IV CSK 269/15

Sygn. akt IV CSK 269/15
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 16 marca 2016 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)
‎
SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca)
‎
SSN Agnieszka Piotrowska
w sprawie z powództwa Banku […] poprzednio Banku […]przeciwko H. R. i K. R.
‎
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 16 marca 2016 r.,
‎
skargi kasacyjnej pozwanych
od wyroku Sądu Apelacyjnego
‎
z dnia 16 stycznia 2015 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 25 października 2013 r., Sąd Okręgowy w B. uznał za bezskuteczną w stosunku do poprzednika prawnego powodowego Banku umowę sprzedaży z dnia 29 października 2009 r., mocą której pozwani H. R. i K. R. nabyli od dłużników strony powodowej A. B. i S. B. własność lokalu mieszkalnego nr 2 o powierzchni użytkowej 60m², znajdującego się w budynku położonym w Ł. przy ul. C. wraz z udziałem wynoszącym ½ we własności nieruchomości wspólnej, dla których Sąd Rejonowy prowadzi księgi wieczyste nr […].
W uzasadnieniu ustalił, że wynikająca z dwóch bankowych tytułów egzekucyjnych zaopatrzonych w sądową klauzulę wykonalności zaległość dłużników powodowego Banku według stanu z dnia 29 września 2009 r. wynosi 321 063,13 zł z odsetkami. Pozwani w związku z zawarciem zaskarżonej czynności prawnej nie zapłacili A. i S. B. wskazanej w akcie notarialnym ceny. Znali trudną sytuację materialną dłużników strony powodowej, tym bardziej, że mieszkają w jednym domu i pozostają w dobrych, rodzinnych relacjach. Pismem z dnia 17 stycznia 2011 r. Komornik Sądowy poinformował stronę powodową, że postępowanie egzekucyjne wobec dłużników jest bezskuteczne, gdyż nie pracują zarobkowo i nie posiadają majątku podlegającego zajęciu.
W takim stanie faktycznym, Sąd pierwszej instancji uznał, że strona powodowa wykazała zaistnienie wszystkich przesłanek uzasadniających uwzględnienie powództwa na podstawie art. 527 § 1-3 k.c. oraz art. 528 k.c.
W wyniku apelacji pozwanych, Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten tylko sposób, że dookreślił chronioną wierzytelność, przez odniesienie jej do skonkretyzowanych bankowych tytułów egzekucyjnych, a  w  pozostałym zakresie apelację tę oddalił.
Sąd drugiej instancji po przeprowadzeniu uzupełniającego postępowania dowodowego zmodyfikował ustalenie Sądu pierwszej instancji w zakresie dotyczącym charakteru zaskarżonej czynności prawnej i przyjął, iż pozwani zapłacili dłużnikom strony powodowej umówioną cenę sprzedaży w kwocie 150 000 zł, a konsekwencją tego było wykluczenie możliwości zastosowania domniemania prawnego z art. 528 k.c. Naruszenie tego przepisu przez Sąd pierwszej instancji nie mogło jednak doprowadzić do oddalenia powództwa, gdyż w ocenie Sądu drugiej instancji, pozwani jako osoby bliskie dłużnikom powoda nie obalili domniemania prawnego z art. 527 § 3 k.c.
Odnosząc się od kwestii pokrzywdzenia strony powodowej zaskarżoną czynnością prawną, w związku z hipotecznym obciążeniem stanowiącej jej przedmiot nieruchomości, Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na brzmienie przepisu art. 69 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 707, ze zm., zwana dalej u.k.w.h.) w kontekście wynikającej z zapisów w księdze wieczystej sumy zabezpieczenia hipotecznego, która jest najwyższą sumą, do jakiej wierzyciel hipoteczny może zaspokoić się z obciążonej nieruchomości. Wobec tego, to nie rzeczywista wysokość wierzytelności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) względem A. i S. B., lecz suma tych hipotek decyduje o możliwości zaspokojenia się przez powoda w  całości lub w części z wartości tego lokalu mieszkalnego wraz z udziałem w  nieruchomości wspólnej. Jeśli więc, określona w skarżonej umowie sprzedaży na kwotę 150 000 zł wartość lokalu nie była kwestionowana przez strony procesu, zaś suma hipotek jest niższa od tej kwoty, to i tak powód może zaspokoić się częściowo z tej nieruchomości, a to czyni skargę pauliańską zasadną. Dlatego w  ocenie Sądu drugiej instancji nie miały znaczenia przedkładane przez pozwanych zaświadczenia z ZUS, zawierające zestawienie spłat wierzytelności oraz wysokość aktualnego zadłużenia. Z tej przyczyny zbędny był wnioskowany przez pozwanych dowód z opinii biegłego sądowego na okoliczność wyliczenia wysokości zadłużenia małżonków Brzezińskich w stosunku do ZUS, według stanu na dzień zaskarżonej czynności prawnej oraz na dzień wyrokowania.
W skardze kasacyjnej, pozwani zakwestionowali wyrok Sądu drugiej instancji w całości i wnieśli o jego uchylenie oraz poprzedzającego wyroku Sądu pierwszej instancji, z przekazaniem sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie orzeczenie co do istoty sprawy i oddalenie powództwa.
Zarzucili: naruszenie prawa materialnego, - art. 69 u.k.w.h., przez jego zastosowanie w wersji aktualnie obowiązującej, a nie w momencie ustanowienia hipotek na nieruchomości będącej przedmiotem skargi pauliańskiej oraz naruszenie prawa procesowego tj. art. 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. i art. 278 § 1 k.p.c., przez bezzasadne pominięcie wnioskowanego dowodu z opinii biegłego na okoliczność wyliczenia obciążenia hipotecznego przedmiotowej nieruchomości.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kluczową kwestią w tej sprawie jest ocena przesłanki pokrzywdzenia powodowego Banku wskutek zawarcia skarżonej czynności prawnej, zważywszy na wysokość obciążeń hipotecznych ustanowionych na rzecz wierzyciela uprzywilejowanego (ZUS).
O pokrzywdzeniu w rozumieniu art. 527 § 2 k.c. można mówić, gdy na skutek objętej skargą pauliańską czynności prawnej dłużnik stał się w stosunku do tego wierzyciela rzeczywiście niewypłacalny, albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż przez jej dokonaniem. Jeżeli występujący z takim powództwem wierzyciel nie jest uprzywilejowany, zabezpieczona na nieruchomości będącej przedmiotem zaskarżonej czynności hipoteką wierzytelność innego wierzyciela zmniejsza wartość tej nieruchomości, z której mogą zaspokoić się wierzyciele, których wierzytelności nie korzystają z pierwszeństwa w stosunku do wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie, bądź ewentualnie z równego im pierwszeństwa. Wartość nieruchomości będącej przedmiotem zaskarżonej czynności i stan jej obciążenia powinny być ustalone na chwilę orzekania. Możliwość częściowego zaspokojenia się z przedmiotu zaskarżonej czynności nie ogranicza uprawnienia wierzyciela do zaskarżenia skargą tylko tej jej części, która odpowiada możliwości zaspokojenia, lecz może objąć powództwem całą czynność i ze względu na całą wierzytelność (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2002 r., II CKN 1336/00, nie publ., z dnia 15 czerwca 2007 r., II CSK 93/07, nie publ., z dnia 13 października 2006 r., III CSK 58/06, OSNC 2007/9/136, z dnia 29 września 2011 r., IV CSK 99/11, nie publ.).
W skardze kasacyjnej pozwani trafnie zarzucili naruszenie przez Sąd drugiej instancji przepisu art. 69 u.k.w.h., wskutek jego zastosowania w wersji nadanej ustawą z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 131, poz. 1075, zwanej dalej nowelą), obowiązującej od 20 lutego 2011 r., zgodnie z którym hipoteka zabezpiecza mieszczące się w sumie hipoteki roszczenia o odsetki oraz o przyznane koszty postępowania, jak również inne roszczenia o świadczenia uboczne, jeżeli zostały wymienione w dokumencie stanowiącym podstawę wpisu hipoteki do księgi wieczystej.
Nieruchomość będąca przedmiotem zaskarżonej czynności prawnej została obciążona przed jej dokonaniem hipotekami przymusowymi zwykłymi zabezpieczającymi wierzytelności ZUS z tytułu należnych od dłużników powodowego Banku składek ubezpieczeniowych (k. 30-34, 36). Zgodnie z art. 10 ust. 2 noweli, do hipotek zwykłych powstałych przed dniem jej wejścia w życie,  stosuje się przepisy u.k.w.h. w brzmieniu dotychczasowym (z wyjątkiem art. 76 ust. 1 i 4 - nie mających w tej sprawie zastosowania). To samo dotyczy hipotek kaucyjnych zabezpieczających roszczenia związane z wierzytelnością hipoteczną, lecz nieobjętych z mocy ustawy hipoteka zwykłą, powstałych przed dniem wejścia w życie noweli. Według art. 69 u.k.w.h. w wersji obowiązującej przed dniem 20 lutego 2011 r., w granicach przewidzianych w odrębnych przepisach hipoteka zabezpiecza także roszczenia o odsetki nieprzedawnione oraz o przyznane koszty postępowania. W przepisie tym chodzi o odsetki za zwłokę względnie opóźnienie, a  nie o tzw. odsetki kapitałowe (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 1998 r., I CKN 864/98, OSNC 1999/6/11).
Sąd drugiej instancji ustalając wysokość zabezpieczeń hipotecznych obciążających stanowiącą przedmiot transakcji nieruchomość (lokal mieszkalny wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej) uwzględnił wyłącznie kwoty należności głównych z tytułu składek ubezpieczeniowych, pomijając wysokość nieprzedawnionych odsetek, co było efektem niezastosowania przepisu art. 69 u.k.w.h. w wersji sprzed 20 lutego 2011 r.
Z tym zagadnieniem łączy się w dalszej kolejności istotna kwestia, jaką jest realizacja zaspokojenia wierzyciela hipotecznego i jego zakres z przedmiotu obciążonego, przy zastosowaniu reguł podziału z postępowania egzekucyjnego (art. 75 u.k.w.h.). Stosownie do art. 13 ust. 1 noweli, jeżeli postępowanie egzekucyjne zostało wszczęte przed dniem wejścia jej w życie, do podziału sumy uzyskanej z egzekucji z przedmiotu obciążonego hipoteką stosuje się przepisy dotychczasowe. Zgodnie z art. 1025 § 1 pkt 5 w zw. z § 3 k.p.c. (w wersji sprzed 20 lutego 2011 r.) z kwoty uzyskanej z egzekucji zaspokaja się w kategorii piątej należności zabezpieczone hipoteką. W równym stopniu zaspokojeniu ulegają odsetki i koszty postępowania, z tym że z pierwszeństwa równego należnościom kategorii piątej korzystają odsetki za ostatnie dwa lata przed przysądzeniem własności, zaś pozostałe odsetki w kategorii  dziesiątej - inne należności (podobnie art. 115 § 1 pkt 3 i 6 w zw. z § 2 i 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o  postępowaniu egzekucyjnym w administracji, j.t. Dz. U. z 2014 r., poz. 1619, ze zm. zwane dalej u.p.e.a.).
Po wejściu w życie noweli zmianie uległ przepis art. 1025 § 3 k.p.c., w ten sposób, że z pierwszeństwa równego należnościom m.in. kategorii piątej korzystają wszystkie roszczenia o świadczenia uboczne objęte zabezpieczeniem na mocy odrębnych przepisów. Natomiast roszczenia o świadczenia uboczne nieobjęte zabezpieczeniem zaspokaja się w kategorii dziesiątej, chyba że należność podlegałaby zaspokojeniu w kategorii wcześniejszej (podobnie art. 115 § 2, 2a i 3 u.p.e.a.).
Niezależnie od tego, zwrócić uwagę należy na inny jeszcze istotny problem, pominięty przez Sądy obu instancji, a mianowicie charakter wierzytelności ZUS, nie  tylko ze względu na hipoteczne jej zabezpieczenie, ale także z uwagi na  odpowiednie zastosowanie do nich przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997  r.  – Ordynacja podatkowa (j.t. Dz. U. z 2015, poz. 613, ze zm.), co wynika z  art. 31-32  ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t.  Dz. U. z 2015 r., poz. 121). Implikacją tego jest również  uprzywilejowanie tej  wierzytelności w stosunku do wierzytelności powodowego Banku na mocy   przepisów art. 1025 § 1 pkt 7 w zw. z § 3 k.p.c. (w brzmieniu przed i  po  20  lutego 2011 r.), co oznacza, że wierzytelność ZUS z tytułu składek ubezpieczeniowych (bez względu na zakres zabezpieczenia hipotecznego) w   całości (w tym co do świadczeń ubocznych w postaci odsetek) podlega zaspokojeniu przed wierzytelnością powodowego Banku (podobnie art. 115 § 1 pkt 4 i 6 oraz § 3 u.p.e.a.).
W związku z tym, zasadnicze znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy ma ustalenie, przy uwzględnieniu wyżej powołanych przepisów, wysokości wierzytelności ZUS według stanu z daty wyrokowania, obejmującej należności główne wymienione w decyzjach stanowiących podstawę ustanowienia hipotek oraz odsetki od tych należności (k. 689-693). Konieczne jest także uwzględnienie wysokości wpłat dokonywanych przez pozwanych na pokrycie należności ZUS zabezpieczonych hipotecznie (k. 581-586), gdyż zgodnie z ogólnymi zasadami odpowiedzialności rzeczowej odpowiadają oni do wysokości wartości obciążonej hipotecznie nieruchomości. W związku z tym, co do zasady pozwani trafnie zarzucają w skardze kasacyjnej pominięcie przez Sąd drugiej instancji okoliczności faktycznych związanych z wysokością zobowiązań dłużników strony powodowej w stosunku do ZUS oraz wysokością wpłat pozwanych na pokrycie długu zabezpieczonego rzeczowo, aczkolwiek stwierdzenie tych faktów nie wymaga wiadomości specjalnych w rozumieniu art. 278 § 1 k.p.c.
Z tych względów, Sąd Najwyższy orzekł  na podstawie art. 398
15
§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 398
21
k.p.c.
kc