WZ 53/10

POSTANOWIENIE Z DNIA 19 STYCZNIA 2011 R. WZ 53/10 Bez zaistnienia „szczególnie uzasadnionego wypadku”, o którym mowa w art. 238 § 1 k.p.k., a który każdorazowo należy wykazać, przedłu- żenie kontroli i utrwalania rozmów telefonicznych na okres „najwyżej dal- szych 3 miesięcy”, jest niedopuszczalne. Przewodniczący: sędzia SN W. Błuś. Sędziowie SN: M. Pietruszyński (sprawozdawca), J. B. Rychlicki Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk J. Artymiak. Sąd Najwyższy w sprawie zbadania legalności i zasadności zastoso- wanego podsłuchu rozmów telefonicznych wobec kmdr. rez. Tadeusza K., po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na posiedzeniu w dniach 29 listopada 2010 r. i 19 stycznia 2011 r., zażalenia Tadeusza K. i Wandy K. na posta- nowienia Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 11 października 2006 r. oraz z dnia 17 maja 2007 r. o zarządzeniu kontroli i utrwalania roz- mów telefonicznych wobec kmdr. rez. Tadeusza K., po wysłuchaniu wnio- sku prokuratora 1) p o z o s t a w i ł bez rozpoznania zażalenie wniesione przez Wandę K., 2) u t r z y m a ł w mocy postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 11 października 2006 r., 2 3) s t w i e r d z i ł nielegalność kontroli i utrwalania rozmów telefonicznych zarządzonej wobec Tadeusza K. postanowieniem Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 17 maja 2007 r. Z u z a s a d n i e n i a : Postanowieniem Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 11 października 2006 r., na podstawie art. 237 § 3 pkt 14 i 17 i art. 237 § 4 oraz 238 § 1 k.p.k., w ramach prowadzonego przez Wojskową Prokuraturę Okręgową w P. śledztwa i uwzględniając wniosek tej Prokuratury, zarzą- dzono kontrolę i utrwalanie rozmów telefonicznych, wiadomości z poczty głosowej i wiadomości tekstowych prowadzonych i otrzymywanych przez kmdr. Tadeusza K. z telefonu o numerze (...), zarejestrowanego na Wandę K., na okres najwyżej dalszych 3 miesięcy. W uzasadnieniu orzeczenia podniesiono, że w toku prowadzonego śledztwa ustalono, iż w strukturach logistyki istniała grupa przestępcza z udziałem kmdr. Tadeusza K., która prowadziła przestępczy proceder wybrakowania akumulatorów łodzi pod- wodnych zawierających srebro i nikiel oraz miała wpływ na podpisywanie kontraktów z firmami cywilnymi, z naruszeniem reguł postępowań przetar- gowych. Zastosowanie podsłuchu miało umożliwić określenie pozycji kmdr. Tadeusza K. w przestępczym procederze i roli jaką odgrywał w stworzeniu systemu korupcji. Następnie postanowieniem z dnia 17 maja 2007 r., (...) Wojskowy Sąd Okręgowy w P. ponownie, na tych samych podstawach co poprzednio, zastosował kontrolę i utrwalanie rozmów telefonicznych, wiadomości tek- stowych i wiadomości z poczty głosowej prowadzonych i otrzymywanych z telefonu o numerze (...) przez Tadeusza K., na okres najwyżej dalszych 3 miesięcy. 3 W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że w toku śledztwa zebrano dowody wskazujące na to, że kmdr Tadeusz K., działając w ramach grupy przestępczej, (...) czerpał korzyści z nielegalnego wybrakowania wyposa- żenia okrętów podwodnych, tj. akumulatorów zawierających srebro i nikiel, jak również z udzielania kontraktów firmom cywilnym. Zastosowanie pod- słuchu miało na celu zebranie dowodów potwierdzających lub jednoznacz- nie wykluczających przestępcze zachowanie kmdr. Tadeusza K. Po ogłoszeniu postanowień, zażalenie na nie złożyli Tadeusz K. i Wanda K. domagając się zbadania legalności i zasadności zastosowanych podsłuchów. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Z treści art. 240 k.p.k. zakładającego możliwość domagania się w złożonym zażaleniu zbadania zasadności oraz legalności kontroli i utrwala- nia rozmów telefonicznych wynika, że może to uczynić „osoba, której doty- czy postanowienie”, czyli ta, której rozmowy mają być kontrolowane. Skoro chodzi o kontrolę rozmów prowadzonych przez różne nośniki informacji, to może nią być zarówno osoba będąca właścicielem danego nośnika, jak i osoba, która jest tylko jego dysponentem. Przez wskazanie takiej osoby zakreślane są podmiotowe granice kontroli (por. uzasadnienie wyroku Są- du Najwyższego z dnia 3 grudnia 2008 r., V KK 195/08, OSNKW 2009, z. 2, poz. 17). Analiza postanowienia z dnia 11 października 2006 r. o zarządzeniu kontroli rozmów prowadzi do wniosku, że wskazano w nim Tadeusza K. jako osobę, której ma dotyczyć oraz sam nośnik informacji służący do roz- mów, jakie mają jej podlegać. Podano również, że osoba ta jest tylko dys- ponentem określonego nośnika informacji służącego do rozmów. Także treść postanowienia z dnia 17 maja 2007 r. jasno wskazuje, że kontrolowa- ne miały być rozmowy prowadzone przez Tadeusza K., z tego samego no- śnika informacji, który wskazano w poprzednim orzeczeniu. W ten sposób 4 określone zostały granice podmiotowe kontroli objętej tymi postanowienia- mi. W tej sytuacji należało stwierdzić, że Wanda K. jest osobą nieupraw- nioną do wniesienia zażalenia na postanowienia o zarządzeniu kontroli i utrwalania rozmów, gdyż nie jest ona osobą, której postanowienia te doty- czą. Stwierdzenie to skutkowało pozostawieniem bez rozpoznania wniesio- nego przez nią zażalenia. Po rozstrzygnięciu zagadnienia wstępnego należało, w związku z tre- ścią zażalenia, przejść do zasadniczych rozważań nad zasadnością oraz legalnością kontroli i utrwalania rozmów telefonicznych, zarządzonej po- stanowieniem z dnia 11 października 2006 r. Zbadanie zasadności oznacza przede wszystkim ocenę znaczenia okoliczności faktycznych, które legły u podstaw zaskarżonej decyzji. Bada- nie legalności to ocena zgodności postanowienia z obowiązującym pra- wem. Rozpatrując w tych zakresach wskazane postanowienie stwierdzić należało, że zarządzona kontrola była legalna, gdyż była stosowana przez sąd, po wszczęciu postępowania przygotowawczego, co do czynów obję- tych katalogiem wskazanym w art. 237 § 3 k.p.k. oraz wobec osoby miesz- czącej się wśród tych, co do których podsłuch może być stosowany. Odno- śnie do zasadności zastosowanego podsłuchu, to dokonując zestawienia faktów wypływających z zeznań świadków (...) o istnieniu (...) poza grupą kmdr. H. W., innej grupy przestępczej z udziałem kmdr Tadeusza K. o wy- dzielonej sferze działalności, (...) o nieformalnych stosunkach firmy V. zaj- mującej się gospodarką odpadami, z osobami z kierownictwa (...) oraz uprzywilejowanej pozycji tej firmy w zakresie postępowań przetargowych na zagospodarowanie odpadów w postaci srebra i niklu, pochodzących z akumulatorów znajdujących się w torpedach łodzi podwodnych, opinii bie- głych (...) o braku korzyści dla Marynarki Wojennej z kontraktów zawiera- nych z firmą V. na zagospodarowanie odpadów srebra i niklu, zeznań 5 świadków złożonych w toku postępowania dotyczącego działań korupcyj- nych w związku z kontraktami zawieranymi przez Szefostwo (... objętych sprawą prowadzoną przez Wojskowy Sąd Okręgowy w P.) oraz pozycji służbowej Tadeusza K. – Szefa tej jednostki organizacyjnej, który w zakre- sie swoich obowiązków miał nadzór nad sferą logistyki w zakresie broni podwodnych, stwierdzić należało, że istniała podstawa dowodowa dla wy- kazania zasadności zastosowanego podsłuchu. Zatem, w tym zakresie wniesione zażalenie należało ocenić jako nie- zasadne. Inaczej natomiast przedstawia się kwestia oceny prawnej kolejnego orzeczenia, mocą którego zastosowano podsłuch rozmów telefonicznych prowadzonych i otrzymywanych przez Tadeusza K. Rozpoczynając ten fragment rozważań Sądu nieodzowne było poczynienie kilku uwag o cha- rakterze ogólnym, które nie pozostaną bez wpływu na podstawę meryto- rycznego rozstrzygnięcia w tej sprawie. Już na wstępie należało wskazać, że możliwość stosowania w postę- powaniu karnym kontroli i utrwalania rozmów telefonicznych jest środkiem wkraczającym w konstytucyjne prawo do wolności komunikowania się i wiążącą się z nią tajemnicą (art. 49 Konstytucji RP). Zatem, wykładnia przepisów dopuszczających taką kontrolę powinna uwzględniać kontekst konstytucyjny i być możliwie ścisła, a przy niejasności przepisów wręcz re- stryktywna. Z art. 237 § 3 k.p.k. wynika, że kontrola rozmów jest dopusz- czalna „tylko wtedy, gdy toczące się postępowanie lub uzasadniona obawa popełnienia nowego przestępstwa dotyczy” wymienionych tam enumera- tywnie przestępstw. Katalog wskazany w tym przepisie zawiera kilkanaście przestępstw, w zakresie których możliwe jest zarządzenie kontroli rozmów, a skoro art. 94 § 1 pkt 4 k.p.k. zobowiązuje do wskazania w treści posta- nowienia „sprawy oraz kwestii”, to należy przyjąć, ze przewidziane w art. 237 § 1 i 2 k.p.k. postanowienie o zastosowaniu kontroli powinno wyraźnie 6 wskazywać do jakiego przestępstwa stosuje się tę kontrolę. W ten sposób określa się zakres przedmiotowy tej kontroli. Nie może budzić także wąt- pliwości, że ze względu na wkraczanie kontroli rozmów w sferę wolności osobistych, postanowienie o zarządzeniu rozmów powinno określać rów- nież osobę, której kontrola ma dotyczyć. W tym zakresie wypowiada się art. 237 § 4 k.p.k. Zatem, postanowienie o zarządzeniu kontroli i utrwalania rozmów powinno precyzyjnie określać podmiot i przedmiot, do których ma być stosowana. Postanowienie takie powinno określać, w jakim postępo- waniu jest ona zarządzana, a więc co do podejrzenia jakiego przestępstwa się ją stosuje oraz osobę, której kontrola ma dotyczyć (op. cit. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2008 r.). Kontrola i utrwalanie rozmów telefonicznych co do określonej osoby, w związku z podejrzeniem popełnienia określonego przestępstwa z katalogu wskazanego w art. 237 § 3 k.p.k., może być zarządzona na okres najwyżej 3 miesięcy, z możliwo- ścią jej przedłużenia w szczególnie uzasadnionych wypadkach na okres najwyżej dalszych 3 miesięcy (art. 238 § 1 k.p.k.). W tym kontekście poja- wia się pytanie, czy wskazane okresy mogą być wykorzystane jednorazo- wo, czy też możliwe jest wykorzystanie podsłuchu fazami. Podzielając wy- powiedzi przedstawicieli doktryny, należało uznać za dopuszczalne wielo- krotne przedłużanie stosowanej kontroli i utrwalania rozmów, pod warun- kiem, że nie zostanie przekroczony podstawowy okres trzech miesięcy oraz taki sam okres dalszych 3 miesięcy, w szczególnie uzasadnionym wy- padku [por. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego, komentarz, Warszawa 2008 r., s. 523; K. Marszał: Podsłuch w polskim procesie kar- nym de lege lata i de lege ferenda (w:) Problemy nauk penalnych, Katowi- ce 1996, s. 352; K. Dudka: Kontrola korespondencji i podsłuch w polskim procesie karnym, Lublin 1998, s. 84-85]. Za taką wykładnią przemawia treść sformułowania użytego w treści przepisu art. 238 § 1 k.p.k. „na okres najwyżej 3 miesięcy”, wskazująca na możliwość określenia krótszego okre- 7 su podsłuchu niż trzy miesiące. Jak jednak należy ocenić postępowanie sądu, który po przekroczeniu podstawowego terminu wskazanego w art. 238 § 1 k.p.k. stosuje ponownie podsłuch do tej samej osoby, w związku z podejrzeniem popełnienia tego samego przestępstwa, nie wykazując, że istnieje szczególnie uzasadniony wypadek? Zdaniem Sądu Najwyższego, restryktywna wykładnia treści przepisu art. 238 § 1 k.p.k. oparta na prze- słankach gwarancyjnych, wskazanych w ustawie zasadniczej, prowadzi do wniosku, że nie jest prawnie dopuszczalne ponowne zarządzenie kontroli i utrwalania rozmów telefonicznych co do tej samej osoby, w związku z po- dejrzeniem popełnienia tego samego przestępstwa (mieszczącego się w katalogu wskazanym w art. 237 § 3 k.p.k.), po przekroczeniu podstawowe- go okresu 3 miesięcy, wskazanego w art. 238 § 1 k.p.k., bez wykazania istnienia szczególnie uzasadnionego wypadku. Przenosząc te rozważanie na grunt tej sprawy wskazać należało, że analiza treści postanowienia Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 17 maja 2007 r., w konfrontacji z treścią pierwszego orzeczenia o zastosowaniu podsłuchu, daje podstawy do stwierdzenia, że w postanowieniu o ponowieniu podsłuchu wskazano istnienie okoliczności uzasadniających tylko zastosowanie podsłuchu w podstawowym okresie. Natomiast w postanowieniu tym w ogóle nie wyka- zano istnienia szczególnie uzasadnionego wypadku dla podjęcia takiej de- cyzji procesowej, co stanowiło obejście dyspozycji art. 238 § 1 k.p.k. Zaist- nienia takiego szczególnie uzasadnionego wypadku sąd odwoławczy nie może domniemywać. W tym kontekście nadto należało stwierdzić, że fakt wyłączenia materiałów dotyczących podejrzenia popełnienia tego prze- stępstwa przez wskazaną osobę i przekazania ich do innego śledztwa, nie mógł mieć znaczenia dla oceny prawnej drugiego postanowienia o zasto- sowaniu podsłuchu, gdyż w rzeczywistości podsłuch dotyczył ponownie tej samej osoby i tego samego czynu. 8 Z tego też powodu należało stwierdzić nielegalność kontroli i utrwala- nia rozmów telefonicznych zarządzonej wobec Tadeusza K. postanowie- niem Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 17 maja 2007 r.