WKN 22/2000

POSTANOWIENIE Z DNIA 21 WRZEŚNIA 2000 R. ( WKN 22/2000 ) a) W postępowaniu o odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt sprawy ( rozdział 18 k.p.k. ), osoba przeciwko której dana sprawa toczyła się, nie ma statusu „ oskarżonego ” i w związku z tym nie odnoszą się do niej gwarancje procesowe przewidziane ustawą dla oskarżonego, a zatem i obowiązek wyznaczenia obrońcy z urzędu w wypadkach wskazanych w art. 81 k.p.k. b) Postanowienie sądu co do odtworzenia zaginionych lub zniszczonych akt sprawy ( art. 165 § 1 k.p.k. ) nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie sądowe w rozumieniu art. 521 k.p.k. Przewodniczący : Sędzia SN płk S. Kosmal Sędziowie SN : płk W. Maciak, płk J. ( sprawozdawca ) Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk J. Ciepłowski Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 21 września 2000 r. sprawy Czesława P., skazanego za popełnienie przestępstwa określonego w art. 286 § 1 k.k. z 1932 r. i innych, z powodu kasacji, wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego na korzyść od postanowienia b. Sądu Okręgu Wojskowego w B. z dnia 28 lutego 1994 r. częściowo odtwarzającego akta sprawy karnej b. Wojskowego Sądu Okręgowego w Ł. k a s a c j ę o d d a l i ł. U z a s a d n i e n i e Powołanym na wstępie postanowieniem b. Sądu Okręgu Wojskowego w B. z dnia 28 lutego 1994 r. częściowo odtworzono akta sprawy karnej b. Wojskowego Sądu Okręgowego w Ł. dotyczące Czesława P. przez ustalenie, że : 1) „ wyrokiem b. Wojskowego Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 7 czerwca 1946 r., wówczas szeregowy Czesław P. został skazany z a czyny : 2 - na podstawie art. 286 § 1 k.k. na 1 rok więzienia, - na podstawie art. 160 k.k. na 1 rok więzienia, - na mocy art. 9 Dekretu o ochronie Państwa z dnia 30.10.1944 na 1 rok więzienia, - na zasadzie art.. 7 Dekretu o ochronie Państwa z dnia 30. 10. 1944 r. na 1 rok więzienia, 2) czyny, za które skazano szeregowego Czesława P. polegały odpowiednio na tym, że : - z art. 286 § 1 k.k. – przekroczył swą władzę działając na szkodę interesu prywatnego przez zmuszenie Stanisławy N. do wydania tytułem bezprawnej rekwizycji 1 kg jęczmienie dla służbowego konia, - z art. 160 k.k. – przyjął 2500 zł uzyskanych za pomocą przestępstwa dokonanego na osobie rzeźnika o nieustalonym nazwisku, - - zabrał celem przywłaszczenia Leonowi F. 400 zł, buty filcowe i worek siana, tj. z art. 9 Dekretu o ochronie Państwa, - przeszkodził czynnościom urzędowym milicjanta Franciszka F., zmierzającym do odebrania od radzieckich żołnierzy wozu należącego do Józefa R., tj. z art. 8 Dekretu o ochronie Państwa, 3) w miejsce wymierzonych kar jednostkowych b. Wojskowy Sąd Okręgowy w Ł. wymierzył Czesławowi P. karę łączną 1 roku więzienia, 4) zaliczając na poczet kary okres tymczasowego aresztu od dnia 2. 12. 1945 r. do dnia 8. 06. 1946 r., 5) postanowieniem Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Ł. z dnia 14. 03. 1947 r. w myśl art. 5 § 1 ust. 1 lit. a i art. 6 § 1 ust. 1 ustawy amnestyjnej z dnia 22.02.1947 r. – karę darowano ”, stwierdzając przy tym, że odtworzenie akt w pozostałym zakresie jest niemożliwe. Sąd ten uznał, że zakres odtworzenia akt jest wystarczający do rozpoznania wniosku skazanego o stwierdzenie nieważności orzeczenia w trybie 3 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Postanowienie powyższe uprawomocniło się w pierwszej instancji. Obecnie Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny wniósł kasację na korzyść Czesława P., w której zawarł zarzut rażącego naruszenia prawa do obrony, tj. art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., polegającego na przeprowadzeniu postępowania bez udziału obrońcy z urzędu, pomimo istnienia uzasadnionych wątpliwości, co do poczytalności wnioskodawcy Czesława P., a więc uchybienia wymienionego w art. 439 § 1 pkt 6 k.p.k. Na tej podstawie autor kasacji wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia b. Sądu Okręgu Wojskowego w B. z dnia 28 lutego 1994 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojskowemu Sądowi Garnizonowemu w W., jako właściwemu. Po wysłuchaniu przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej oraz wyznaczonego z urzędu obrońcy, zgodnie popierających kasację, Sąd Najwyższy zważył co następuje. Kasacja nie jest zasadna. 1. Postępowanie o odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt jest typowym postępowaniem pomocniczym, tj. takim, które ma charakter służebny w stosunku do postępowania samoistnego, jakim jest postępowanie w zakresie tzw. głównego nurtu procesu, mające za przedmiot kwestię odpowiedzialności prawnej oskarżonego za zarzucany mu czyn przestępny ( zob. M. Cieślak : Polska Procedura Karna. Podstawowe założenia teoretyczne, wyd. 3 Warszawa 1984 r., s. 71 – 72 ). Jeśli postępowanie to nie wykazuje cech tzw. postępowania głównego, którego celem jest rozstrzygnięcie zagadnienia winy oraz kary dla oskarżonego, to przechodząc do oceny merytorycznej skargi kasacyjnej stwierdzić należy, iż 4 jej autor błędnie zinterpretował treść przepisów prawa, których naruszenie zarzucono w tejże kasacji. Nie ulega wątpliwości fakt, że punktem wyjściowym dla oceny argumentów kasacji jest prawidłowe ustalenie statusu procesowego osoby ubiegającej się o odtworzenie zniszczonych lub zaginionych akt sprawy karnej, w której występował on w roli oskarżonego, a następnie skazanego. Nie sposób negować twierdzenia, że o procesowym statusie osoby uprzednio represjonowanej, ubiegającej się o odtworzenie zniszczonych lub zaginionych akt decyduje w tej sprawie fakt istnienia prawomocnego orzeczenia b. Sądu Okręgu Wojskowego w B. z dnia 28 lutego 1994 r. częściowo odtwarzającego akta. Wszak w sprawie tej Czesław P. występował w charakterze „ wnioskodawcy ”, dążącego do urzeczywistnienia swoich uzasadnionych interesów tj. chęci wszczęcia postępowania rehabilitacyjnego przewidzianego we wspomnianej wyżej ustawie z dnia 23 lutego 1991 r. Tak więc status takiej osoby należy ujmować w sposób odzwierciedlający charakter danego postępowania przed sądem. W postępowaniu tym chodzi wszak o wytworzenie przez sąd nowych akt sprawy w zakresie odzwierciedlającym uprzednie postępowanie karne. Chodzi to bowiem o ponowne ustalenie nazwy sądu, opisu czynu, jego kwalifikacji prawnej, wymierzonych kar lub środków karnych, czasookresu odbywania kary przez skazanego, a także w miarę możliwości odtworzenie ustaleń faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Jest wobec tego poza sporem to, że „ wnioskodawca ” w tego rodzaju sprawie zazwyczaj występuje w charakterze świadka. Nigdy zaś nie będzie oskarżonym. Tak też było w niniejszej sprawie, bowiem sąd przesłuchał wnioskodawcę Czesława P. w charakterze świadka. W świetle powyższego należy stwierdzić, że o statusie osoby w postępowaniu przed sądem karnym decydować będzie charakter tego postępowania oraz występowanie w nim tej osoby w konkretnej roli określonej szczegółowymi przepisami postępowania 5 karnego. Jeśli w postępowaniu o odtworzenie zniszczonych lub zaginionych akt sprawy karnej wnioskodawcą była osoba uprzednio represjonowana, to brak jest jakichkolwiek podstaw do nadawania jej statusu „ oskarżonego ” i wynikających zeń wszelkich gwarancji procesowych. Stąd pogląd autora kasacji jakoby postępowanie o odtworzenie zniszczonych lub zaginionych akt mające na ostatecznym celu wzruszenie prawomocnego orzeczenia skazującego lub umarzającego postępowanie karne wobec takiej osoby określało jej status na równi z gwarancjami procesowymi przysługującymi oskarżonemu, nie może być akceptowany. Żadne z przytoczonych w kasacji orzeczeń Sądu Najwyższego nie podważają zrekapitulowanej wyżej argumentacji, ani wywodów określających kryteria statusu osoby ubiegającej się o odtworzenie zniszczonych lub zaginionych akt. Dotyczą one zupełnie innych sytuacji. Istota problemu związanego z określeniem prawidłowego statusu osoby w postępowaniu karnym zawsze będzie wywoływała określone konsekwencje procesowe prowadzące do niezmiennej optyki ocen. Powyższe rozważania uzasadniają pogląd, że przepisy rozdziału 18 k.p.k. odnoszące się do postępowania w sprawie o odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt, nie dają podstaw do zrównania statusu osoby wnioskującej o odtworzenie tych akt w celu urzeczywistnienia uzasadnionego interesu ze statusem „ oskarżonego ” wraz z przysługującymi mu gwarancjami procesowymi. Kończąc ten wątek rozważań stwierdzić wypada, że odmienny status „ oskarżonego ” oraz „ wnioskodawcy ” występującego w roli „ świadka ” w postępowaniu o odtworzenie akt sprawy karnej wyklucza możliwość stosowania wobec tego ostatniego katalogu gwarancji procesowych zastrzeżonych w procedurze karnej wyłącznie dla „ oskarżonego ”. Formułowanie zatem w kasacji – na tej podstawie – zarzutu o rażącym naruszeniu przepisów 6 postępowania karnego, nie znajduje uzasadnienia i dlatego kasacja ta podlega oddaleniu. II. W sprawie tej istnieje druga podstawa sprzeciwiająca się uwzględnieniu kasacji. Unormowanie art. 521 k.p.k. upoważnia Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego, a także Rzecznika Praw Obywatelskich do wniesienia kasacji od każdego prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie sądowe, a więc bez względu na to, w jakim trybie i przez jaki sąd zostało ono wydane. Kasacja składana w tym trybie przysługuje zarówno od orzeczenia merytorycznego ( tj. „ co do istoty sprawy ” ), jak i od orzeczenia formalnego, jeśli tylko prawomocnie kończyło ono postępowanie sądowe. W odniesieniu do niektórych rodzajów orzeczeń mogą powstawać wątpliwości, czy są to „ orzeczenia kończące postępowanie sądowe ” w rozumieniu art. 521 k.p.k. W literaturze pojawił się pogląd, że w odniesieniu do postanowień kończących postępowanie wykonawcze o dopuszczalności kasacji decyduje to, czy dane orzeczenie powoduje trwałe przekształcenie sposobu i trybu wykonania kary ( zob. W. Grzeszczyk : Kasacja w procesie karnym, Warszawa 1996 r., s. 23 ). Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawiły się poglądy wyjaśniające prawny charakter „ orzeczenia odtwarzającego zniszczone lub zaginione akta sprawy karnej ”. Sąd Najwyższy w kilku orzeczeniach wyraźnie wskazał, że postępowanie mające na celu odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt ma charakter sprawozdawczy wykluczające jakąkolwiek ingerencję w meritum sprawy ( postanowienie z dnia 8 czerwca 1993 r., sygn. WZ 97/93, OSNKW 1993 Nr 9 –10, poz. 58 ). W innym postanowieniu Sąd Najwyższy zawarł trafną i aktualną w odniesieniu do kasacji tezę, że „ Jeżeli odtworzenie zniszczonych akt sprawy 7 karnej, dokonane dla potrzeb postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia przewidzianego przepisami ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego ( Dz. U. Nr 34, poz. 149 z późn. zm. ) okaże się niewystarczające do rozpoznania rewizji nadzwyczajnej ( np. z braku opisu czynu przypisanego skazanemu ), Sąd Najwyższy może – gdy są widoki na odtworzenie materiałów sprawy „ w częściach niezbędnych do rozpoznania rewizji ( art. 146 [ ob. 161 ] k.p.k. ) – zlecić właściwemu sądowi przeprowadzenie drugiego ( dodatkowego ) postępowania uregulowanego przepisami rozdziału 18 [ ob. także 18 ] k.p.k. ” ( zob. postanowienie z dnia 27 czerwca 1995 r. sygn. WRN 59/95, OSNKW 1995, Nr 9 – 10, poz. 72 ). Skoro orzeczenie sądowe odtwarzające zniszczone lub zaginione akta sprawy karnej można uzupełnić lub ponowić dla potrzeb postępowania kasacyjnego, wznowienia postępowania albo do wykonania orzeczenia, to niepodobna uważać je za „ kończące postępowanie sądowe ” w rozumieniu art. 521 k.p.k. Prawnoprocesowa istota takiego orzeczenia jest określona przez to, że odtworzenie akt sprawy karnej ( w jakimkolwiek zakresie ), nie stwarza trwałej sytuacji prawnej, bo następuje tylko na określone zapotrzebowanie i „ w celu urzeczywistnienia innych uzasadnionych interesów stron. Skoro tak, to z przytoczonych powodów należało tę kasację pozostawić bez rozpoznania na podstawie art. 531 § 1 k.p.k. III. W wypadku zbiegu dwóch różnych podstaw procesowych rozstrzygających kasację – tj. jej oddalenie ( art. 537 §1 k.p.k. ) lub pozostawienia bez rozpoznania ( art. 531 § 1 k.p.k. ), Sąd Najwyższy powinien w orzeczeniu przyjąć formułę o oddaleniu kasacji jako wywołującą najdalej idące skutki prawne. Mając powyższe okoliczności na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie. 8