Pełny tekst orzeczenia I FSK 16/21

I FSK 16/21 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2025-12-10
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-01-05
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Ryszard Pęk /przewodniczący sprawozdawca/
Bartosz Wojciechowski
Danuta Oleś
Symbol z opisem
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne
Wyłączenie sędziego
Sygn. powiązane
III SA/Wa 2147/19 - Wyrok WSA w Warszawie z 2020-07-23
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono wniosek o wyłączenie sędziego
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 22 § 1 i § 2, art. 19
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ryszard Pęk (sprawozdawca), Sędzia NSA Danuta Oleś, Sędzia NSA Bartosz Wojciechowski, po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej wniosku B. sp. z o.o. z siedzibą w W. o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego H. S. od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej B. sp. z o.o. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 lipca 2020 r., sygn. akt III SA/Wa 2147/19 w sprawie ze skargi B. sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 2 sierpnia 2019 r., nr 1401-IOV.4.4103.36.2019.JM w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2015 r. postanawia: oddalić wniosek o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego H. S. od orzekania w sprawie o sygn. akt I FSK 16/21.
Uzasadnienie
1. Wyrokiem z 23 lipca 2020 r., sygn. akt III SA/Wa 2147/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.), dalej ustawa — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oddalił skargę B. sp. z o.o. (dalej skarżąca spółka) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie (dalej organ odwoławczy) z 2 sierpnia 2019 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2015 r.
2. Od powyższego wyroku skarżąca spółka wywiodła skargę kasacyjną.
3. Przewodniczący Wydziału, zarządzeniem z 18 lipca 2024 r., wyznaczył termin rozprawy na dzień 5 września 2024 r. Zawiadomienie o terminie rozprawy w składzie orzekającym: sędzia NSA M. N., sędzia NSA J. Z., sędzia WSA (del.) D. M. oraz sędzia NSA H. S. (sędzia zastępca) zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącej spółki w dniu 1 sierpnia 2024 r. (tom IV, k. 677 akt sądowych).
4. Przewodniczący Wydziału, zarządzeniem z 5 września 2024 r., z uwagi na zwolnienie lekarskie sędzi NSA M. N., zarządził zmianę składu orzekającego w ten sposób, że zamiast sędzi NSA M. N. wyznaczył sędziego NSA H. S.
5. W dniu 2 września 2024 r. skarżąca spółka złożyła wniosek datowany na 21 sierpnia 2025 r., w którym na podstawie art. 19 ustawy — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniosła o wyłączenie sędziego WSA D. M. od orzekania w sprawie z uwagi na istnienie okoliczności mogącej wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności tego sędziego.
Ponieważ powyższy wniosek nie został podpisany przez osoby upoważnione do reprezentacji skarżącej spółki, Przewodniczący Wydziału wezwał wnioskodawcę do uzupełnienia braku podpisu w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania. Wezwanie doręczono Prezesowi Zarządu skarżącej spółki w dniu 21 września 2024 r. (tom IV, k. 673 i 694a akt sądowych).
Wobec braku podpisu na wniosku o wyłączenie sędziego WSA D. M., Przewodniczący składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego na rozprawie w dniu 5 września 2024 r. zarządził o zdjęciu sprawy z posiedzenia jawnego, gdyż konieczne stało się oczekiwanie na upływ terminu wyznaczonego na wykonanie wezwania.
W dniu 4 października 2024 r. skarżąca spółka złożyła ponownie wniosek datowany na 21 sierpnia 2025 r., w którym, na podstawie art. 19 ustawy — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wystąpiła o wyłączenie sędziego WSA D. M. od orzekania w sprawie z uwagi na istnienie okoliczności mogącej wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności tego sędziego.
Przewodniczący Wydziału, zarządzeniem z 15 stycznia 2025 r., z uwagi na brak uzupełnienia podpisu pozostawił bez rozpoznania wniosek o wyłączenie sędziego WSA D. M. od orzekania w sprawie.
6. Przewodniczący Wydziału, zarządzeniem z 7 sierpnia 2025 r., wyznaczył termin rozprawy na dzień 8 października 2025 r. Zawiadomienie o terminie rozprawy w składzie orzekającym sędzia NSA J. Z., sędzia NSA H. S., sędzia WSA (del.) D. M. oraz sędzia NSA M. N. (sędzia zastępca) zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącej spółki 22 sierpnia 2025 r. (tom IV, k. 737 – 738 oraz 857 akt sądowych).
7. W dniu 13 września 2025 r. skarżąca spółka złożyła wniosek datowany na 15 września 2025 r., w którym na podstawie art. 19 ustawy — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniosła o wyłączenie sędziego NSA J. Z. od orzekania w sprawie z uwagi na istnienie okoliczności mogącej wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności tego sędziego w niniejszej sprawie.
Ponieważ powyższy wniosek nie został podpisany przez osoby upoważnione do reprezentacji skarżącej spółki, Przewodniczący Wydziału zarządzeniem z 19 września 2025 r. wezwał wnioskodawcę do uzupełnienia braku podpisu w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania.
Przewodniczący składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego w dniu 7 października 2025 r. zarządził o zdjęciu sprawy z posiedzenia jawnego, z uwagi na brak potwierdzenia odbioru wezwania strony o uzupełnienie braku podpisu pod wnioskiem o wyłączenie sędziego sprawozdawcy.
W dniu 13 października 2025 r. skarżąca spółka złożyła podpisany wniosek o wyłączenie sędziego NSA J. Z. od orzekania w sprawie z uwagi na istnienie okoliczności mogącej wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności tego sędziego w niniejszej sprawie.
8. Naczelny Sąd Administracyjny, postanowieniem z 23 października 2025 r. oddalił wniosek o wyłączenie sędziego NSA J. Z. od orzekania w sprawie. W uzasadnieniu postanowienia Naczelny Sąd Administracyjny zauważył, że skarżąca spółka — domagając się wyłączenia sędziego NSA J. Z. — w złożonym wniosku nie odniosła się w istocie w jakikolwiek sposób do realiów sprawy, do rozpoznania której wyznaczony został sędzia objęty wnioskiem o wyłączenie i nie wykazała, że w tej sprawie zachodzą okoliczności uzasadniające wyłączenie tego sędziego od jej rozpoznawania ze względu na wątpliwości co do jego bezstronności.
Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że skarżąca spółka argumentując o zasadności swojego żądania, powołuje się na okoliczności podważające w jej ocenie bezstronność sędziego NSA J. Z. w sprawie ze złożonej przez nią skargi na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (sprawa zarejestrowana pod sygn. akt I FPP 1/25). W tej sprawie, jak wynika z akt, wyznaczono jednak inny skład orzekający, do którego nie powołano sędziego NSA J. Z.
9. Przewodniczący Wydziału, zarządzeniem z 30 października 2025 r., wyznaczył termin rozprawy na dzień 10 grudnia 2025 r. Pełnomocnik skarżącej spółki potwierdził w dniu 9 grudnia 2025 r., że odebrał zawiadomienie o terminie rozprawy.
10. W dniu 9 grudnia 2025 r. skarżąca spółka złożyła kolejny wniosek datowany na 8 grudnia 2025 r., w którym na podstawie art. 19 ustawy — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wystąpiła o wyłączenie sędziego NSA H. S. od orzekania w sprawie z uwagi na istnienie okoliczności mogącej wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności tego sędziego w niniejszej sprawie.
W uzasadnieniu wniosku podano, że skarżąca spółka skierowała 4 października 2025 r. do Sądu Okręgowego w Warszawie pozew przeciwko Skarbowi Państwa – Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu oraz poszczególnym sędziom Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym sędziemu NSA H. S. Powództwo to ma charakter deliktowy i dotyczy odpowiedzialności cywilnej za naruszenie dóbr osobistych w związku ze sprawą kasacyjną I FSK 16/21.
11. Sędzia NSA H. S. w wyjaśnieniach z dnia 9 grudnia 2025 r. złożonych w trybie art. 22 § 2 in fine w związku z art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z wnioskiem skarżącej spółki z 8 grudnia 2025 r., o wyłączenie od orzekania w spawie o sygn. akt I FSK 16/21 ze skargi kasacyjnej tej spółki, z powodu okoliczności mającej wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności, która – według wnioskodawcy - ma związek z pozwem wniesionym do Sądu Okręgowego w Warszawie w dniu 4 października 2025 r., sygn. akt XXV C 1357/25, przeciwko między innymi jego osobie, jako sędziego Izby Finansowej NSA (powództwo ma mieć charakter deliktowy i dotyczyć odpowiedzialności cywilnej za naruszenie dóbr osobistych osoby prawnej z uwagi na przebieg sprawy I FSK 16/21), wyjaśnił, że:
- nie posiada jakiejkolwiek wiedzy o tym, aby wobec niego została wszczęta lub toczyła się wskazana we wniosku sprawa cywilna z powództwa spółki B. sp. z o.o. w Warszawie;
- do dnia złożenia niniejszych wyjaśnień nie otrzymał ani odpisu pozwu, ani jakiejkolwiek innej informacji z Sądu Okręgowego w Warszawie, aby był osobą pozwaną w sprawie z powództwa spółki B. sp. z o.o. w Warszawie, o którym mowa we wniosku.
Wobec powyższego sędzia oświadczył, że nie może potwierdzić istnienia konfliktu interesów, czy innych następstw, na które powołuje się skarżąca spółka w swoim wniosku. W tej sytuacji nie stwierdził również wystąpienia takich okoliczności, które winny skutkować złożeniem żądania włączenia go od orzekania w sprawie o sygn. akt I FSK 16/21 z powodu przesłanki objętej art. 19 w związku z art. 21 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
12. Na podstawie notatki urzędowej z przeprowadzonej 10 grudnia 2025 r. rozmowy telefonicznej z Biurem Obsługi Interesantów Sądu Okręgowego w Warszawie, Naczelny Sąd Administracyjny ustalił, że do Sądu Okręgowego w Warszawie wpłynęła sprawa XXVC 1357/25 z powództwa M. D. i wśród pozwanych nie jest wskazany sędzia NSA H. S.
13. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
13.1. Wniosek skarżącej spółki o wyłączenie sędziego NSA H. S. od orzekania w sprawie o sygn. akt I FSK 16/21 nie zasługuje na uwzględnienie.
13.2. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając wniosek o wyłączenie sędziego NSA H. S. od orzekania w sprawie, stwierdza na wstępie, że nie stanowi przeszkody do jego rozpoznania brak podpisu na wniosku osoby upoważnionej do reprezentacji skarżącej spółki.
Powyższy wniosek jest kolejnym (trzecim) wnioskiem o wyłączenie sędziów orzekających w sprawie o sygn. akt I FSK 16/21, który nie został podpisany przez osoby upoważnione do reprezentacji skarżącej spółki. Wniosek ten został złożony w przeddzień wyznaczonej rozprawy i – mając na uwadze okoliczności rozpoznawanej sprawy – zmierza do kolejnego zdjęcia sprawy z posiedzenia jawnego i prowadzi do przewlekłości toczącego się postępowania kasacyjnego.
Skarżąca spółka – co należy odnotować – jest reprezentowana przez kwalifikowanego pełnomocnika, przy czym dwukrotnie, składając niepodpisane wnioski o wyłączenie kolejnych członków składu orzekającego, powodowała zdjęcie sprawy z posiedzenia jawnego. Istotne jest przy tym, że po złożeniu niepodpisanych wniosków, skarżąca spółka była dwukrotnie wzywana do ich podpisania, co wskazuje na to, że znane jej były warunki formalne wniosków.
13.3. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zgłaszanie przez stronę wniosku o wyłączenie sędziego w postępowaniu ze skargi kasacyjnej, należy poczytywać jako służące dobru wymiaru sprawiedliwości w tym znaczeniu, że realizuje istotny z punktu widzenia zasad państwa prawa postulat tworzenia rozwiązań sprzyjających skuteczności i efektywności postępowania sądowego.
Jednakże powielanie przez skarżącą spółkę niepodpisanych wniosków o wyłączenie sędziego i składanie tych wniosków – jak to ma miejsce w rozpoznawanej sprawie – w przeddzień rozprawy, obniża skuteczność i efektywność wymiaru sprawiedliwości. Strona, której zależy na opóźnieniu rozpoznania sprawy, może takimi wnioskami doprowadzić do paraliżu postępowania. Bez wątpienia tego rodzaju nadużycie praw procesowych nie służy określonemu w Konstytucji RP oraz prawie Unii Europejskiej celowi, jakim jest gwarancja bezstronności oraz rzetelności procesu. Nie służy również budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości. Wręcz przeciwnie, tego rodzaju praktyka prowadzi niejednokrotnie do wypaczenia sensu tej ochrony, przewlekłości postępowania lub naruszenia w inny sposób praw innych stron postępowania.
Z podanych wyżej powodów – traktując złożenie przez skarżącą spółkę trzeciego, niepodpisanego wniosku o wyłączenie sędziego w przeddzień wyznaczonej rozprawy, jako nadużycie prawa procesowego – Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł przeszkód do merytorycznej oceny podanych we wniosku okoliczności.
13.4. Naczelny Sąd Administracyjny oceniając zasadność wniosku o wyłączenie sędziego NSA H. S. od orzekania w sprawie z uwagi na istnienie okoliczności mogącej wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności tego sędziego w niniejszej sprawie, zauważa, że podstawą wniosku jest art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie.
Powyższy przepis – jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wydanym w rozpoznawanej sprawie postanowieniu z 23 października 2025 r. – odnosi się do sytuacji, w której konkretne okoliczności danego postępowania przemawiają za uznaniem, że w rozpatrywanej sprawie możliwe jest zagrożenie bezstronności i obiektywizmu orzekania. Wniosek o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi powinien odwoływać się do zobiektywizowanych przesłanek, tak aby wątpliwość co do bezstronności sędziego mogła zostać uznana za mającą realne podstawy. O wyłączeniu sędziego nie może decydować subiektywne przekonanie strony o jego stronniczości i niesprawiedliwości.
13.5. Obowiązujące obecnie brzmienie art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zostało przyjęte w wykonaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04 (opublikowano: OTK-A 2005/11/134, Dz.U. z 2005 r., nr 250, poz. 2118), w którym (pkt 2) Trybunał stwierdził, że art. 19 powołanej wyżej ustawy w zakresie, w jakim ogranicza przesłankę wyłączenia sędziego jedynie do stosunku osobistego, pomijając inne okoliczności, które mogą mieć wpływ na ocenę bezstronności sędziego, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji.
13.6. Trybunał Konstytucyjny, przedstawiając obszernie w uzasadnieniu wyroku cel instytucji wyłączenia sędziego, mechanizmy służące realizacji konstytucyjnej gwarancji prawa do sądu, której jeden z elementów realizowany jest za pomocą instytucji wyłączenia sędziego oraz ukształtowane na tym tle orzecznictwo sądów krajowych oraz Trybunału Praw Człowieka i Obywatela, zwrócił uwagę na to, że ocena bezstronności sędziego musi być każdorazowo dostosowana do okoliczności konkretnego postępowania, wolna od mechanicznego oceniania sytuacji sędziego, a także musi uwzględniać specyficzne uwarunkowania postępowania administracyjnego. Musi być więc zawsze wzięty pod uwagę nie tyle sam fakt wyrażenia stanowiska w tej lub innej kwestii prawnej, ale sposób zaangażowania i stopień, w jakim wywarło ono wpływ na kierunek przyjętych w konkretnej sprawie administracyjnej rozstrzygnięć.
13.7. Przedstawiony wyżej kierunek – jak zauważył Trybunał Konstytucyjny – pozwala na uniknięcie niebezpieczeństwa, że instytucja wyłączenia sędziego mogłaby przekształcić się w narzędzie służące paraliżowaniu sprawności postępowania sądowego. Trybunał podzielił pogląd wyrażony w uzasadnieniu postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 marca 2004 r., sygn. akt GZ 4/04 (ONSAiWSA nr 1/2004, poz. 7), że jedną z podstawowych przesłanek niezawisłości sędziowskiej jest stworzenie takich warunków sprawowania urzędu sędziowskiego, które eliminują możliwość wywierania nacisków na sędziego z którejkolwiek strony.
13.5. Przedstawienie przesłanek, na które zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, ma istotne znaczenie dla ustalenia czy w obecnie rozpoznawanej sprawie zachodziły przesłanki do wyłączenia sędziego NSA H. S. na podstawie 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Okoliczności, o których stanowi art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi obejmują zarówno te związane z osobistymi stosunkami między sędzią, a stroną czy jej przedstawicielem, jak i inne uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne, które w przypadku konkretnego sędziego mogą budzić uzasadnione wątpliwości co do wydania orzeczenia opartego na w pełni zobiektywizowanych przesłankach.
Przez stosunki osobiste należy, w świetle ugruntowanego już orzecznictwa, zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych, rozumieć relacje charakteryzujące się istnieniem więzi uczuciowej, emocjonalnej (niezależnie od tego, czy wywołuje ona emocje pozytywne czy negatywne), gospodarczej (ekonomicznej). Natomiast inne uzasadnione okoliczności mogą dotyczyć, np. wcześniejszych związków sędziego z daną, konkretną sprawą (np. przez wykonywanie obowiązków służbowych jeszcze przed objęciem funkcji sędziego)
13.6. Naczelny Sąd Administracyjny oceniając zasadność wniosku o wyłączenie sędziego NSA H. S. stwierdza, że z jego treści wprost wynika, że twierdzenie o "uzasadnionej wątpliwości co do jego bezstronności" wiąże się z pozwem wniesionym do Sądu Okręgowego w Warszawie 4 października 2025 r., sygn. akt XXV C 1357/25, przeciwko między innymi jego osobie, jako sędziego Izby Finansowej NSA, który "ma charakter deliktowy i dotyczyć odpowiedzialności cywilnej za naruszenie dóbr osobistych osoby prawnej z uwagi na przebieg sprawy I FSK 16/21".
Pozostawiając na uboczu to, że sędzia NSA H. S. nie występuje jako pozwany w podanej wyżej sprawie (vide notatka urzędowa z 10 grudnia 2025 r.) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że poza wyznaczeniem go do składu orzekającego w sprawie o sygn. akt I FSK 16/21, początkowo jako sędziego zapasowego, nie podejmował w tej sprawie żadnych czynności procesowych wobec skarżącej spółki. Nie może być w tej sytuacji mowy o tym, że "jest sędzią we własnej sprawie".
13.7. Istotne znaczenie ma w podanym wyżej kontekście treść wyjaśnień złożonych przez sędziego NSA H. S., w których nie stwierdził wystąpienia takich okoliczności, które winny skutkować złożeniem żądania włączenia go od orzekania w sprawie o sygn. akt I FSK 16/21 z powodu przesłanki objętej art. 19 w związku z art. 21 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Z woli ustawodawcy to do sędziego należy ocena, czy będzie mógł obiektywnie i bez skrępowania rozpoznać sprawę i wydać w niej orzeczenie. Dostrzeżenie przez sędziego możności powstania uzasadnionej wątpliwości co do jego bezstronności należy traktować jako argument przemawiający na rzecz wyłączenia go od udziału w sprawie, z zastrzeżeniem sytuacji, w których okoliczności wskazywałyby, że żądanie może wynikać z niechęci do orzekania w konkretnej sprawie lub podane fakty jasno wybiegałyby poza krąg mogących usprawiedliwiać obiektywną obawę braku bezstronności (analogicznie postanowienie Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., sygn. akt II CSKP 989/22, LEX nr 3345668).
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 22 § 1 i § 2 w związku z art. 19 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia.
Bartosz Wojciechowski Ryszard Pęk Danuta Oleś
sędzia NSA sędzia NSA sędzia NSA