WZ 10/11

POSTANOWIENIE Z DNIA 14 KWIETNIA 2011 R. WZ 10/11 W wypadku przewidzianym w art. 656 § 1 zd. 2 k.p.k. decydującym kryterium dla rozstrzygnięcia konkurencji różnych miejscowo równorzęd- nych sądów wojskowych jest pierwszeństwo wszczęcia postępowania in personam. Przewodniczący: sędzia SN W. Błuś. Sędziowie SN: M. Buliński, M. Pietruszyński (sprawozdawca). Sąd Najwyższy w sprawie ppłk. rez. Waldemara W., ppłk. Artura W., ppłk. w st. spocz. Janusza P., ppłk. rez. Józefa A., ppłk. rez. Jacka S., oskarżonych o popełnienie przestępstw określonych w art. 231 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i płk. rez. Piotra B., oskarżonego o popełnienie przestęp- stwa określonego w art. 231 § 2 k.k., po rozpoznaniu na posiedzeniu w Izbie Wojskowej w dniu 14 kwietnia 2011 r., zażalenia obrońcy ppłk. rez. Józefa A. na postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 19 stycznia 2011 r., w przedmiocie stwierdzenia swojej niewłaściwości i przekazania sprawy Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w P., zażalenia n i e u w z g l ę d n i ł , zaskarżone postanowienie u t r z y m a ł w m o c y . 2 U Z A S A D N I E N I E Do Wojskowego Sądu Okręgowego w W. wpłynął akt oskarżenia w sprawie ppłk. rez. Waldemara W., ppłk. Artura W., ppłk. w st. spocz. Janu- sza P., ppłk. rez. Józefa A. i ppłk. rez. Jacka S., którym zarzucono popeł- nienie czynów określonych w art. 231 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. Tym sa- mym aktem oskarżenia objęto płk. rez. Piotra B., którego oskarżono o po- pełnienie czynu określonego w art. 231 § 2 k.k. Wojskowy Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 19 stycznia 2011 r., stwierdził swoją niewłaści- wość do rozpoznania tej sprawy i przekazał ją Wojskowemu Sądowi Okrę- gowemu w P. W uzasadnieniu orzeczenia sąd stwierdził, że zgodnie z regułą wyra- żoną w art. 651 k.p.k. w sprawach o przestępstwa wskazane w art. 647 § 1 pkt. 1 i 2 k.p.k. orzeka sąd wojskowy, obejmujący swoją właściwością jed- nostkę wojskową, w której żołnierz pełnił służbę wojskową, przy czym wła- ściwość sądu wojskowego ze względu na przynależność oskarżonego do jednostki wojskowej określa się według chwili wszczęcia przeciwko niemu postępowania karnego. Uwzględniając te przesłanki podniósł, że tylko oskarżony ppłk. rez. Waldemar W. i ppłk. Artur W. w chwili wszczęcia prze- ciwko nim postępowania karnego pełnili służbę wojskową, pierwszy w J.W. w S., drugi w J.W. w B. Pozostali oskarżeni w chwili przedstawienia zarzu- tów nie pełnili już zawodowej służby wojskowej. Kontynuując swoje rozwa- żania w przedmiocie właściwości Sąd stwierdził, że zgodnie z art. 654 § 1 pkt 1 k.p.k., z uwagi na stopień wojskowy oskarżonych, właściwy do orze- kania w tej sprawie jest wojskowy sąd okręgowy, jednakże z uwagi na miejsce pełnienia służby oskarżonych ppłk. rez. Waldemara W. i ppłk. Artu- ra W. sprawa pozostaje we właściwości dwóch sądów wojskowych tego samego rzędu. Konkurencję tę Sąd rozstrzygnął po myśli art. 656 § 1 3 k.p.k., stosując regułę wskazaną w zdaniu drugim tego przepisu, a więc uwzględniając zasadę pierwszeństwa wszczęcia postępowania. Stwierdził bowiem, że śledztwo w tej sprawie zostało wszczęte przez Oddział Żan- darmerii Wojskowej w G. pod nadzorem Wojskowej Prokuratury Garnizo- nowej w G., a więc na obszarze działania Wojskowego Sądu Okręgowego w P. i ten Sąd jest właściwy do rozpoznania tej sprawy. Na to postanowienie zażalenie złożył obrońca oskarżonego ppłk. rez. Józefa A., który zarzucił naruszenie art. 98 § 1 k.p.k., przez nieuwzględnie- nie w uzasadnieniu orzeczenia wszystkich faktów i okoliczności, a to pro- wadzenia spraw poszczególnych oskarżonych przez różne jednostki proku- ratury wojskowej, które powinny być uwzględnione w rozważaniach roz- strzygających kwestię właściwości miejscowej sądu wojskowego i wniósł o uchylenie postanowienia w całości. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Reguły kształtujące właściwość miejscową sądu wojskowego zostały określone w art. 651 k.p.k. Przepis ten odzwierciedla specyfikę postępowa- nia w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych. Zgodnie z normą podstawową tego przepisu właściwość miejscowa sądu wojskowe- go, przy podległych temu sądowi rzeczowo przestępstwach żołnierzy, określona jest nie przez kryterium miejsca popełnienia przestępstwa (art. 31 § 1 k.p.k.), lecz przez kryterium miejsca położenia jednostki, w której żołnierz pełnił służbę wojskową (§ 1 art. 651 k.p.k.). Stosownie do treści normy korygującej wskazanej w § 2 art. 651 k.p.k. właściwość sądu wojskowego z uwagi na przynależność oskarżone- go do jednostki wojskowej określa się według momentu wszczęcia postę- powania przeciwko niemu, a więc w dacie przedstawienia zarzutów. Jeżeli w sprawie występuje dwu lub więcej oskarżonych, to kwestię właściwości sądu z łączności spraw reguluje art. 656 § 1 k.p.k. W sytuacji, gdy sprawa dwu lub więcej oskarżonych należy do właściwości sądów wojskowych te- 4 go samego rzędu obowiązują dwie reguły. Według pierwszej z nich, jeżeli sprawa dwu lub więcej oskarżonych należy do różnych miejscowo, co jest ustalane według zasad określonych w art. 651 § 1 i 2 k.p.k., ale równo- rzędnych sądów wojskowych, to sprawę rozpoznaje sąd właściwy miejsco- wo dla oskarżonego o przestępstwo zagrożone karą najsurowszą (§ 1 zd. pierwsze art. 651 k.p.k.). Zatem konkurencję różnych miejscowo sądów te- go samego rzędu, ustaloną według zasad wyznaczonych przez normę podstawową i normę korygującą przepisu art. 651 § 1 i 2 k.p.k., rozstrzyga ostatecznie zagrożenie karą. Jeżeli za pomocą kryterium zagrożenia karą nie da się ustalić właściwości, gdyż zagrożenie karą czynów zarzuconych oskarżonym jest takie samo, w grę wchodzi reguła pierwszeństwa. Właści- wym staje się sąd, na którego obszarze działania najpierw wszczęto postę- powanie (por. J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn: Kodeks postę- powania karnego. Komentarz, t. II, Warszawa 2010, s. 1380). Treść przepi- su § 1 zdanie drugie art. 656 k.p.k. nie rozstrzyga jednak, czy dla ustalenia właściwości decydujące znaczenie ma wszczęcie postępowania w sprawie, czy też przeciwko osobie. Dokonując interpretacji sformułowania „wszczęto postępowanie” na- leżało podnieść, że skoro chodzi o postępowanie na obszarze działania sądu, a nie przed sądem, to decydujące jest wszczęcie postępowania przygotowawczego (por. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2008, s. 1394). Kontynuując rozważania w kierunku interpretacji pojęcia „wszczęto postępowanie” należało ponownie wskazać, że konieczność odwołania się do reguły pierwszeństwa wskazuje, iż nie udało się usunąć konkurencji różnych miejscowo, co zostało ustalone zgodnie z zasadami określonymi w art. 651 k.p.k., ale równorzędnych są- dów wojskowych, według reguły zagrożenia karą. Podejmując próbę roz- strzygnięcia tej konkurencji, z uwzględnieniem reguły pierwszeństwa wszczęcia postępowania, trzeba mieć na uwadze fakt, że zastosowanie tak 5 określonej reguły eliminacji konkurencji różnych miejscowo, ale równorzęd- nych sądów wojskowych, ogranicza pole rozważań do ustalonej konkuren- cji sądów, których właściwość miejscowa kształtowana jest nie według kry- terium wskazanego w § 1 art. 651 k.p.k., a zgodnie z zasadą wskazaną w § 2 tego przepisu, a więc według momentu wszczęcia postępowania przygo- towawczego in personam. To właśnie wśród tych sądów należy poszuki- wać tego, na którego obszarze działania najpierw wszczęto postępowanie przeciwko oskarżonemu objętemu łącznością spraw. Zatem interpretacja sformułowania zawartego w § 1 zdanie drugie art. 656 k.p.k., dokonana z uwzględnieniem treści § 1 zdanie pierwsze art. 656 k.p.k. oraz treści art. 651 § 1 i 2 k.p.k., pozwala na stwierdzenie, że decydującym kryterium dla rozstrzygnięcia konkurencji różnych miejscowo, ale równorzędnych sądów wojskowych jest pierwszeństwo wszczęcia postępowania in personam. Ta- kiemu sposobowi interpretacji nie sprzeciwiają się względy natury celowo- ściowej. Zdaniem Sądu Najwyższego, w procesie interpretacji tego sformu- łowania nie było zasadne odwołanie się do ogólnych reguł usuwania kon- kurencji w zakresie właściwości miejscowej sądów powszechnych, gdyż, co już wskazano, rozstrzyganie kwestii właściwości sądów wojskowych zosta- ło uregulowane w sposób odmienny. Proces interpretacji pojęcia zawartego w § 1 zdanie drugie art. 656 k.p.k. powinien być zatem osadzony w struktu- rach norm prawnych kształtujących specyfikę określania właściwości są- dów wojskowych. Przenosząc te rozważania na grunt tej sprawy trzeba by- ło stwierdzić, że ostateczne rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji nale- żało uznać za trafne. Już jednak na wstępie wskazać należało, że Sąd pierwszej instancji, prowadząc rozważania w kierunku ustalenia właściwe- go miejscowo sądu wojskowego, błędnie ograniczył swoje wypowiedzi, czynione w płaszczyźnie dyspozycji § 1 zdanie pierwsze art. 651 k.p.k., do dwóch oskarżonych, którzy w momencie wszczęcia postępowania in per- sonam pełnili służbę wojskową. W płaszczyźnie tych rozważań istotne zna- 6 czenie ma ustalenie istnienia konkurencji w zakresie właściwości miejsco- wej (kwestie właściwości podmiotowej i przedmiotowej zostały już rozstrzy- gnięte zgodnie z treścią art. 656 § 1 k.p.k.) równorzędnych sądów i ustale- nia te dokonywane są z uwzględnieniem sytuacji prawnej wszystkich oskarżonych, a więc i tych, którzy w chwili wszczęcia przeciwko nim postę- powania nie pełnili służby wojskowej. W ich przypadku kryterium właściwo- ści będzie wyznaczone stosownie do zasady wskazanej w § 1 art. 651 k.p.k. [por. H. Kmieciak: Głos w kwestii właściwości wojskowego sądu okręgowego ze względu na stopień wojskowy oskarżonego żołnierza (art. 654§1 pkt 1 k.p.k.), WPP 2001, nr 1, s. 59]. Jeżeli ustalonej konkurencji w zakresie właściwości miejscowej nie da się rozstrzygnąć według reguły za- grożenia karnego, to należy odwołać się do reguły pierwszeństwa wszczę- cia postępowania. Wtedy to rozważania dotyczące usunięcia konkurencji w zakresie właściwości sądów wojskowych dokonywane są w ograniczonej płaszczyźnie osobowo – prawnej, stosownie do przyjętej interpretacji praw- nej zaprezentowanej przez Sąd Najwyższy. Prowadząc zasadnicze rozważania decydujące o ostatecznym usta- leniu kwestii właściwości, Sąd pierwszej instancji uznał, że śledztwo w sprawie zostało jako pierwsze wszczęte na obszarze działania Wojskowe- go Sądu Okręgowego w P. i ten Sąd został uznany za właściwy miejscowo do rozpoznania sprawy wszystkich oskarżonych. Szczegółowa analiza akt sprawy, prowadzona zgodnie z interpretacją pojęcia „wszczęcie postępo- wania” zaprezentowaną przez Sąd Najwyższy, wskazuje, że również w ta- kiej sytuacji właściwy do rozpoznania tej sprawy jest Wojskowy Sąd Okrę- gowy w P. Ustalono bowiem, że ppłk. rez. Waldemarowi W. zarzut popeł- nienia przestępstwa, związanego z umową na dostawę kodów kreskowych, przedstawiono w dniu 3 października 2006 r. Czynności te prowadzone by- ły przez Oddział Żandarmerii Wojskowej w G. pod nadzorem Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w G.. Natomiast ppłk. Arturowi W. zarzut popeł- 7 nienia przestępstwa związanego również z umową na dostawę kodów kre- skowych przedstawiono w dniu 14 czerwca 2007 r. Zatem rzeczywiście ja- ko pierwsze zostało wszczęte postępowanie przygotowawcze in personam na obszarze działania Wojskowego Sądu Okręgowego w P. Z tych wzglę- dów wniesione zażalenie okazało się niezasadne.