WK 10/15

Sygn. akt: WK 10/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 stycznia 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący) SSN Marian Buliński SSN Jarosław Matras SSN Marek Pietruszyński SSN Andrzej Ryński SSN Andrzej Stępka SSN Andrzej Tomczyk (sprawozdawca) Protokolant : Marcin Szlaga przy udziale prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk Anny Czapigo, w sprawie z wniosku R. S. o zadośćuczynienie, po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na rozprawie w dniu 5 stycznia 2016 r. kasacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawczyni od wyroku Sądu Najwyższego - Izby Wojskowej z dnia 13 lipca 2015 r., sygn. akt WA 7/15, zmieniającego wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 19 marca 2015 r., uchyla zaskarżony wyrok w zaskarżonej części i przekazuje sprawę Sądowi Najwyższemu - Izbie Wojskowej do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. 2 UZASADNIENIE Wojskowy Sąd Okręgowy w P., po ponownym rozpoznaniu (w wyniku wznowienia postępowania i uchylenia wyroku tego Sądu z dnia 7 stycznia 2009 r., sygn. akt Żo …/08) sprawy z wniosku R. S. o zadośćuczynienie za krzywdę wynikłą z niesłusznego aresztowania jej zmarłego męża W. S., wyrokiem z dnia 19 marca 2015 r. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni kwotę 18.333,33 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z niesłusznego aresztowania jej męża W. S. postanowieniami z dnia 17 grudnia 1983 r. (sygn. akt 4 Ds. …/83), b. Sądu Marynarki Wojennej w G.z dnia 12 czerwca 1984 r. (sygn. akt Z-…/84), wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od prawomocności orzeczenia, w razie zawinionej zwłoki w zapłacie, przy czym na poczet zasądzonego zadośćuczynienia zaliczył kwotę 8.333,33 zł zasądzoną wyrokiem z dnia 7 stycznia 2009 r. Wojskowego Sądu Okręgowego w P. (sygn. akt Żo ../08), która została wypłacona w dniu 26 lutego 2009 r. W pozostałej części żądanie oddalił (sygn. akt … 1/15). Wyrok ten zaskarżył pełnomocnik wnioskodawczyni w części oddalającej „…wniosek o zapłatę zadośćuczynienia w wysokości 231.666,67 zł” oraz nieuwzględniającej „…wniosku o zasądzenie kosztów postępowania”. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie: „1. art. 7 i 424 k.p.k. oraz art. 233 § 1 k.p.c. przejawiające się w przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów i w następstwie tego dokonanie błędnych ustaleń faktycznych odnośnie braku związku przyczynowego pomiędzy nie leczoną w areszcie ciężką chorobą kardiologiczną W. S., a jego przedwczesną śmiercią w dniu 03.06.1989 r., 2. art. 6 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, 3. art. 446 § 6 k.c. poprzez bezpodstawne pominięcie przy ustalaniu należnego zadośćuczynienia – niezależnie od krzywdy wyrządzonej W. S. – krzywdy jakiej doznała wnioskodawczyni wskutek bezpodstawnego pozbawienia wolności i związanej z tym śmiercią jej małżonka, 4. art. 445 § 2 k.c. przez rażące zaniżenie wysokości należnego wnioskodawczyni zadośćuczynienia będące następstwem pominięcia, względnie powierzchownego 3 omówienia zaistniałych w sprawie faktów, w sytuacji gdy prawidłowe rozważenie wszystkich okoliczności sprawy dawało podstawy do ustalenia należnego wnioskodawczyni zadośćuczynienia w wysokości dochodzonej we wniosku 5. prawa procesowego – art. 626 § 1 i 632 pkt 2 k.p.k. poprzez nie zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni kosztów zastępstwa procesowego wg. norm przepisanych”. Formułując cytowane zarzuty, autor apelacji wniósł: „1. o zmianę zaskarżonego wyroku w pkt II i III poprzez zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni R. S. kwoty 231.666,67 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z niesłusznego aresztowania jej męża W. S. postanowieniami Prokuratora Rejonowego w G. z 17.12.1983 r. (sygn. akt Ds…./83), b. Sądu Marynarki Wojennej w G. z 12.06.1984 r. (sygn. akt Z-…/84) oraz związanego z tym jego zgonem wraz z ustawowymi odsetkami od uprawomocnienia się orzeczenia z jednoczesnym zasądzeniem kosztów zastępstwa procesowego za 3. instancję wg norm przepisanych ewentualnie 2. uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt II i III w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania”. W uzasadnieniu apelacji uwypuklił, że Sąd a quo ustalił, iż śmierć W. S. nie pozostawała w związku przyczynowym z zastosowanym wobec niego najsurowszym środkiem zapobiegawczym w postaci tymczasowego aresztowania, podczas gdy Wojskowy Sąd Okręgowy w P. orzekający w innym składzie, w uzasadnieniu wyroku z dnia 7 stycznia 2009 r. (sygn. akt Żo …/08) „…m.in. stwierdził, że w trakcie przebywania w areszcie W. S. doszło do przerwania leczenia ciężkiego schorzenia kardiologicznego, co spowodowało znaczne pogorszenie jego stanu zdrowia spotęgowane stresem wynikającym z częstych i dolegliwych przesłuchań, złego traktowania, uciążliwych warunków bytowych i braku kontaktu z bliskimi, w tym z żoną i dwojgiem nieletnich dzieci, a także z pobicia go przez współwięźnia, w wyniku czego doznał od licznych obrażeń ciała”, a nadto, iż „w ogóle nie odniósł się do opinii lekarza sądowego R. S. z 26.11.1993 r.”, która „…stwierdziła, że chory ze względu na stan zdrowia nie powinien przebywać w areszcie śledczym, co było dla niego zagrożeniem życia i 4 doprowadziło do przedwczesnej śmierci” (cytaty z uzasadnienia apelacji – uwaga SN). Po rozpoznaniu sprawy z powodu tej apelacji Sąd Najwyższy – Izba Wojskowa wyrokiem z dnia 13 lipca 2015 r. zmienił zaskarżony wyrok przez zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni R. S. kwoty 120 złotych tytułem zwrotu wydatków związanych z ustanowieniem pełnomocnika w postępowaniu przed Wojskowym Sądem Okręgowym w P., zaś w pozostałej części utrzymał go w mocy (sygn. akt: WA 7/15). Ten z kolei wyrok, w części utrzymującej w mocy wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 19 marca 2015 r., zaskarżył pełnomocnik wnioskodawczyni. W kasacji zarzucił „…rażące naruszenie prawa, które miało istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie: 1. prawa procesowego – art. 2 § 2, 7, 167, 193 § 1, 410 i 424 k.p.k. poprzez: a) bezpodstawne ustalenie, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy zastosowaniem tymczasowego aresztowania, a zgonem W. S., b) nie przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych w przedmiocie ustalenia przyczyn zgonu W. S. oraz jego związku z tymczasowym aresztowaniem 2. prawa materialnego – art. 6 k.c. w związku z art. 558 k.p.k. poprzez bezpodstawne obarczenie wnioskodawczyni obowiązkiem dostarczenia bliżej nieokreślonego < > 3. prawa materialnego: a) art. 8 ust. 1 ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego oraz art. 445§2 k.c. przez rażące zaniżenie wysokości należnego wnioskodawczyni zadośćuczynienia, b) art. 446 § 4 k.c. (po sprostowaniu oczywistej omyłki pisarskiej – k. 183 akt SN) poprzez bezpodstawne pominięcie przy ustalaniu należnego zadośćuczynienia – niezależnie od krzywdy wyrządzonej W. S. – krzywdy jakiej doznała wnioskodawczyni wskutek bezpodstawnego pozbawienia wolności i związanej z tym śmiercią jej małżonka”. W oparciu o cytowane zarzuty autor kasacji wniósł o uchylenie wyroku Sądu Najwyższego Izby Wojskowej z dnia 13 lipca 2015 r. w zaskarżonej części i 5 przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na kasację prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej wniosła o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej, podkreślając m.in., że „sama konstrukcja zarzutów kasacyjnych, w porównaniu z zarzutami apelacyjnymi wskazuje wprost, iż autor środka zaskarżenia powiela znaczną część tych zarzutów (pkt 1,2 i 3b) i traktuje Sąd Najwyższy jako swoistą trzecią instancję powołaną do kontroli orzeczenia sądu a quo”, a „…zarzuty te nie spełniają wymogów skutecznych zarzutów kasacyjnych” oraz, że „zamieszczenie w nadzwyczajnym środku zaskarżenia zarzutów ujętych wcześniej w zwykłym środku odwoławczym jest możliwe, o ile sąd drugiej instancji nie rozważył tychże lub dokonał wadliwej interpretacji prawa. Wówczas poprawnie sporządzony środek zaskarżenia powinien także wskazywać na obrazę przepisów dotyczących istoty orzekania w instancji odwoławczej, tj. art. 433 § 2 k.p.k., względnie art. 457 § 3 k.p.k. Tymczasem kasacja pełnomocnika (wnioskodawczyni – dopisek SN) nie spełnia tych wymogów”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Porównanie środków zaskarżenia wywiedzionych w rozpoznawanej sprawie, w części formułującej zarzuty, jednoznacznie wskazuje na to, że zarzuty kasacyjne w zdecydowanej większości są kalką zarzutów zawartych w apelacji. Dodatkowo, analiza zarzutów kasacyjnych nie daje podstaw do wnioskowania, by skierowane one były wobec zaskarżonego przecież orzeczenia sądu odwoławczego. Prawidłowo ocenia ten stan rzeczy autorka odpowiedzi na kasację i trafnie konkluduje, że powtórzenie w kasacji zarzutów sformułowanych wcześniej w apelacji jest dopuszczalne i może być skuteczne, jeżeli sąd ad quem – wbrew ciążącym na nim obowiązkom – tych zarzutów nie rozważył, choćby w części. W takiej jednak sytuacji kasacja powinna wskazywać na obrazę przepisów obowiązki te kreujących, czego nie czyni. Rzecz jednak w tym, czego zdaje się nie dostrzegać prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej udzielająca odpowiedzi na kasację, że ten nadzwyczajny środek zaskarżenia składa się nie tylko z części formułującej zarzuty i wnioski, ale i z części opisującej i wyjaśniającej powody sformułowania takich zarzutów i wniosków. 6 Natomiast lektura uzasadnienia rozpoznawanej kasacji unaocznia, że już w pierwszych sformułowaniach dotyczących zarzutów opisanych w punktach 1 i 2 jego autor wyjaśnia powody powtórzenia zarzutów apelacyjnych, podnosząc, iż również sąd odwoławczy, akceptując rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odniósł się do opinii lekarza sądowego R. S. Również, bo – zdaniem skarżącego – nie uczynił tego Wojskowy Sąd Okręgowy, co było przedmiotem zarzutu apelacyjnego i nie uczynił tego Sąd odwoławczy, czym naruszył ciążące na nim z mocy przepisów art. 433 § 2 i 457 § 3 k.p.k. obowiązki. I, mimo że przepisy te – jako naruszone – nie zostały wprost wymienione, wynikająca z przytoczonego sformułowania wola zaskarżenia takiego zaniechania jest na tyle czytelna i jednoznaczna, że musi powodować uznanie jej przez Sąd kasacyjny za w istocie sformułowanie zarzutu naruszenia tych przepisów. Takie rozumienie treści oświadczenia autora kasacji (art. 118 § 1 k.p.k.) otwiera drogę kontroli zaskarżonego orzeczenia przez pryzmat zarzutu nierozważenia zarzutów apelacyjnych. Analiza zaś uzasadnienia wyroku Sądu odwoławczego wskazuje, że nie dostrzegł on, aprobując postąpienie sądu a quo, iż ten ostatni nie poddał ocenie treści pisma sygnowanego przez lekarza sądowego R. S., zatytułowanego „opinia lekarska”, które zawiera m.in. stwierdzenie, że przebywanie W. S. w areszcie śledczym było dla niego zagrożeniem życia i doprowadziło do przedwczesnej śmierci. Niezależnie od tego Sąd ad quem nie wypowiedział się – przez pryzmat zarzutu apelacyjnego – w ogóle na temat treści tego pisma, nie ocenił jego wartości dowodowej ani przydatności w toczącym się postępowaniu. Tym samym uchybił rażąco obowiązkom wynikającym z uregulowań zawartych w art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., co powoduje uznanie zasadności kwestionującego takie postąpienie zarzutu kasacyjnego i konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części oraz przekazanie sprawy w tej części Sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania. Zgodnie z art. 436 k.p.k., mającym odpowiednie zastosowanie w postępowaniu kasacyjnym (art. 518 k.p.k.), Sąd Najwyższy ograniczył rozpoznanie kasacji do opisanego uchybienia, albowiem jest to wystarczające do wydania orzeczenia kasatoryjnego. 7 Ponownie rozpoznając sprawę przez pryzmat apelacji pełnomocnika wnioskodawczyni, Sąd odwoławczy obowiązany będzie do kompleksowej oceny zaskarżonego wyroku, po rozważeniu wszystkich zarzutów środka odwoławczego, również z uwzględnieniem okoliczności zawartych w jego uzasadnieniu, a w szczególności wypowiedzieć się na temat dowodów pominiętych – wg skarżącego – w procesie oceny przez Sąd pierwszej instancji, w tym poddać dogłębnej analizie treść pisma sygnowanego przez lek. med. R. S. w powiązaniu z dokumentacją lekarską zgromadzoną w aktach sprawy. W razie potrzeby uzupełnienia materiału dowodowego co do głównego problemu wymagającego rozstrzygnięcia, tj. ewentualności wystąpienia związku przyczynowego między warunkami pobytu W. S. w areszcie, podejmowanym w tym czasie leczeniem a jego śmiercią w dniu 3 czerwca 1989 r. Sąd ten powinien podjąć próbę zgromadzenia dokumentacji medycznej dotyczącej przebiegu leczenia męża wnioskodawczyni po opuszczeniu aresztu śledczego i w razie konieczności uzyskania wiadomości specjalnych – dopuścić dowód z opinii biegłego (zespołu biegłych). Niezależnie jednak od sposobu i rozmiaru podjętego postępowania, jego wyniki obowiązany będzie uzasadnić w sposób nakazany przepisami regulującymi to stadium postępowania karnego. Z przytoczonych powodów orzeczono jak na wstępie. kc