Wszystkie dane zebrane. Przygotowuję notkę badawczą. --- # Notatka badawcza: Odwołanie (rozwiązanie) umowy dożywocia wobec byłej synowej ## Kluczowe zagadnienia prawne 1. **Czy rozwód syna z synową — stroną umowy dożywocia — stanowi podstawę do rozwiązania tej umowy?** 2. **Czy wyprowadzka byłej synowej z nieruchomości objętej dożywociem (spowodowana rozpadem małżeństwa) uzasadnia „wyjątkowy wypadek" z art. 913 § 2 k.c.?** 3. **Czy konflikt rodzinny wokół rozwodu może obciążać byłą synową jako zobowiązaną z umowy dożywocia?** 4. **Czy zamiana dożywocia na rentę (art. 913 § 1 k.c.) jest właściwszym środkiem niż rozwiązanie umowy?** 5. **Czy uznanie powództwa przez syna (drugiego zobowiązanego) wiąże sąd, jeżeli synowa się sprzeciwia?** --- ## Podstawa prawna ### Art. 908 § 1 k.c. — definicja umowy dożywocia Określa istotę umowy: nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie — przyjąć go jako domownika, dostarczać wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić pogrzeb. Przepis ten wyznacza zakres obowiązków, które stają się przedmiotem sporu w analizowanych sprawach. ### Art. 913 § 1 k.c. — zamiana dożywocia na rentę Stanowi, że jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności, sąd zamieni uprawnienia z dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień. Jest to **środek pierwszego wyboru** w przypadku konfliktu — łagodniejszy niż rozwiązanie umowy. ### Art. 913 § 2 k.c. — rozwiązanie umowy dożywocia Dopuszcza rozwiązanie umowy dożywocia **wyłącznie w wypadkach wyjątkowych**, na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika (pod warunkiem, że dożywotnik jest zbywcą nieruchomości). Jest to **środek ostateczny** (ultima ratio), stosowany gdy zamiana na rentę nie jest wystarczająca. Jak wskazuje komentarz do Kodeksu cywilnego (*Kodeks cywilny. Komentarz 2025, wyd. 12*), pojęcie „wypadku wyjątkowego" należy interpretować wąsko — chodzi o sytuacje, w których zachowanie zobowiązanego jest szczególnie naganne wobec dożywotnika, cechuje się krzywdzeniem, agresją i złą wolą, a zamiana na rentę nie może przynieść zadowalającego rezultatu. --- ## Analiza orzecznictwa ### 1. I C 472/13, SO w Bielsku-Białej, 8.08.2014 r. — **sprawa kluczowa** **Stan faktyczny:** Rodzice (dożywotnicy) zawarli umowę dożywocia z synową B.C. Syn powodów znęcał się nad żoną (potwierdzone wyrokiem karnym), co doprowadziło do wyprowadzki synowej. Rodzice brali stronę syna i zażądali rozwiązania umowy. **Rozstrzygnięcie:** Powództwo **oddalone**. Sąd ustalił, że źródłem problemów nie była zła wola pozwanej wobec teściów, lecz konflikt małżeński spowodowany przez jej męża (syna powodów). Sąd podkreślił, że **uwzględnienie powództwa oznaczałoby przeniesienie na synową negatywnych konsekwencji zawinionego zachowania jej męża**, co jest niedopuszczalne. **Znaczenie:** Orzeczenie wyraźnie wskazuje, że rozwód/konflikt małżeński sam w sobie nie może obciążać byłej synowej — kluczowe jest, kto ponosi winę za rozpad relacji. ### 2. I ACa 901/14, SA w Katowicach, 4.03.2015 r. — **apelacja od sprawy I C 472/13** **Rozstrzygnięcie:** Apelacja **oddalona**. Sąd Apelacyjny podkreślił, że „cechą wspólną wszystkich zaszłości kwalifikujących wypadek z art. 913 § 2 k.c. jako »wyjątkowy« jest **krzywdzenie dożywotnika, agresja i zła wola po stronie jego kontrahenta**, a nie samo negatywne nastawienie dożywotnika do kontrahenta". Wyprowadzka pozwanej była spowodowana konfliktem z mężem i chęcią ochrony dzieci, nie nagannym zachowaniem wobec teściów. **Znaczenie:** Precedensowe orzeczenie SA potwierdzające, że **zachowanie zobowiązanego musi być szczególnie naganne wobec dożywotnika** — bierny brak kontaktu wynikający z okoliczności niezawinionych nie wystarczy. ### 3. I ACa 239/18, SA w Białymstoku, 12.07.2018 r. **Stan faktyczny:** Powódka D.T. żądała rozwiązania umowy dożywocia zawartej z synem i jego żoną (byłą synową A.T.). Między powódką a byłą synową istniały złe relacje i brak kontaktów. **Rozstrzygnięcie:** Apelacja **oddalona**. Sąd Apelacyjny stwierdził wprost: „sytuacja jaka zaistniała pomiędzy D.T. a A.T. nie może być zakwalifikowana jako »wypadek wyjątkowy« z art. 913 § 2 k.c." oraz że konflikt **„jest typowy, gdyż wpisuje się w często spotykane konflikty rodzinne, jakie powstają na tle sytuacji okołorozwodowej i po rozwodzie małżonków z ich teściami"**. **Znaczenie:** Kluczowa teza — **typowe konflikty rodzinne na tle rozwodu syna z synową nie stanowią „wyjątkowego wypadku"**. Samo negatywne nastawienie dożywotnika do byłej synowej nie może przemawiać za rozwiązaniem umowy. ### 4. I C 283/16, SO w Łomży, 30.10.2017 r. **Stan faktyczny:** Rodzice żądali rozwiązania umowy dożywocia zawartej z synem i synową. Syn uznał powództwo, synowa wniosła o oddalenie. **Rozstrzygnięcie:** Powództwo **oddalone**. Sąd uznał, że **uznanie powództwa przez syna zmierzało do obejścia prawa** — chodziło o „wyjęcie" nieruchomości z majątku wspólnego w kontekście toczącej się sprawy o podział majątku. Przesłanki „wyjątkowości" nie zostały spełnione. **Znaczenie:** Sąd ujawnia **instrumentalne wykorzystywanie powództwa o rozwiązanie umowy dożywocia** w sporach majątkowych między byłymi małżonkami. Uznanie powództwa przez jednego pozwanego nie jest wiążące, gdy zmierza do obejścia prawa. ### 5. I ACa 690/19, SA w Krakowie, 17.11.2020 r. **Stan faktyczny:** Rodzice żądali rozwiązania umowy dożywocia z synem i synową, twierdząc, że umowa nie jest wykonywana. Między pozwanymi toczył się spór o podział majątku. **Rozstrzygnięcie:** Apelacja **oddalona**. Sąd podkreślił, że powodowie nie podjęli konkretnych kroków ochrony swoich praw (np. nie żądali zamiany na rentę), a wręcz **utrudniali pozwanej synowej możliwość pomocy**. Rozwiązanie umowy dożywocia wywołuje skutek *ex tunc*, co spowodowałoby, że nieruchomość nie byłaby objęta podziałem majątku — sąd dostrzegł tę motywację. **Znaczenie:** Sądy badają **rzeczywistą motywację** powództwa. Jeśli chodzi raczej o manipulację majątkową niż ochronę praw dożywotnika, powództwo zostanie oddalone. ### 6. I C 977/13, SO w Koninie, 18.09.2014 r. **Stan faktyczny:** Powód (teść) żądał rozwiązania umowy dożywocia z synową M.B. po śmierci syna. Synowa wyprowadziła się. **Rozstrzygnięcie:** Powództwo **oddalone**. Nie doszło do rażąco nagannego zachowania synowej. Powód nadal korzystał z nieruchomości. Sąd wskazał, że „sama okoliczność, że kontakt między stronami jest utrudniony, nie powoduje uwzględnienia powództwa w trybie art. 913 § 2 k.c." ### 7. III Ca 381/14, SO w Nowym Sączu, 10.09.2014 r. **Stan faktyczny:** Teściowa żądała rozwiązania umowy dożywocia z byłą synową, która nie mogła osobiście wykonywać obowiązków z powodu agresywnego zachowania byłego męża (syna powódki). **Rozstrzygnięcie:** Apelacja **oddalona**. Sąd uznał, że świadczenia są zapewniane przez syna, a żądanie rozwiązania umowy stanowi **nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.)** — skoro powódka sama wspierała syna w konflikcie z synową, przyczyniając się do niemożności wykonywania przez nią obowiązków. ### 8. I C 103/23, SO w Olsztynie, 14.02.2024 r. — **zamiana na rentę** **Stan faktyczny:** Rodzice żądali rozwiązania umowy dożywocia lub zamiany na rentę z uwagi na pogorszenie relacji z synową. **Rozstrzygnięcie:** Sąd **oddalił żądanie rozwiązania**, ale **zamienił dożywocie na rentę** (500 zł/miesiąc dla każdego powoda). Podkreślono, że renta z art. 913 § 1 k.c. ma charakter ekwiwalentu, a nie alimentacyjny, i jej wysokość uwzględnia zarówno potrzeby dożywotnika, jak i możliwości finansowe zobowiązanego. ### 9. I C 579/23, SO, 23.04.2025 r. — **zamiana na rentę z synową** **Stan faktyczny:** Powód żądał unieważnienia lub rozwiązania umowy dożywocia z synową, twierdząc m.in. o wadach oświadczenia woli. Sąd oddalił oba żądania, ale zamienił część świadczeń (pomoc i pielęgnowanie w chorobie) na rentę 1000 zł/miesiąc. ### 10. I C 114/23, SO w Świdnicy, 18.01.2024 r. — **jedyny przypadek rozwiązania umowy** **Stan faktyczny:** Pozwana **całkowicie zaniechała** wszelkich obowiązków — nie interesowała się stanem zdrowia powódki, nie pomagała, nie robiła zakupów, nie płaciła rachunków, a na prośby o pomoc odpowiadała, że nie ma czasu. **Rozstrzygnięcie:** Umowa **rozwiązana** na podstawie art. 913 § 2 k.c. Sąd uznał, że rażące zaniedbanie obowiązków opiekuńczych, skutkujące krzywdzeniem dożywotnika i świadczące o złej woli nabywcy, stanowi wypadek wyjątkowy. **Znaczenie:** Pokazuje kontrast — rozwiązanie jest możliwe, ale wymaga **celowego, rażącego niewywiązywania się ze wszystkich obowiązków** połączonego ze złą wolą. --- ## Linie orzecznicze ### Linia dominująca: Rozwód/konflikt rodzinny ≠ podstawa rozwiązania umowy dożywocia Orzecznictwo jest **niezwykle spójne** i konsekwentne: 1. **Rozwód syna z synową, nawet jeśli prowadzi do jej wyprowadzki, nie stanowi „wyjątkowego wypadku"** uzasadniającego rozwiązanie umowy (I ACa 901/14, I ACa 239/18, I ACa 690/19). 2. **Konflikty okołorozwodowe są traktowane jako typowe**, wpisujące się w powszechne zjawisko społeczne — nie spełniają kryterium wyjątkowości (I ACa 239/18). 3. **Kluczowa jest wina/zła wola zobowiązanego wobec dożywotnika** — jeśli wyprowadzka wynika z przemocy domowej ze strony syna (a nie z nagannego zachowania synowej wobec teściów), nie można obarczać synowej konsekwencjami (I C 472/13, I ACa 901/14, III Ca 381/14). 4. **Zamiana na rentę jest preferowanym rozwiązaniem** — sądy konsekwentnie wskazują na art. 913 § 1 k.c. jako środek pierwszego wyboru (I C 103/23, I C 579/23, I C 283/16). 5. **Sądy badają rzeczywistą motywację powództwa** — jeśli w tle jest spór majątkowy byłych małżonków o podział majątku, uznanie powództwa przez syna może być potraktowane jako obejście prawa (I C 283/16, I ACa 690/19). ### Wyjątek — rozwiązanie jest możliwe, gdy: - Zobowiązana **celowo i całkowicie** zaniechała wszelkich obowiązków (I C 114/23); - Zachowanie zobowiązanej nosi cechy **krzywdzenia dożywotnika, agresji i złej woli**; - Zamiana na rentę **nie jest wystarczająca** do ochrony interesów dożywotnika. --- ## Aktualność przepisów | Przepis | Orzeczenia, w których stosowany | Daty orzeczeń | Zmiana? | Opis | |---|---|---|---|---| | **Art. 908 k.c.** | I C 472/13, I ACa 901/14, I C 103/23, I C 579/23, I C 114/23, I C 283/16 | 2014–2025 | **Brak zmian** | Brzmienie identyczne we wszystkich weryfikowanych datach (2014, 2015, 2018, 2024, 2025) i aktualnie | | **Art. 913 § 1 k.c.** | I C 103/23, I C 579/23, I C 977/13, I C 283/16, I ACa 239/18 | 2014–2025 | **Brak zmian** | Brzmienie identyczne we wszystkich weryfikowanych datach i aktualnie | | **Art. 913 § 2 k.c.** | I C 472/13, I ACa 901/14, I ACa 239/18, I ACa 690/19, I C 114/23, III Ca 381/14, I C 977/13 | 2014–2025 | **Brak zmian** | Brzmienie identyczne we wszystkich weryfikowanych datach i aktualnie | **Podsumowanie:** Wszystkie kluczowe przepisy (art. 908 k.c. i art. 913 § 1–2 k.c.) obowiązują w **niezmienionym brzmieniu** od daty najstarszego analizowanego orzeczenia (2014 r.) do dnia dzisiejszego. Wszystkie cytowane orzeczenia zachowują **pełną aktualność** pod względem podstawy normatywnej. --- ## Wnioski 1. **Samo odwołanie się do faktu, że synowa jest „byłą" (po rozwodzie z synem), jest niewystarczające** do rozwiązania umowy dożywocia. Orzecznictwo traktuje konflikty rodzinne na tle rozwodu jako typowe i niespełniające kryterium wyjątkowości z art. 913 § 2 k.c. 2. **Realistycznym żądaniem jest zamiana dożywocia na rentę** (art. 913 § 1 k.c.). W sprawach I C 103/23 i I C 579/23 sądy zamieniały świadczenia osobiste na renty rzędu 500–1000 zł/miesiąc, gdy relacje osobiste nie pozwalały na bezpośrednie kontakty. 3. **Rozwiązanie umowy jest możliwe wyłącznie przy kumulatywnym spełnieniu przesłanek:** (a) szczególnie naganne zachowanie zobowiązanej wobec dożywotnika, (b) krzywdzenie dożywotnika, agresja, zła wola, (c) niewystarczalność zamiany na rentę. 4. **Należy unikać taktyki instrumentalnej** — jeśli sąd dostrzeże, że prawdziwym celem powództwa jest manipulacja majątkowa (np. „wyjęcie" nieruchomości spod podziału majątku po rozwodzie), potraktuje to jako obejście prawa. 5. **Postawa dożywotnika ma znaczenie** — jeśli teściowie sami utrudniają synowej wykonywanie obowiązków (np. wspierając syna w konflikcie, nie wpuszczając synowej na nieruchomość), sąd może potraktować żądanie rozwiązania jako nadużycie prawa (art. 5 k.c.). 6. **Przed wytoczeniem powództwa o rozwiązanie warto rozważyć:** czy były podjęte realne próby egzekwowania świadczeń, czy żądano zamiany na rentę, czy wysyłano konkretne wezwania do synowej. Brak takich działań działa na niekorzyść powodów. --- ## Pytania otwarte 1. **Czy wieloletni całkowity brak kontaktu** między dożywotnikiem a byłą synową (np. 10+ lat po rozwodzie) mógłby sam w sobie stanowić podstawę rozwiązania, gdy zamiana na rentę jest ekonomicznie bezcelowa (np. synowa jest niewypłacalna)? 2. **Jak traktować sytuację, gdy była synowa zbywa nieruchomość** na rzecz osoby trzeciej — czy dożywotnik może wówczas żądać rozwiązania umowy od nowego nabywcy? 3. **Czy podział majątku wspólnego byłych małżonków** (w którym nieruchomość obciążona dożywociem przypada synowej) zmienia sytuację prawną dożywotnika i jego możliwości procesowe? --- ## Źródła 1. **I C 472/13**, Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej, 8 sierpnia 2014 r. 2. **I ACa 901/14**, Sąd Apelacyjny w Katowicach, 4 marca 2015 r. 3. **I ACa 239/18**, Sąd Apelacyjny w Białymstoku, 12 lipca 2018 r. 4. **I C 283/16**, Sąd Okręgowy w Łomży, 30 października 2017 r. 5. **I ACa 690/19**, Sąd Apelacyjny w Krakowie, 17 listopada 2020 r. 6. **I C 977/13**, Sąd Okręgowy w Koninie, 18 września 2014 r. 7. **III Ca 381/14**, Sąd Okręgowy w Nowym Sączu, 10 września 2014 r. 8. **I C 103/23**, Sąd Okręgowy w Olsztynie, 14 lutego 2024 r. 9. **I C 579/23**, Sąd Okręgowy, 23 kwietnia 2025 r. 10. **I C 114/23**, Sąd Okręgowy w Świdnicy, 18 stycznia 2024 r. 11. **I CSK 738/20**, Sąd Najwyższy, 28 czerwca 2021 r. (odmowa przyjęcia skargi kasacyjnej) 12. *Kodeks cywilny. Komentarz 2025, wyd. 12* — komentarz do art. 913 k.c.