano także np. w wyroku SN z dnia 11 marca 2004 r., III KK 346/03, niepubl., w którym mimo ustalenia, że sąd rejonowy orzekał w trybie zwyczajnym, za uchybienie w procedowaniu przez sąd odwoławczy jednoosobowo uznano jedynie zarządzenie takiego składu owego sądu mimo orzekania w pierwszej instancji w składzie ławniczym. Interpretacja tego typu opiera się na wykładni językowej art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k., z pomi- nięciem, istotnego dla prawidłowego odczytania tego przepisu, jego usytu- owania w samym art. 476 § 1, jak i umiejscowienia całego art. 476 w ra- mach rozdziału o postępowaniu uproszczonym i dlatego nie może być uznana za prawidłową. 9 Przepis art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k., określając możliwość orzekania na rozprawie odwoławczej jednoosobowo, stanowi bez wątpienia wyjątek od reguły przewidzianej w art. 29 § 1 k.p.k., według której na rozprawie apela- cyjnej sąd orzeka w składzie trzech sędziów. To zaś nakazuje interpreto- wać go ściśle, zgodnie z regułą, że wyjątków nie należy interpretować roz- szerzająco (exceptiones non sunt extentendae). Omawiany przepis jest jednak powiązany z tym, o czym stanowią dwa poprzedzające go zdania. Te zaś statuują wyjątki od zasad dotyczących składu sądu w pierwszej in- stancji, są więc przepisami szczególnymi wobec art. 28 § 1 i 2 k.p.k. Cały zatem § 1 art. 476 k.p.k. ma charakter normy określającej wyjątki od reguł ustalania składu sądu w postępowaniu karnym, objęty jest więc zakazem interpretacji rozszerzającej. Zawarty on został w ramach rozdziału 51 Ko- deksu postępowania karnego, wśród przepisów określających, w formie wyjątków od reguł rządzących postępowaniem zwyczajnym, uproszczenia trybu uproszczonego. Sformułowane w nim odstępstwa dotyczą zatem je- dynie postępowania uproszczonego i nie mogą być przenoszone na grunt postępowania zwyczajnego. Na końcu tego rozdziału usytuowano dwa przepisy zakładające zmianę w toku postępowania w pierwszej instancji trybu tego postępowania z uproszczonego na zwyczajne, które dopuszcza- ją przy tym rozpoznawanie sprawy przez sąd rejonowy w dalszym ciągu w tym samym składzie (art. 483 i 484 § 2 k.p.k.), a więc także – jak w art. 476 § 1 zd. 1 – jednoosobowo. W takim wypadku jednak mamy do czynienia z odrębnymi wyjątkami. Dotyczą one bowiem wprawdzie nadal odstępstwa od reguł rządzących składem sądu w pierwszej instancji, ale odnoszą się do postępowania zwyczajnego i uzupełniają w tym zakresie art. 28 § 2 i 3 k.p.k. W sytuacjach określonych w art. 483 i 484 § 2 k.p.k. nie ma zatem zastosowania art. 476 § 1 zd. 3, jako że – jak wykazano – odnosi się jedy- nie do orzekania w postępowaniu uproszczonym. Prawidłowa interpretacja tego przepisu wymaga zatem nie tylko uwzględnienia tego, co wynika z 10 samej jego treści – jak to uczyniono w powoływanym we wniosku Rzeczni- ka Praw Obywatelskich wyroku Sądu Najwyższego oraz we wskazanym wyroku z dnia 11 marca 2004 r., III KK 346/03 – ale również charakteru ca- łego art. 476 § 1 k.p.k., jako wyjątku przewidzianego jedynie dla trybu uproszczonego. Trzeba przy tym zauważyć, że we wskazanych orzecze- niach pominięto całkowicie przedstawione wyżej argumenty, mimo że w różnych aspektach podnoszone one były wcześniej w powołanych wyżej wyrokach i publikacjach. Uwzględniając powyższe, należy przyjąć, że wynikająca z art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k. możliwość orzekania na rozprawie apelacyjnej w składzie jednoosobowym jest uzależniona od następujących warunków. Po pierw- sze, sąd rejonowy musi orzekać w postępowaniu uproszczonym, a więc musi wydać wyrok orzekając w tym trybie. Po wtóre, musi to uczynić w składzie jednoosobowym. Po trzecie, prezes sąd okręgowego musi wydać zarządzenie o rozpoznaniu przez ten sąd apelacji jednoosobowo. Przy braku pierwszego z warunków wydanie zarządzenia, o jakim mowa w art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k. jest prawnie niedopuszczalne, i to choćby sąd rejonowy orzekał jednoosobowo. Nie jest ono także możliwe, jeżeli przy spełnieniu pierwszego z wymogów nie został spełniony drugi warunek, a więc, gdy sąd rejonowy orzekał wprawdzie w trybie uproszczonym, ale w składzie ławniczym. Naruszeniem omawianego przepisu jest także orzekanie przez sąd okręgowy na rozprawie apelacyjnej jednoosobowo przy braku stosow- nego zarządzenia prezesa tego sądu, i to choćby spełnione zostały dwa pierwsze ze wskazanych wyżej wymogów. Tym samym sąd odwoławczy może, po wydaniu przez prezesa sądu okręgowego zarządzenia, o którym mowa w art. 476 § 1 zd. 3 k.p.k., rozpoznawać apelację w składzie jednego sędziego tylko wówczas, gdy sąd pierwszej instancji wydał w takim skła- dzie wyrok orzekając w postępowaniu uproszczonym. 11 Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że w sprawie niniejszej istnieją powody do podjęcia uchwały. Z uwagi na doniosłość omawianej problematyki, wiążącej się z określaniem jednej z bezwzględ- nych podstaw odwoławczych oraz powszechność występowania w prakty- ce podobnych sytuacji procesowych, a także to, że wskazane uprzednio orzeczenia, w których wyrażono odmienny pogląd, zapadły bez prezentacji stosownej argumentacji, Sąd Najwyższy uznał za wskazane, dla zapew- nienia jednolitości orzecznictwa, nadać obecnej uchwale moc zasady prawnej. Z tych względów uchwalono jak na wstępie.
Nie znalazłeś odpowiedzi?
Zadaj pytanie naszemu agentowi AI — przeszuka orzecznictwo i przepisy za Ciebie.
Rozpocznij analizę