I GSK 434/23

I GSK 434/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2026-03-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Beata Sobocha-Holc /przewodniczący sprawozdawca/
Joanna Wegner
Małgorzata Kowalska
Symbol z opisem
6559
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I SA/Bk 344/22 - Wyrok WSA w Białymstoku z 2022-12-21
Skarżony organ
Zarząd Województwa
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2026 poz 143
art. 91 § 2, art. 183 § 2 pkt 5, art. 109
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Beata Sobocha-Holc (spr.) Sędzia NSA Joanna Wegner Sędzia del. WSA Małgorzata Kowalska Protokolant asystent sędziego Izabela Kołodziejczyk po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2026 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 21 grudnia 2022 r. sygn. akt I SA/Bk 344/22 w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Zarządu Województwa Podlaskiego z dnia 15 czerwca 2022 r. nr 10/2022 w przedmiocie odpowiedzialności byłego członka zarządu za należności z tytułu zwrotu dofinansowania z udziałem środków z budżetu Unii Europejskiej 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku; 2. zasądza od Zarządu Województwa Podlaskiego na rzecz J. B. 560 (pięćset sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku (dalej zwany: WSA w Białymstoku lub sądem I instancji) wyrokiem z 21 grudnia 2022 r. sygn. akt I SA/Bk 344/22 oddalił skargę J. B. (dalej zwanego: skarżącym) na decyzję Zarządu Województwa Podlaskiego (dalej zwanego: organem) z 15 czerwca 2022 r. nr 10/2022 w przedmiocie odpowiedzialności byłego członka zarządu sp. z o.o. za należności z tytułu podlegającego zwrotowi dofinansowania.
Wyrok został wydany na podstawie następującego stanu faktycznego sprawy:
Organ jako Instytucja Zarządzająca Regionalnym Programem Operacyjnym Województwa Podlaskiego na lata 2007 – 2013, decyzją z 13 listopada 2017 r. określił przypadającą do zwrotu od Beneficjenta – G. Sp. z o. o. w S. (obecnie: M. Sp. o.o.; dalej zwanej: spółką) kwotę 1 437 500,00 zł, wypłaconą w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podlaskiego na lata 2007 – 2013 na realizację projektu pn. "[...]", wraz z odsetkami. Z uzasadnienia decyzji wynika, że spółka nie zrealizowała Projektu zgodnie z założeniami i warunkami określonymi w Umowie, w związku z czym została zobowiązana do zwrotu wartości dofinansowania wykorzystanego z naruszeniem procedur oraz nienależnie pobranego. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez organ odwoławczy decyzją ostateczną z 31 lipca 2018 r.
Wobec ustalenia, że skarżący pełnił w okresie od 18 listopada 2012 r. do 19 czerwca 2019 r., czyli w czasie, kiedy powstało zobowiązanie spółki i upłynął termin płatności zobowiązania, funkcję prezesa zarządu spółki, organ wydała 23 grudnia 2021 r. decyzję o jego odpowiedzialności za należności z tytułu podlegającego zwrotowi dofinansowania. Organ uznał, że w sprawie ziściła się również przesłanka bezskuteczności egzekucji z majątku spółki. Jednocześnie organ uznał, że 20 grudnia 2018 r. skarżący złożył wniosek o ogłoszenie upadłości spółki (data wpływu do sądu 27 grudnia 2018 r.), jednak w ocenie organu zostało to uczynione za późno, gdyż stan niewypłacalności zaistniał już w 2016 r. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 15 czerwca 2022 r. organ utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.
Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem skarżący wywiódł skargę do WSA w Białymstoku. Po rozpoznaniu sprawy na rozprawie 21 grudnia 2022 r. sąd I instancji uznał zaskarżoną decyzję za zgodną z prawe i orzekł o oddaleniu skargi.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, reprezentowany przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości i wnosząc o stwierdzenie nieważności zaskarżonego wyroku w całości ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia WSA w Białymstoku. Ponadto wniósł o zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych, a także przeprowadzenie rozprawy.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2026 r. poz. 143; dalej zwanej: p.p.s.a.) naruszenie przepisów postępowania, tj.:
1) art. 133 § 1 p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 91 § 2 p.p.s.a. oraz art. 109 p.p.s.a. w związku z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. przez mające wpływ na wynik sprawy pozbawienie skarżącego możności obrony swych praw na skutek doręczenia skarżącemu zawiadomienia o rozprawie 19 grudnia 2022 r., czyli na dwa dni przed rozprawą wyznaczoną na 21 grudnia 2022 r., na której to rozprawie sąd I instancji wydał zaskarżony wyrok, podczas gdy rozprawa winna ulec odroczeniu, tak aby skarżący mieszkający na stałe w Poznaniu miał realną możliwość wzięcia udziału w rozprawie bądź zajęcia stanowiska na drodze pisemnej w celu obrony swych praw;
z ostrożności procesowej – na wypadek nieuwzględnienia powyższego zarzutu:
2) art. 133 § 1 p.p.s.a., art. 134 § 1 p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 141 § 4 p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, z późn. zm.; dalej zwanej: k.p.a.), art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w związku z art. 61 § 1 i § 4 k.p.a. w związku z art. 75 § 1 k.p.a. oraz art. 78 § 1 k.p.a. w związku z art. 84 § 1 k.p.a. oraz art. 86 k.p.a. w związku z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) i pkt 2, § 2 i § 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2021 r. poz. 1540, z późn. zm.; dalej zwanej: o.p.) oraz art. 107 § 1 i § 2 pkt 2 o.p. w związku z art. 67 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 305, z późn. zm.; dalej: u.f.p.), art. 60 pkt 6 u.f.p. oraz art. 61 ust. 1 pkt 2 u.f.p. przez mające wpływ na wynik sprawy błędne uznanie przez sąd I instancji, że strona przeciwna wyjaśniła wszystkie istotne dla sprawy okoliczności w sytuacji, w której tak się nie stało na skutek nieprzeprowadzenia żądanego przez skarżącego dowodu z opinii biegłego, jak również zaniechania przesłuchania z urzędu skarżącego w charakterze strony, w celu wyjaśnienia istotnej dla sprawy okoliczności w postaci tego, czy złożony przez skarżącego wniosek o ogłoszenie upadłości spółki został złożony we "właściwym" czasie, co winien dostrzec sąd I instancji i uchylić zaskarżoną decyzję;
na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.:
3. art. 133 § 1 p.p.s.a. oraz art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) i pkt 2, § 2 i § 4 o.p. oraz art. 107 § 1 i § 2 pkt 2 o.p. w związku z art. 67 ust. 1 u.f.p., art. 60 pkt 6 u.f.p. oraz art. 61 ust. 1 pkt 2 u.f.p. na skutek zastosowania powyższego przepisu wobec skarżącego, podczas gdy prawidłowa ocena zgromadzonych dowodów winna doprowadzić do uznania, że brak było podstaw do zastosowania wobec skarżącego powyższego przepisu, co winien dostrzec sąd I instancji i uchylić zaskarżoną decyzję.
Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ, reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości i zasądzenie kosztów postępowania wszczętego wskutek skargi kasacyjnej skarżącego, według norm prawem przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Sąd kasacyjny w sprawach sądowoadministracyjnych rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu - a więc niezależnie od zakresu zaskarżenia orzeczenia oraz podniesionych zarzutów – nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Obowiązek uwzględnienia przez Naczelny Sąd Administracyjny przyczyn nieważności postępowania, o których mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., skutkuje koniecznością rozpoczęcia procesu kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia od stwierdzenia istnienia albo nieistnienia tego rodzaju przyczyn w postępowaniu sądowym I instancji, a w razie stwierdzenia zaistnienia choćby jednej z nich – wzruszenia kontrolowanego orzeczenia w całości (a więc zgodnie z art. 186 p.p.s.a. także w części niezaskarżonej) na podstawie art. 185 § 1 lub art. 189 p.p.s.a.
Rozpoznając skargę kasacyjną na wyrok WSA w Białymstoku z 21 grudnia 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że postępowanie sądowe I instancji jest obarczone wadą nieważności, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., albowiem strona skarżąca na skutek naruszenia przepisów postępowania sądowoadministracyjnego została pozbawiona możności obrony swych praw. W tym zakresie podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut nieważności postępowania sądowego okazał się więc skuteczny.
W rozpoznawanej sprawie, skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego podziela wyrażany w orzecznictwie pogląd, że nieważność postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., zachodzi, gdy strona na skutek uchybień procesowych sądu lub strony przeciwnej nie brała i nie mogła brać udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, przy tym nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień także na ewentualnych kolejnych rozprawach poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji. Chodzi zatem o realne pozbawienie strony możności obrony jej praw, a nie tylko hipotetyczne. Zasadnie też podnosi się, że znaczenia nie ma, czy pozbawienie możności obrony swych praw przez stronę mogło mieć wpływ na ostateczny wynik sprawy czy też nie. Jednolicie wskazuje się, że pozbawienie strony możności obrony jej praw polega m.in. na niezawiadomieniu strony o terminie rozprawy poprzedzającej wydanie zaskarżonego wyroku bądź też na niezawiadomieniu jej pełnomocnika procesowego, ustanowionego w postępowaniu, niezależnie zresztą od tego, czy w stosunku do samej strony sąd dopełnił takiego obowiązku. Nieobecność na rozprawie pełnomocnika strony, ustanowionego w sprawie, który o terminie rozprawy nie został prawidłowo zawiadomiony, oznacza zatem pozbawienie strony możności obrony jej praw i stanowi podstawę nieważności postępowania w ujęciu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 21 lutego 2016 r. sygn. akt. II GSK 378/05; 13 października 2005 r. sygn. akt FSK 2356/04; 27 października 2020 r. sygn. akt. II OSK 1697/20 – te i dalej przywołane wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Natomiast zgodnie z treścią art. 91 § 2 p.p.s.a. o posiedzeniach jawnych zawiadamia się strony na piśmie lub przez ogłoszenie podczas posiedzenia. Stronie nieobecnej na posiedzeniu jawnym należy zawsze doręczyć zawiadomienie na następne posiedzenie. Zawiadomienie powinno być doręczone co najmniej na siedem dni przed posiedzeniem. W przypadkach pilnych termin ten może być skrócony do trzech dni.
Zatem zawiadomienie o terminie rozprawy powinno być doręczone co najmniej na siedem dni przed posiedzeniem. W wypadkach pilnych termin ten może być skrócony do trzech dni. Nie jest dopuszczalne dalsze skracanie terminów (por. wyrok SN z 6 czerwca 1980 r. sygn. akt II CR 118/80, OSPiKA 1982, z. 5, poz. 63; wyrok NSA z 5 listopada 2010 r. sygn. akt II GSK 1229/10). Niezachowanie tych terminów uzasadnia odroczenie rozprawy. Ratio legis art. 91 § 2 p.p.s.a. wypływa z potrzeby zagwarantowania stronie możliwości przygotowania się do udziału w rozprawie pod kątem merytorycznym. Nie bez znaczenia jest również konieczność zapewnienia stronie czasu do podjęcia działań o charakterze organizacyjnym w związku z uzyskaniem informacji o terminie wyznaczonej rozprawy, niezależnie od tego, czy strona działa osobiście, czy też jest reprezentowana przez pełnomocnika (wyrok NSA z 8 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 1878/11) – por. Dauter Bogusław, Kabat Andrzej, Niezgódka-Medek Małgorzata, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. VI, publ. LEX.
Przenosząc powyższe uwagi na stan niniejszej sprawy Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, jak wynika z protokołu rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Białymstoku z 21 grudnia 2022 r., że na rozprawie za skarżącego nikt się nie stawił. Z akt sprawy natomiast wynika, że zawiadomienie o rozprawie zostało doręczone skarżącemu 19 grudnia 2022 r. – dwa dni przed posiedzeniem. Sąd I instancji wskazał jednak w protokole, że strony o terminie rozprawy zostały zawiadomione prawidłowo. Powyższa konstatacja nie została uzasadniona ani w protokole rozprawy, ani w uzasadnieniu wyroku, mimo że w dniu rozprawy sąd I instancji posiadał wiedzę, że strona skarżąca nie została zawiadomiona o terminie rozprawy co najmniej na siedem dni, ani też na trzy dni przed posiedzeniem. Datę odbioru przesyłki 19 grudnia 2022 r. potwierdza znajdujące się w aktach sprawy zwrotne potwierdzenie odbioru (ZPO k. 40 akt sądowych).
Skoro zatem wskutek uchybienia sądu nie zawiadomiono strony zgodnie z wymogami określonymi w art. 91 § 2 p.p.s.a. o terminie rozprawy, na której doszło do wydania wyroku, a strona lub jej pełnomocnik na rozprawę nie stawiła się, to w sytuacji, gdy przepisy nie przewidują telefonicznego powiadomienie o terminie rozprawy, rozprawę tę należało odroczyć na podstawie art. 109 p.p.s.a., doszło bowiem do nieprawidłowości w zawiadomieniu o rozprawie, o których mowa w tym przepisie.
Strona skarżąca została pozbawiona możności obrony swych praw na skutek naruszenia przez sąd I instancji przepisów procesowych, których celem jest zagwarantowanie stronom możliwości przygotowania się z odpowiednim wyprzedzeniem do ustnego wystąpienia na posiedzeniu jawnym sądu administracyjnego.
Podkreślić w tym miejscu należy, że prawo do obrony jednostki w postępowaniu sądowym – niezależnie od jawnego lub niejawnego trybu rozpoznania sprawy – nie może być poddawane wyłączeniom lub istotnym ograniczeniom bez naruszenia prawa do rzetelnego procesu sądowego. Oznacza to, że nawet w stanach nadzwyczajnych lub sytuacjach szczególnego zagrożenia dla wartości konstytucyjnych konieczne jest zapewnienie minimalnych gwarancji realizacji prawa do obrony.
W zgodzie z takim podejściem należy przyjąć, że jeżeli strona skarżąca została zawiadomiona o terminie rozprawy na dwa dni przed posiedzeniem, to niewątpliwie uzasadniony jest wniosek, że w postępowaniu przed sądem I instancji doszło do naruszenia regulacji gwarancyjnej w zakresie prawa do rzetelnego i sprawiedliwego proceduralnie rozpoznania sprawy, które skutkowało pozbawieniem tej strony prawa do obrony swych praw przez odjęcie jej możliwości przedstawienia stanowiska w sprawie w terminie wynoszącym co najmniej siedem dni przed dniem posiedzenia.
Tym samym nie ulega wątpliwości, że skarżący został pozbawiony możności obrony swych praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. W konsekwencji prowadzić to musi do stwierdzenia nieważności postępowania, jakie toczyło się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Białymstoku.
Wobec stwierdzenia, że w sprawie zaistniała przesłanka nieważności postępowania, niedopuszczalne było odniesienie się przez Naczelny Sąd Administracyjny do meritum sprawy, to jest zarzutów skargi kasacyjnej, poza ww. zarzutem, który w swej argumentacji wskazywał na zaistnienie okoliczności, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.
Z przyczyn wyżej wskazanych orzeczono na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego NSA orzekł na mocy art. 203 pkt 1 p.p.s.a.