I ACZ 803/12

Sygn. akt I ACz 803/12 POSTANOWIENIE Dnia 26 października 2012 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: sędzia SA Mirosława Gołuńska (spr.) Sędziowie: SA Agnieszka Sołtyka SA Eugeniusz Skotarczak po rozpoznaniu w dniu 26 października 2012 r. w Szczecinie, na posiedzeniu niejawnym w sprawie z powództwa J. N. przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Sprawiedliwości o zapłatę zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 9 lipca 2012 r., sygn. akt I C 313/12 p o s t a n a w i a : 1. zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie drugim w ten sposób, że nie obciąża powoda kosztami zastępstwa procesowego pozwanego, 2. oddalić zażalenie w pozostałej części, 3. nie obciążać powoda kosztami zastępstwa procesowego pozwanego w postępowaniu zażaleniowym. Eugeniusz Skotarczak Mirosława Gołuńska Agnieszka Sołtyka UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 9 lipca 2012 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie , w oparciu o treść art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. odrzucił pozew, a na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. zasądził od powoda J. N. na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu państwa kwotę 7.200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. W uzasadnieniu takiego rozstrzygnięcia wskazał Sąd , że powód wniósł przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Sprawiedliwości pozew o zapłatę kwoty 280.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych wnosząc jednocześnie o przekazanie 10.000 zł z tej kwoty na rzecz (...) . W uzasadnieniu pozwu wskazał, że jego dobra osobiste jako osoby odbywającej karę pozbawienia wolności w okresie od 4 września 2000 r. do wniesienia pozwu (z przerwą w okresie od 3 marca do 29 września 2002 r.) zostały naruszone wskutek osadzenia w przeludnionych celach przy braku oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia. Pozwany Skarb Państwa - Minister Sprawiedliwości wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W piśmie z dnia 20 stycznia 2012 r. pozwany wniósł o odrzucenie pozwu wskazując, że sprawa o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami toczy się przed Sądem Okręgowym w Warszawie pod sygnaturą II C 898/10 . Sąd uznał, że rzeczywiście o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa jest w toku, identyczny jest przedmiot i podstawa sporu, a żądania zawarte w poszczególnych pozwach i ich podstawy, tj. okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie są takie same . Uzasadniając rozstrzygnięcie o kosztach w oparciu o art. 98 § 1 k.p.c. Sąd wyjaśnił, że koszty pozwanego stanowią koszty zastępstwa procesowego w stawce 7.200 zł ustalonej na podstawie § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu. Sąd nie orzekał natomiast o kosztach pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu, albowiem pełnomocnik powoda nie zgłosił do tej pory wniosku o ich przyznanie. Powyższe orzeczenie w całości zaskarżył zażaleniem powód zarzucając : 1. naruszenie przepisu art. 169 § 5 k.p.c. w związku z art. 171 k ..p .c. poprzez zaniechanie rozpatrzenia wniosku jego pełnomocnika z dnia 12 grudnia 2011 r. o przywrócenie uchybionego terminu do złożenia pisma procesowego z przedłożeniem aktualnego i kompletnego stanowiska powoda oraz naprowadzenia na nie dowodów, co doprowadziło do przedwczesnego wydania postanowienia o odrzuceniu pozwu bez uwzględnienia stanowiska powoda, czyli naruszenia zasady równości broni procesowej, 2. naruszenie przepisu art. 199 § 1 pkt 2 i § 3 k.p.c. poprzez przedwczesne wydanie postanowienia o odrzuceniu pozwu, 3. naruszenie przepisu art. 227 § 1 k.p.c. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, 4. naruszenie przepisu art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i błędną ocenę stanu faktycznego które doprowadziły do sprzeczności istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału, 5. niezastosowanie w sprawie art. 102 k.p.c. w związku z art. 5 k.p.c. oraz art. 5 k.c. poprzez nieuwzględnienie naruszenia w toku postępowania zasad współżycia społecznego przez pełnomocnika pozwanego oraz zaniechanie udzielenia przez sąd pierwszej instancji powodowi działającemu jeszcze przed ustanowieniem pełnomocnika z urzędu niezbędnych pouczeń odnośnie istnienia przesłanek do odrzucenia pozwu, co w konsekwencji doprowadziło do nałożenia na powoda obowiązku zwrotu pozwanemu kosztów postępowania w maksymalnej wysokości. W związku z tak skonstruowanymi zarzutami powód wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Nadto powód , w przypadku odrzucenia albo oddalenia zażalenia na ww. postanowienie w całości, zaskarżył ww. postanowienie - na podstawie art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c. - w części objętej rozstrzygnięciem zawartym w punkcie 2 , a dotyczącej zasądzenia od niego kosztów postępowania wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zastosowanie art. 102 k.p.c. poprzez zasądzenie od powoda tylko części kosztów albo nieobciążanie go w ogóle kosztami. Powód wniósł nadto o zasądzenie od pozwanego na kosztów postępowania przed Sądem II instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na zażalenie pozwany domagał się jego oddalenia wnosząc nadto o zasądzenie od powoda kosztów postępowania zażaleniowego . Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: zażalenie powoda okazało się częściowo uzasadnione, skutkując wydaniem orzeczenia o charakterze reformatoryjnym w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach sądowych. Odnosząc się do zażalenia powoda w zakresie w jakim kwestionuje prawidłowość rozstrzygnięcia o odrzuceniu jego pozwu z dnia 6 listopada 2010 r., stwierdzić należy, że nie przedstawił on żadnych argumentów dla wykazania tego ,że Sąd Okręgowy rzeczywiście błędnie ustalił , że przedmiotowa sprawa jest tożsama ze sprawą pomiędzy tymi samymi stronami jaka została wcześniej wszczęta przed Sądem Okręgowym w Warszawie. Sąd I instancji celnie dostrzegł w oparciu o informację uzyskaną z Sądu Okręgowego w Warszawie, że w tamtejszym sądzie w sprawie zarejestrowanej pod sygn. akt II C 898/10 toczy się sprawa z powództw J. N. przeciwko Skarbowi – Państwa Ministrowi Sprawiedliwości o zapłatę. Skoro odpis pozwu w sprawie zainicjowanej przed Sądem Okręgowym w Warszawie został doręczony Prokuratorii Generalnej w dniu 20 maja 2011 r., natomiast odpis w niniejszej sprawie doręczono pozwanemu w dniu 23 maja 2011 r. (k.55), niewątpliwie przed Sądem Okręgowym w Warszawie sprawa zawisła wcześniej aniżeli przed Sądem w Szczecinie. Wyjaśnić należy, że samo wniesienie pozwu nie wywołuje stanu sprawy w toku, lecz dopiero moment jego doręczenia stronie przeciwnej. Od tej chwili niedopuszczalne jest wszczęcie pomiędzy tymi samymi stronami nowego postępowania o to samo roszczenie, a wniesiony później pozew ulega odrzuceniu ( art. 199 § 1 pkt 2) . Skarżący zresztą nie kwestionuje faktu, że sprawa przed Sądem w Warszawie została wszczęta wcześniej od szczecińskiej ,podobnie jak też skarżący nie podnosi, jakoby w obu sprawach nie zachodziła tożsamość co do stron jak też co do ich przedmiotu . Zatem, uwzględniając treść pozwu wniesionego do Sądu w Warszawie (k.234-237), prawidłowo Sąd Okręgowy przyjął, że mamy do czynienia z tożsamością stron i roszczenia w rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. , niewątpliwie zachodzi identyczność nie tylko przedmiotu, ale i podstawy sporu w wyniku porównania treści obu pozwów. Wyjaśnić powodowi należy, że odrzucenie pozwu oznacza odmowę udzielenia sądowej ochrony prawnej zawartemu w pozwie roszczeniu powoda bez zajęcia merytorycznego stanowiska co do zasadności (bezzasadności) roszczenia w świetle norm prawa materialnego. Sąd, odrzucając pozew, stwierdza, że merytoryczne rozpoznawanie sprawy jest niedopuszczalne wyłącznie z przyczyn formalnych, tj. z braku określonych w normach procesowych przesłanek. Sąd obowiązany jest badać istnienie (nieistnienie) okoliczności wymienionych w art. 199 k.p.c. o ile to możliwe w zasadzie z urzędu, w każdym stanie sprawy ( art. 202 zd. trzecie k.p.c. ). W każdym z tych wypadków decyzja sądu kończy postępowanie cywilne bez merytorycznego rozpoznania powództwa. Dlatego też nie sposób uznać, że odrzucenie pozwu nastąpiło przedwcześnie, czym Sąd miał w ocenie skarżącego naruszyć treść art. 199 § 1 pkt 2 i 3 k.p.c. Nie sposób również uznać, że Sąd naruszył treść przepisów art. 227 k.p.c. oraz 203 k.p.c. , skoro sprawa zakończyła się przed merytorycznym jej rozpoznaniem. Co istotne powód reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, zarzucając Sądowi naruszenie art. 169 § 5 k.p.c. w zw. z art. 171 k.p.c. nie twierdzi nawet w treści zażalenia, że sprecyzowanie polegało na wskazaniu innej strony pozwanej, bądź innych okoliczności ( np. co do innych okresów przebywania w zakładach karnych), które wskazywałyby na to, że pozew nie jest tożsamy z pozwem złożonym w Sądzie Okręgowym w Warszawie. Z tych wszystkich względów uznać należy, że rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w zakresie odrzucenia pozwu jest prawidłowe, a zażalenie powoda w tej części nieuzasadnione. Wobec powyższego zażalenie podlegało oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. Przy czym odmiennie aniżeli uczynił Sąd Okręgowy ocenić należy konieczność zwrotu kosztów za udział w niniejszej sprawie reprezentującej pozwany Skarb Państwa - Ministerstwo Sprawiedliwości Prokuratorii Generalnej Skarbu państwa . Mianowicie okoliczności sprawy pozwalają na przyjęcie, że w sprawie zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony w rozumieniu art. 102 k.p.c. uzasadniający ostatecznie zwolnienie powoda od obowiązku ponoszenia kosztów zastępstwa procesowego w wysokości 7.200 zł. Wedle art. 102 k.p.c. w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Wypadek szczególnie uzasadniony, o którym mowa w treści art. 102 k.p.c. oznacza sytuacje procesowe odbiegające od normy, zawierające elementy społecznie nieuzasadnionego pokrzywdzenia i naruszające poczucie sprawiedliwości ( vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2011 r. o sygn. akt I CZ 52/11, opubl. Lex nr 1084690). Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 15 czerwca 2011 r. w sprawie o sygn. akt V CZ 23/11 ( opubl. lex 864028) wskazał, że sposób skorzystania z art. 102 k.p.c. jest suwerennym uprawnieniem sądu orzekającego i od oceny tego sądu należy przesądzenie, że taki szczególnie uzasadniony wypadek nastąpił w rozpoznawanej sprawie oraz usprawiedliwia odstąpienie od obowiązku ponoszenia kosztów procesu. Wskazała przy tym , że zakwalifikowanie przypadku jako "szczególnie uzasadnionego" wymaga rozważenia całokształtu okoliczności faktycznych sprawy. W oparciu o powyższe, Sąd Odwoławczy uznał, że w analizowanej sprawie mamy do czynienia z szczególnie uzasadnionym przypadkiem w rozumieniu art. 102 k.p.c. Powód z jednej strony ma ciężką sytuację materialną, nie uzyskuje dochodów ( przebywa w zakładzie karnym), nie posiada majątku - co wykazał na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego oraz zażaleniowego, a z drugiej strony obiektywnie mógł nie mieć wiedzy co do konsekwencji zainicjowania tożsamego postępowania przed dwoma różnymi Sądami, a koszty należne pozwanemu są obiektywnie duże. Jak wcześniej wspomniano Sąd obowiązany jest badać istnienie okoliczności wymienionych w art. 199 k.p.c. w zasadzie z urzędu, w każdym stanie sprawy ( art. 202 zd. trzecie k.p.c. ). Specyfika przedmiotowej sprawy jest taka, że pozew wniosła osoba fizyczna, przebywająca w zakładzie karnym, niereprezentowana przez zawodowego pełnomocnika w dniu 22 listopada 2010 r. Natomiast do Sądu Okręgowego w Warszawie tożsamy pozew wpłynął w dniu 15 grudnia 2010 r. (k.234). Prokuratoria Generalna w dniu 23 maja 2011 r. (k. 55) otrzymała odpis pozwu wniesiony do Sądu w Szczecinie, a trzy dni wcześniej, bowiem w dniu 20 maja 2011 r. odpis pozwu wniesiony do Sądu w Warszawie. Prokuratoria zatem, działająca przez radców już wówczas winna postulować odrzucenie pozwu z uwagi na przeszkody z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. do jego rozpoznania przez Sąd Okręgowy w Szczecinie. O ile Sądy mogły nie mieć wiedzy co do tożsamości obu spraw, o tyle Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa w Warszawie (jeden podmiot) reprezentująca Skarb Państwa w obu sprawach taką wiedzę zapewne miała . Tymczasem wdała się merytorycznie w spór w sprawie składając odpowiedź na pozew, w którym domagała się oddalenia pozwu (k. 62), nie żądając odrzucenia pozwu z uwagi na zawisłość sporu. Powyższe okoliczności świadczą w ocenie Sądu Apelacyjnego o tym, że w niniejszej sprawie czynności podjęte przez Prokuratorię Generalną w postaci merytorycznego ustosunkowania się do odpowiedzi na pozew były w istocie rzeczy zbędne. Wszak treść obu pozwów jest identyczna , nie nastręcza żadnych trudności w interpretacji co do podmiotów w nich występujących ,jak też co do tożsamości roszczeń. Wystarczające było wnoszenie o odrzucenie pozwu. Wreszcie nie należy tracić z pola widzenia wysokości kosztów, jakie winien ponieść powód z tytułu kosztów zastępstwa procesowego przez Prokuratorię Generalną tj. 7.200 zł na podstawie § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, w kontekście zmian do cyt. rozporządzenia. Mianowicie wedle § 10 pkt 25 powołanego rozporządzenia, wprowadzonego rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 lutego 2012 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. z 2012 r., poz. 149), została przewidziana stawka w kwocie 120 zł w sprawach o odszkodowanie lub o zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania. Jednakże nowe stawki, co zauważył Sąd I instancji stosuje się stosownie do § 2 rozporządzenia nowelizującego do spraw wszczętych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji. Dodatkowo więc zmiana regulacji powoduje, że zasądzenie kwoty 7.200 zł, uwzględniwszy okoliczności sprawy, budzić mogłyby poczucie pokrzywdzenia powoda. Reasumując: z uwagi na specyfikę niniejszej sprawy, w której ostatecznie doszło do odrzucenia pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. oraz z uwagi na trudności finansowe powoda, Sąd Apelacyjny uznał, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na odstąpienie od obciążania powoda kosztami postępowania, o których mowa w treści art. 102 k.p.c. Dlatego też orzeczono jak w punkcie 1. sentencji, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. Zażalenie powoda w przedmiotowej sprawie zostało w części uwzględnione. Uwzględniając powyższe , a nadto opisaną już powyżej sytuację powoda , w tym brak po jego stronie dochodów , o kosztach postępowania zażaleniowego ( na które po stronie pozwanej składało się prawo do wynagrodzenia radcy) Sąd orzekł w oparciu o art. 102 k.p.c. Eugeniusz Skotarczak Mirosława Gołuńska Agnieszka Sołtyka