WK 22/08

WYROK Z DNIA 30 WRZEŚNIA 2008 R. WK 22/08 Ze względu na treść art. 335 § 1 k.p.k., z której wynika, że wniosek prokuratora o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy może dotyczyć orzeczenia wyłącznie kary lub środka karnego, w tym trybie nie jest dopuszczalne wnioskowanie o zastosowanie środka wychowaw- czego, leczniczego albo poprawczego wobec sprawcy, który popełnił wy- stępek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat 18, jeżeli zacho- dzą warunki określone w art. 10 § 4 k.k. W związku z tym, a także koniecz- nością przeprowadzenia dowodów dla sprawdzenia, czy wspomniane wa- runki w konkretnym wypadku zachodzą, sprawa takiego oskarżonego po- winna być zawsze rozpoznawana na zasadach ogólnych (art. 343 § 7 k.p.k.), czyli na rozprawie. Przewodniczący: sędzia SN J. Steckiewicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Buliński, M. Pietruszyński. Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk J. Ciepłowski. Sąd Najwyższy w sprawie Magdaleny S., skazanej za przestępstwa określone w art. 58 ust.1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, 1485 ze zm.), po rozpoznaniu w Izbie Wojsko- wej na rozprawie w dniu 30 września 2008 r., kasacji wniesionej na korzyść przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego od wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w Z. z dnia 9 stycznia 2008 r. 2 u c h y l i ł wyrok w zaskarżonej części i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Rejonowemu w Z. do ponownego rozpoznania. U Z A S A D N I E N I E Magdalena S. prawomocnym wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizo- nowego w Z. z dnia 9 stycznia 2008 r., skazana została na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby wynoszący 3 lata, z jednoczesnym oddaniem na ten czas pod dozór kuratora sądowego, za popełnienie przestępstwa określonego w art. 58 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485 ze zm. ), polegającego na tym, że: „w dniu 27 maja 2007 r., na terenie Jednostki Wojskowej (...) w Ż., wbrew przepisom ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, ułatwiła swojemu bratu szer. Jarosławowi S. z wymienionej Jednostki Wojskowej, użycie środka odurzającego w postaci marihuany w ten sposób, że przekazała mu narkotyk otrzymany w dniu 26 maja 2007 r. od Krystiana W.” Kasację od tego orzeczenia na korzyść skazanej wniósł Naczelny Prokurator Wojskowy i zarzucił: „rażące, mające istotny wpływ na treść orzeczenia, naruszenie prawa procesowego, a w szczególności art. 335 § 1 k.p.k. w zw. z art. 343 § 7 k.p.k., polegające na rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu i wydaniu wyroku w trybie określonym tymi przepisami wsku- tek uwzględnienia złożonego przez prokuratora wniosku o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy, w sytuacji: 1) gdy nastąpiła rażąca obraza art. 6 k.p.k. w zw. z art. 40 ust. 2 lit. b pkt II oraz pkt III Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), polegająca na niezapewnieniu Magdalenie S., 3 urodzonej 13 lutego 1990 r. – oskarżonej i skazanej za opisany wyżej wy- stępek z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii – pomocy prawnej w przy- gotowaniu i prezentowaniu obrony, zarówno w postępowaniu przygoto- wawczym, jak i przed sądem, a ponadto na pozbawieniu rodziców wymie- nionej przysługującego im z mocy wskazanych przepisów Konwencji prawa do uczestniczenia we wszystkich etapach procesu prowadzonego przeciw- ko ich córce; 2) gdy zaistniało rażące naruszenie przepisu art. 10 § 4 k.k., polegające na zaniechaniu ustalenia wobec Magdaleny S., która przypisany wyrokiem występek popełniła po ukończeniu lat 17, lecz przez ukończeniem lat 18, okoliczności określonych w tym przepisie, dotyczących w szczególności stopnia rozwoju, właściwości i warunków osobistych, co skutkowało, że sąd nie rozważył stosowania wobec skazanej środków wychowawczych okre- ślonych w Ustawie z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w spra- wach nieletnich (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 11, poz. 109 z późn. zm.), do czego był zobligowany w przypadku istnienia pozytywnej prognozy oraz na zaniechaniu ustalenia istnienia przesłanek mogących świadczyć o de- moralizacji wymienionej; a które to uchybienia spowodowały, że mimo braku podstaw do stwierdze- nia, iż okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości, a po- stawa oskarżonej wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte, sąd nieprawidłowo uznał, że zachodzą podstawy do uwzględnienia wniosku prokuratora i nie skierował sprawy do rozpoznania na zasadach ogólnych lecz zadecydował o skazaniu i wymierzeniu kary na podstawie przepisów kodeksu karnego”. W uzasadnieniu kasacji wyeksponowano przede wszystkim zarzut nie-wyznaczenia oskarżonej obrońcy, do czego miała zobowiązywać powo- łana Konwencja. Odnosząc się natomiast do zarzutu obrazy art. 335 § 1 k.p.k. błędem sądu było przeprowadzenie posiedzenia bez ustalenia, czy w 4 sprawie rzeczywiście nie zachodziły przesłanki pozwalające na zastosowa- nie środków przewidzianych w art. 10 § 4 k.k. Podnosząc te zarzuty autor kasacji wniósł o „uchylenie zaskarżonego wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w Z. z dnia 9 stycznia 2008 r., w części dotyczącej skazania Magdaleny S. za popełnienie przestępstwa określonego w art. 58 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii i prze- kazanie sprawy w zakresie dotyczącym wymienionej do ponownego rozpo- znania sądowi pierwszej instancji – Sądowi Rejonowemu w Ż.”. Sąd Najwyższy uznając kasację za zasadną zważył, co następuje. Przed merytorycznym odniesieniem się do zarzutów kasacji, nie- zbędne jest przywołanie niektórych faktów związanych z rozpoznawaną sprawą. Magdalena S. w dniu popełnienia przypisanego jej występku miała 17 lat i niecałe trzy miesiące. Odpowiadała wspólnie z pięcioma, dorosłymi osobami. W trakcie pierwszego przesłuchania przyznała się do przedstawione- go jej zarzutu i opisała wszystkie okoliczności czynu. Podczas drugiego przesłuchania wyraziła wolę wydania w swojej sprawie wyroku bez prze- prowadzenia rozprawy. Stosowny wniosek prokurator umieścił w akcie oskarżenia. Podobne wnioski objęły pozostałych podejrzanych. Podejrza- ną, w sposób bardzo formalny, przez wręczenie stosownego druku, pou- czono o przysługujących prawach i ciążących na niej obowiązkach. W toku postępowania przygotowawczego nie zebrano żadnych da- nych osobowo-poznawczych o podejrzanej, nawet nie przeprowadzono wywiadu środowiskowego. Wiadomo tylko tyle, że w chwili czynu była uczennicą gimnazjum. Podejrzana nie była obecna na posiedzeniu, a za- padły na nim wyrok nie zawiera uzasadnienia. Przechodząc do meritum, należy stwierdzić, że zaskarżony kasacją wyrok wydany został z rażącą obrazą prawa procesowego, to jest art. 343 5 § 7 k.p.k. i art. 335 § 1 k.p.k., co niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na jego treść. Nie ulega wątpliwości, że przewidziana w art. 335 k.p.k. insty- tucja skazania bez rozprawy jest korzystna zarówno dla oskarżonego, jak i prokuratora. Ten pierwszy może liczyć na łagodniejsze potraktowanie, zaś oskarżyciel publiczny nie musi w pełnym zakresie prowadzić postępowania przygotowawczego, a uzasadnienie aktu oskarżenia można ograniczyć do wskazania okoliczności, o których mowa w § 1. Ponadto, skraca proces, czyni go mniej formalnym, ogranicza przeciążenie sądów, a przez to przy- śpiesza i usprawnia postępowanie karne. Umieszczenie przez prokuratora w akcie oskarżenia wniosku o wydanie wyroku skazującego bez przepro- wadzenia rozprawy, nawet po spełnieniu warunków określonych w art. 335 § 1 k.p.k. nie zawsze jest możliwe, czy celowe. Ograniczenia w stosowaniu tego przepisu spowodowane są – jak ma to miejsce w rozpoznawanej sprawie – osobą oskarżonego, a konkretnie sprawcą występku, który dopuścił się go po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat 18. Odnośnie takiego sprawcy ustawodawca preferuje stosowanie zamiast kary środków wychowawczych, leczniczych albo po- prawczych przewidzianych dla nieletnich, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym prze- mawiają. Stając zatem przed alternatywą: kara – środki wychowawcze, lecznicze czy poprawcze, karę należy rozumieć jako ultima ratio, bowiem o wyborze jednej z tych możliwości decyduje dobro młodocianego, rozumia- ne jako uzyskanie, bez skazania, korzystnych zmian w jego osobowości, zachowaniu i stosunku do norm prawnych. Celem, do którego należy zmierzać, nie jest też spełnianie przez karę wymogów ogólno – prewencyjnych, a potrzeby resocjalizacyjne młodocia- nego (patrz A. Zoll: Kodeks Karny. Komentarz, tom I, Kraków 2004, s.177). O takim celu świadczy również i to, że nawet takie okoliczności, jak znacz- ny stopień społecznej szkodliwości czynu czy nagminność niektórych wy- 6 stępków, z uwagi na wskazane wyżej priorytety, nie powinny być przeszko- dą do stosowania środków przewidzianych dla nieletnich (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1979 r., V KRN 279/79, OSNKW 1980, z. 3, poz. 27). Niezbędnym warunkiem do rozważenia zastosowania art. 10 § 4 k.k., jest zebranie możliwie pełnych informacji o młodocianym, w szczególności dotyczących jego stopnia rozwoju, właściwości i warunków osobistych, ale również stanu zdrowia i ewentualnych uzależnień. Rzetelne wykonanie tych czynności jest niewątpliwie pracochłonne i wymaga czasu. Zebranie tych danych w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca nawet w najmniejszym stopniu, co niewątpliwie spowodowane zostało try- bem w jakim prowadzone było postępowanie przygotowawcze. Ogranicze- nie w zbieraniu dowodów i skierowanie sprawy na posiedzenie, gdyby do- tyczyło osoby pełnoletniej, której wyjaśnienia nie budzą wątpliwości, byłoby całkowicie uzasadnione. Inna jest natomiast sytuacja w przypadku spraw- cy, który popełnił występek przed ukończeniem 18 lat. Przede wszystkim, wnioskowanie o zastosowanie jednego ze środ- ków przewidzianych dla nieletnich, w trybie art. 335 § 1 k.p.k., a więc na posiedzeniu, nie jest możliwe z przyczyny zasadniczej. Z treści art. 335 § 1 k.p.k. wynika, że wniosek o wydanie wyroku skazującego bez przeprowa- dzenia rozprawy może dotyczyć wyłącznie orzeczenia kary lub środka kar- nego, tym samym nie jest dopuszczalne wnioskowanie o zastosowanie środków: wychowawczego, leczniczego albo poprawczego wobec sprawcy, który popełnił występek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat 18. Wydaje się, że również wówczas, gdyby nie zamierzano stosować środków wymienionych w art. 10 § 4 k.k., to i tak sprawa powinna być rozpoznana na rozprawie, bowiem postępowanie przygotowawcze, z uwagi na potrzebę 7 zebrania licznych dowodów musi być prowadzone w „w trybie zwyczaj- nym”. W tej sytuacji kierowanie sprawy na posiedzenie byłoby zabiegiem mało racjonalnym i sprzecznym z ideą, która przyświecała ustawodawcy wpro- wadzającego do Kodeksu postępowania karnego instytucję przewidzianą w art. 335 k.p.k. W rozpoznawanej sprawie prokurator nie powinien zatem umieszczać w akcie oskarżenia wniosku o wydanie wyroku skazującego Magdalenę S., a skoro tak się już stało, to Wojskowy Sąd Garnizonowy w Z., na posiedze- niu miał obowiązek postanowić o skierowaniu sprawy do rozpoznania na zasadach ogólnych. Sąd Najwyższy podziela pogląd, że Magdalenie S. nie zapewniono wystarczającej prawnej pomocy w przygotowaniu i prezentowaniu jej obro- ny, bowiem w postępowaniu nie była reprezentowana przez obrońcę. Prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy jest jedną z podstawowych gwarancji procesowych oskarżonego i oczywiście szeroko przewidziane jest w polskim ustawodawstwie karnym. Zapewniają je również traktaty międzynarodowe, takie jak – żeby wymienić tylko naj- ważniejsze: Europejska Konwencja Praw Człowieka z 1950 r. czy Między- narodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. Na użytek rozpoznawanej sprawy szczególnej uwagi wymaga jednak Kon- wencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. ( Dz. U. Nr 120, poz. 526 ), bo- wiem jak wynika z samej jej nazwy dotyczy „dziecka”, za które uznaje „...każdą istotę ludzką w wieku poniżej osiemnastu lat...” ( art. 1 ). Artykuł 40 ust. 2 lit. b pkt II Konwencji stanowi, że Państwa – Strony „dziecku, które podejrzewa się, oskarża lub uznaje winnym pogwałcenia prawa karnego” powinny przynajmniej gwarantować „...zapewnienie praw- nej lub innej pomocy w przygotowaniu i prezentowaniu jego obrony”. 8 Zacytowany fragment może być różnie interpretowany, jeżeli chodzi o zakres tych gwarancji. Dla Sądu Najwyższego rozpoznającego niniejszą sprawę nie ulega jednak wątpliwości, że „zapewnienie prawnej pomocy i jej prezentowanie” należy odczytywać jako wymóg udziału w takim postępo- waniu obrońcy. Celem Konwencji, a wynika to jasno z innych jeszcze jej przepisów oraz preambuły, jest założenie, że we wszystkich działaniach sprawą nadrzędną musi być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziec- ka (art. 3). Identycznie, chociaż w innym kontekście, wypowiadał się rów- nież Sąd Najwyższy – patrz uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 12 czerwca 1992 r., III CZP 48/92, (OSNCP 1992, z. 10, poz. 179). Dla Sądu Najwyższego rozpoznającego niniejszą sprawę zacytowany fragment oznacza zatem, że chodzi o profesjonalną obronę przez udział obrońcy (adwokata) przed organem zajmującym się gromadzeniem dowo- dów i oskarżaniem oraz organem sądowniczym. Powyższy wniosek, wyni- ka z analizy treści przepisu, która powinna prowadzić do konkluzji, że dziecku powinno się zapewnić pomoc prawną zarówno w przygotowaniu obrony oraz jej prezentowaniu. To ostatnie sformułowanie – zdaniem Sądu Najwyższego – dotyczy udziału obrońcy na rozprawie (posiedzeniu). Innymi słowy, omawiana Konwencja nakazuje zapewnienie odpo- wiednio wysokiego standardu obrony dziecka, które z racji wieku i związa- nego z nim brakiem doświadczenia, nie mówiąc już o wiedzy z zakresu prawa, jest narażone na niekorzystne, a nawet sprzeczne z prawem roz- strzygnięcia. Chociaż nie ma na to dowodu, to jednak z dużym prawdopo- dobieństwem można stwierdzić, że Magdalena S. jest przykładem ilustrują- cym tę tezę, bowiem zapewne za przykładem dorosłych osób, z którymi odpowiadała w jednym postępowaniu, przystała na rozwiązanie prawne, które dla niej – w przeciwieństwie do współoskarżonych – nie musiało być korzystne. 9 Omawiana Konwencja została przez Polskę ratyfikowana, bez za- strzeżeń dotyczących omawianych przepisów, w dniu 30 kwietnia 1991 r. (Dz. U. Nr 120, poz. 526), a zatem zgodnie z art. 91 ust. 2 Konstytucji RP lub – jak ma to miejsce w rozpoznawanej sprawie – stosownie do treści art. 241 tejże Ustawy Zasadniczej, powinna być stosowana. (W kwestii okre- ślenia miejsca umowy międzynarodowej w systemie źródeł prawa obowią- zującego w Polsce patrz W. Skrzydło: Konstytucja Rzeczypospolitej Pol- skiej. Komentarz, Kraków, 2002). W podsumowaniu można wyrazić następujący pogląd. Przygotowanie i rozpoznanie sprawy z udziałem sprawcy, który po- pełnił występek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat 18, po- winno nastąpić po zapewnieniu mu ochrony prawnej, a więc również udzia- łu obrońcy, bowiem art. 40 ust. 2 lit. b pkt II Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 li- stopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r., Nr 120, poz. 526) zobowiązuje do za- pewnienia prawnej pomocy w przygotowaniu i prezentowaniu obrony każ- demu podejrzanemu albo oskarżonemu dziecku, za które uznaje osobę, która nie ukończyła lat 18. Magdalena S. musiała mieć zatem obrońcę bądź z wyboru, bądź wy- znaczonego z urzędu na podstawie art. 40 omawianej Konwencji, ewentu- alnie art. 79 § 2 k.p.k. Ponieważ Magdalena S. odpowiadała przed sądem wojskowym na podstawie tzw. łączności spraw (art. 650 k.p.k.), która ustała z chwilą uprawomocnienia się wyroku w stosunku do żołnierzy, sprawę należało przekazać do ponownego rozpoznania według zasad ogólnych (art. 31 § 1 k.p.k.).