VIII SA/Wa 830/23

VIII SA/Wa 830/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-02-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-12-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Marek Wroczyński /przewodniczący/
Renata Nawrot /sprawozdawca/
Sławomir Fularski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
art. 61 w zw. z art. 8, art. 10 ust. 4, art. 14, art. 17 ust. 1 pkt 16, art. 60, art. 110 ust. 7 i 8, art. 64
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Wroczyński Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Fularski Sędzia WSA Renata Nawrot (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 14 lutego 2024 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 21 września 2023 r. znak: [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia 5 lipca 2023 r. nr [...].
Uzasadnienie
Przedmiotem rozpoznania Sądu jest skarga J. K. (dalej: "strona", "skarżący") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z 21 września 2023 r., znak: [...] w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej babki L.S..
Do wydania zaskarżonej decyzji doszło w następującym stanie faktycznym
i prawnym:
Decyzją z 5 lipca 2023 r. nr [...] Prezydent Miasta R., działając m.in. na podstawie art. 61 w zw. z art. 8, art. 10 ust. 4, art. 14, art. 17 ust. 1 pkt 16, art. 60, art. 110 ust. 7 i 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U.
z 2023, poz. 901, dalej: "ustawa o pomocy społecznej", "u.p.s."), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postepowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej "k.p.a.") – stwierdził w pkt 1), że J. K. kwalifikuje się do wnoszenia opłaty za pobyt babki L.S. w Domu Pomocy Społecznej [...] w R. (dalej: "DPS") w okresie od 1 października 2017 r. do 19 listopada 2019 r. w łącznej kwocie 16 056,29 zł.
W pkt 2) decyzji uwzględniając dochody i możliwości zgodnie z art. 103 ust.2 ustawy o pomocy społecznej, ustalono opłatę stronie za pobyt babki L.S. w DPS, w wymienionym wyżej okresie, w łącznej kwocie 15 204,67 zł.
W pkt 3) decyzji ustalono, że J. K. nie kwalifikuje się do wnoszenia opłaty za pobyt babki L. S. w domu pomocy społecznej
w okresie od 1 listopada 2017 r. do 30 listopada 2017 r., od 1 stycznia 2018 r. do 31 stycznia 2018 r., od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r., od 1 września 2018 r. do 30 września 2018 r., od 1 listopada 2018 r. do 30 listopada 2018 r., od 1 stycznia 2019 r. do 31 stycznia 2019 r.
Z uzasadnienia decyzji wynika, że L. S.została skierowana do DPS decyzją z 4 września 2013 r., znak: [...], a następnie od dnia 6 wrzesnia 2013 r. przebywała w tej placówce do dnia śmierci, tj. do 19 listopada 2019 r.
Zgodnie z zarządzeniem Prezydenta Miasta R. Nr [...],
z 9 marca 2017 r. średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS, w okresie od 1 października 2017 r. do 31 marca 2018 r. wynosił 3 598,58 zł, natomiast zgodnie
z zarządzeniem nr [...] z 22 marca 2018 r. koszt ten w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 31 marca 2019 r. wynosił 3 819,48 zł. Z kolei zgodnie z zarządzeniem z dnia 21 marca 2019 r. nr [...] koszt utrzymania mieszkańca w wymienionej wyżej placówce, w okresie od 1 kwietnia 2019 r. do 31 marca 2020 r. wynosił 3 874,34 zł.
L. S. ponosiła opłatę za swój pobyt w wysokości 70% uzyskiwanego dochodu, tj. w wysokości 744,51 zł miesięcznie w okresie od 1 października 2017 r. do 31 marca 2018 r., 765,77 zł miesięcznie w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 31 października 2019 r. i 485,07 zł w okresie od 1 listopada 2019 r. do 19 listopada 2019 r.
Jak ustalił organ I instancji, osobami zobowiązanymi do uiszczania odpłatności za pobyt L. S. w DPS są jej dzieci: T. K. która zmarła
w dniu 31 marca 2019 r,, S.R.oraz W. P., który zmarł w dniu 4 grudnia 2021 r., a także wnuki: D. P., K. P., N. P., Ł. P., K. B., J. K., D.P., Ł. P.i oraz prawnuki; K.R., K.P. , K. K. i N. R..
Po wszczęciu postępowania administracyjnego z urzędu i przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego organ ustalił opłatę dla J. K. wskazując, iż opłata ta została ustalona proporcjonalnie do uzyskiwanych dochodów bowiem dochody osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty przekraczały kwotę jakiej mogła domagać się Gmina Miasta R.. Strona nie podpisała propozycji zawarcia umowy, co skutkowało wydaniem decyzji.
W dalszej części uzasadnienia organ I instancji przedstawił dochód rodziny strony oraz ponoszone wydatki, a następnie dokonał analizy tych wydatków
w miesiącach, w których dochód przekraczał kwotę stanowiącą 300% kryterium dochodowego i uznał, że w miesiącach grudzień 2017 r. i październik 2018 r. oraz maj 2019, wyżej wymieniony nie posiadał możliwości płatniczych, co uwzględnił wydając zaskarżoną decyzję, którą ustalił odpłatność za okres od 1 października 2017 r. do 19 listopada 2019 r. w łącznej kwocie 15 204,67 zł.
W odwołaniu od powyższej decyzji strona wniosła o uchylenie w całości przedmiotowej decyzji i umorzenie postępowania albo ewentualnie uchylenie decyzji
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Zaskarżonej decyzji odwołujący zarzucił naruszenie art. 7 i art. 7 a oraz 8 k.p.a., art. 61 ust. 2f i art. 64 pkt 6, 7 u.p.s.
Ponadto odwołujący wniósł o zwolnienie go z opłaty z przyczyn podanych
w uzasadnieniu odwołania, gdyż w jego ocenie zachodzą przesłanki z art. 64 pkt 6 i 7 ustawy o pomocy społecznej, które są znane organowi od początku trwania postępowania.
Zdaniem strony odwołującej organ I instancji w zupełności nie uwzględnił dochodów wszystkich osób zobowiązanych i w związku z tym opłaty za pobyt w DPS nie zostały ustalone zgodnie z zasadami proporcjonalności, a tym samym naruszono art. 61 ust. 2f u.p.s. Odwołujący nie jest w stanie stwierdzić, czy wyliczeń dokonano prawidłowo i czy organ wydający decyzję nie popełnił pomyłki.
Strona zaznaczyła również, ze składała w dniu 13 czerwca 2020 r. (wcześniej także ustnie) pisemny wniosek o zwolnienie go z ponoszenia opłaty. W odwołaniu zaznaczono również, że organowi przedstawiony był odpis prawomocnego wyroku z 17 grudnia 2013 r. Sądu Rejonowego w R. – sygn. akt [...], który oddalał powództwo o alimenty przeciwko babce, a córce L.S., T. K.. Babka jak podniósł odwołujący postępowała w sposób naruszający zasady współżycia społecznego w stosunku do jego osoby, jak również w stosunku do jego matki T. K.. Prokuratura prowadziła postępowanie w sprawie [...], które zostało umorzone. Strona wskazała także, że on i jego matka zostali publicznie pomówieni o kradzież pieniędzy przez babkę w programie P. "I."
Rozpoznając odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. (dalej: "Kolegium", "SKO") powołaną na wstępie decyzją z 21 września 2023 r., znak: [...] - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Po przedstawieniu dotychczasowego przebiegu postępowania Kolegium przytoczyło ramy prawne odnoszące się do problematyki przedmiotowej sprawy, wskazując na treść art. 60 ust. 1, art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, podając, że stosownie do art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, obowiązanymi do ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: mieszkaniec domu, małżonek, zstępni przed wstępnymi, gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej, przy czym podmioty te nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
Dla każdego mieszkańca ustala się opłatę odpowiadającą średniemu kosztowi utrzymania, a następnie określa się kwotę, którą jest on w stanie ponieść maksymalnie 70% jego dochodu. (art. 61 ust. 2 pkt 1 u.p.s.).
Kolegium powołało art. 61 ust. 2d u.p.s., zgodnie z którym w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 ustawy. Według art. 103 ust. 2 u.p.s., kierownik ośrodka pomocy społecznej ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości, przy czym opłata ta nie powinna być zwiększana w przypadku, gdy jedna z osób jest zwalniana
z odpłatności z mocy prawa lub z powodów, o których mowa w art. 64, art. 64a albo art. 64b ustawy.
Kolegium wskazało, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, zwłaszcza z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 5 sierpnia 2021 r. oraz dokumentów i oświadczeń, złożonych przez stronę wynika, że w okresie od
1 października 2017 r. do 31 marca 2019 r. prowadził on wspólne gospodarstwo domowe z żoną I. K., synem K.K., córką A. K. oraz matką T. K., natomiast w okresie od 1 kwietnia 2019 r. do listopada 2019 r. w skład gospodarstwa domowego wchodziły wyłącznie żona I. K. oraz córka A. K.. Źródłem utrzymania rodziny było wynagrodzenie za pracę Skarżącego, wynagrodzenie żony I. K., zwrot nadpłaty w podatku dochodowym z Urzędu Skarbowego, wynagrodzenia za pracę K. K. oraz świadczenie emerytalne T. K.. W okresie objętym decyzją dochód na osobę w rodzinie Skarżącego wynosił od 1 521,63 zł
w styczniu 2018r. do 4 546,46 zł w lipcu 2019r. Dochód ten poza miesiącami: listopad 2017 r, styczeń, kwiecień, wrzesień i listopad 2018 r. oraz styczeń 2019 r. przekraczał 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, co oznacza, że w tych miesiącach kwalifikował Skarżącego do partycypowania w kosztach utrzymania babki w domu pomocy społecznej. W związku z powyższym ustalono opłatę za jej pobyt, odejmując od kwoty średniego miesięcznego kosztu utrzymania w domu pomocy społecznej, opłatę wnoszoną przez L. S. i inne osoby zobowiązane, tj. K. K., D. P., K. B., K.P.
i N. R.. Otrzymana różnica stanowi wysokość kwoty jakiej może domagać się Gmina Miasta R. od Skarżącego. Następnie od dochodu na osobę w rodzinie Skarżącego odjęto kwotę kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (1 800,00 zł)
i porównano otrzymany wynik z kwotą jakiej może domagać się Gmina Miasta R.. W niniejszej sprawie łączna kwota ustalonych opłat wszystkim zobowiązanym osobom przekroczyła koszty poniesione przez gminę, w związku z czym opłatę ustalono proporcjonalnie do wysokości uzyskanego dochodu. W przypadku Skarżącego wysokość ustalonej opłaty mieściła się w przedziale od 59,78 zł w październiku 2017 r. do 2 188,98 zł w lipcu 2019 r.
W dalszej części uzasadnieniu SKO podzieliło ustalenia faktyczne i prawne organu I instancji, podkreślając, że organ zaproponował stronie zawarcie umowy - odnośnie do ponoszenia przez nią opłaty za pobyt babki w DPS, jednakże odmówiła ona zawarcia tejże umowy. W zaistniałej sytuacji, organ I instancji prawidłowo zastosował art. 61 ust. 2d ustawy i ustalił skarżącemu opłatę za pobyt L. S. w DPS w drodze decyzji administracyjnej.
Odnosząc się do zarzutu, dotyczącego nieuwzględnienia przez organ I instancji
dochodów wszystkich osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt L.S. w domu pomocy społecznej Kolegium wyjaśniło, iż zgodnie z art. 62 ust. 1 pkt 2 ustawy opłatę ponoszą wyłącznie osoby, których dochód w przypadku osoby samotnie gospodarującej a w przypadku rodziny dochód na osobę w rodzinie przekracza kwotę 300% kryterium dochodowego. W przypadku rodziny jest to kwota
1 800,00 zł natomiast w przypadku osoby samotnie gospodarującej 2 328,00 zł.
W rozpoznawanej sprawie wszystkie osoby obowiązane i jednocześnie kwalifikujące się do ponoszenia opłaty zostały uwzględnione. Są to oprócz Skarżącego: K. K., K. P.(kwalifikował się wyłącznie w październiku 2018 r.), N. R., D.P. i K. B.. Ponieważ w miesiącach lutym 2018 r., marcu 2019 r., lipcu 2019 r., październiku 2019 r. oraz listopadzie 2019 r. dochody osób obowiązanych przekraczały kwotę jakiej może domagać się Gmina Miasta R. od tych osób, opłaty dla nich ustalone zostały proporcjonalnie do wysokości uzyskiwanego dochodu. Nie jest to równoznaczne z ustaleniem opłaty na zasadzie proporcjonalności, o czym mowa w art. 61 ust. 2f ustawy. Wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia (ust.2f).
Zaznaczono również, że Skarżący jako strona postępowania w sprawie ustalenia opłaty L. S. w DPS także dla pozostałych osób obowiązanych do jej ponoszenia – ma wgląd do akt sprawy na podstawie art. 73 k.p.a., gdzie wskazane są dochody poszczególnych osób.
Z kolei odnosząc się do wniosku o zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej już w decyzji ustalającej opłatę Kolegium wyjaśniło, iż sprawa ustalenia zstępnemu odpłatności za pobyt jego wstępnego w domu pomocy społecznej oraz sprawa zwolnienia osoby zobowiązanej
z obowiązku ponoszenia tej odpłatności są to odrębne od siebie sprawy administracyjne (sprawy indywidualne). Zachodzi tu nie tylko odrębność przedmiotu rozstrzygnięcia, jego podstawy materialnoprawnej (art. 61 ust. 2d i art. 64 ustawy o pomocy społecznej) oraz sposobu wszczęcia postępowania (postępowanie w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w DPS wszczynane jest z urzędu a postępowanie w przedmiocie zwolnienia z tej odpłatności na wniosek zobowiązanego), ale także obligatoryjne następstwo czasowe rozstrzygnięcia obu spraw administracyjnych. Zastosowanie ulgi,
o której mowa w art. 64 u.p.s. może mieć miejsce dopiero wówczas, gdy sam wymiar opłaty jest niesporny.
Skargę na decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Warszawie złożył Skarżący zaskarżając ją w całości i zarzucając jej naruszenie:
art. 7 i art. 7 a, art. 8, art. 10, art. 11 oraz art. 12 k.p.a., a także art. 8, art. 61 ust.2f
i art. 103 ust. 2, art. 64 pkt 6, 7 oraz art. 64 pkt 6 i 7 ustawy o pomocy społecznej.
1) Skarżący wniósł o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta R. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji.
2) Wniósł o zwolnienie go z opłaty z przyczyn podanych w uzasadnieniu, ponieważ zachodzą przesłanki z art. 64 pkt 6 i 7 ustawy o pomocy społecznej, znane organom wydającym decyzje
3) Wniósł o przesłuchanie świadka P. K. na okoliczność spokojnego zamieszkiwania babki L. S. z jego matką T. K..
W uzasadnieniu skargi Skarżący przedstawił argumentację, przemawiającą
w jego ocenie za zasadnością ww. zarzutów, akcentując, że organy nie uwzględniły jego wniosku o zwolnienie go z opłaty, ponieważ zachodzą przesłanki z art. 64 pkt 6 i 7 ustawy o pomocy społecznej. Podkreślił naganność zachowania babki w stosunku do niego i jego matki.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 z późn. zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach powyższej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art.145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio
w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Skarga podlegała uwzględnieniu.
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego kolegium Odwoławczego w R.z 21 września 2023 r., znak: [...], utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta R. z 5 lipca 2023 r., nr [...], w której ustalono Skarżącemu odpłatność za pobyt babki – L. S. w Domu Pomocy Społecznej [...] w R. (DPS) w okresie od 1 października 2017 r. do 19 listopada 2019 r. w łącznej kwocie 15 204,67 zł.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy
o pomocy społecznej: art. 61 ust. 2d oraz art. 60 ust. 1 i art. 61 ust. 1-3.
Art. 60 ust. 1 u.p.s. wprowadza generalną zasadę, w myśl której pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Zgodnie z art. 61 u.p.s. obowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
Natomiast zgodnie z ust. 2 powołanego przepisu, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę
w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby,
o których mowa w pkt 1 i 2.
Stosownie zaś do art. 61 ust. 2d u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby,
o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej
z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r.
o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości.
Z powyższego wynika, że obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach wymaga skonkretyzowania i zindywidualizowania co do wysokości oraz osoby zobowiązanej (por. uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17, wyrok NSA z 14 października 2021 r., I OSK 574/21, CBOSA), co następuje w formie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 cyt. ustawy bądź decyzji określonej w art. 61 ust. 2d i 2e w zw. z art. 59 ust. 1 tej ustawy. Prawidłowy zaś sposób ustalenia przedmiotowej opłaty polega na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną.
Z akt sprawy wynika (decyzje, akta administracyjne), że koszt utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej [...] w R. w okresie od 1 kwietnia 2015 r. do 31 marca 2016 r. wynosił 3 162,99 zł, w okresie od 1 kwietnia 2016 r. do 31 marca 2017 r. koszt ten wynosił 3 369,67 zł, a w okresie od 1 kwietnia 2017 r. do 31 marca 201 8r. była to kwota 3 598,58 zł. L. S. (babka Skarżącego) ponosiła opłatę za swój pobyt w wysokości 70% uzyskiwanego dochodu, tj. w wysokości 744,51 zł miesięcznie w okresie od 1 października 2017 r. do 31 marca 2018 r., 765,77 zł miesięcznie w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 31 października 2019 r. i 485,07 zł w okresie od 1 listopada 2019 r. do 19 listopada 2019 r. Różnicę między kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca, ponoszą w pierwszej kolejności jego zstępni przed wstępnymi, a następnie gmina kierująca do DPS.
Organy ustaliły osoby zobowiązane do uiszczania odpłatności za pobyt pensjonariuszki L. S. oraz ustalono że wnuki J. K., D. P. i K. B. oraz prawnuki K. K. i N. R. spełniają kryterium dochodowe do ponoszenia opłaty.
W stosunku do Skarżącego przeanalizowano zebrany materiał dowodowy,
w szczególności wywiad środowiskowy, potwierdzający, że w okresie od 1 października 2017 r. do 31 marca 2019 r. prowadził on wspólne gospodarstwo domowe z żoną I. K., synem K. K., córką A. K. oraz matką T. K., natomiast w okresie od 1 kwietnia 2019 r. do listopada 2019 r. w skład gospodarstwa domowego wchodziły wyłącznie żona I. K. oraz córka A. K.. Źródłem utrzymania rodziny było wynagrodzenie za pracę Skarżącego, wynagrodzenie żony I. K., zwrot nadpłaty w podatku dochodowym z Urzędu Skarbowego, wynagrodzenia za pracę K. K. oraz świadczenie emerytalne T. K. W okresie objętym decyzją dochód na osobę w rodzinie Skarżącego wynosił od 1 521,63 zł w styczniu 2018r. do 4 546,46 zł w lipcu 2019r. Dochód ten poza miesiącami: listopad 2017 r, styczeń, kwiecień, wrzesień i listopad 2018 r. oraz styczeń 2019 r. przekraczał 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, co oznacza, że w tych miesiącach kwalifikował Skarżącego do partycypowania w kosztach utrzymania babki w domu pomocy społecznej.
Organ ustalił dochód na osobę w rodzinie Skarżącego w poszczególnych okresach.
Wyniki matematyczne doprowadziły do stwierdzenia, że łączna kwota ustalonych opłat wszystkim zobowiązanym osobom przekroczyła koszty poniesione przez Gminę, w związku z czym opłatę ustalono proporcjonalnie do wysokości uzyskanego dochodu. W przypadku Skarżącego wysokość ustalonej opłaty mieściła się w przedziale od 59,78 zł w październiku 2017 r. do 2188,98 w lipcu 2019 r.
Co istotne w rozpoznawanej sprawie istniały co do zasady podstawy do decyzyjnego określenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS, bowiem nie doszło do zawarcia umowy regulującej zasady odpłatności za pobyt pensjonariuszki w DPS,
a zatem spełnione zostały formalne przesłanki do wydania decyzji określającej opłaty za pobyt L. S. w DPS.
Jednocześnie mając na względzie wywody Skarżącego odnoszące się do art. 61 ust. 2f u.p.s., wyjaśnić należy, że przepis art. 61 ust. 2f u.p.s. w swej treści zawiera wyraźne odesłanie do art. 61 ust. 2e u.p.s. Ustalenie wysokości opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej proporcjonalnie do liczby osób zobowiązanych do jej ponoszenia może mieć zatem miejsce wyłącznie w przypadku opłaty, o jakiej mowa w art. 61 ust. 2e u.p.s. Opłata, o jakiej mowa w tym przepisie, to opłata ustalana w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Do ustalenia decyzją opłaty w tej wysokości dochodzi wyłącznie w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Przez taką odmowę, skutkującą brakiem ustalenia sytuacji dochodowej osoby lub osób zobowiązanych, osoby te pozbawione są ochrony przewidzianej zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. Ponoszona przez te osoby opłata jest niezależna od osiąganego przez nie dochodu (dochodu na osobę w rodzinie), a jeżeli takich osób jest więcej, ponoszą ją
w częściach proporcjonalnych. Natomiast osoby, które wyraziły zgodę na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, objęte są ochroną, albowiem w ich przypadku, w zależności od wysokości dochodu, albo nie mają obowiązku ponoszenia opłaty, albo ponoszą ją w limitowanej wysokości, albo też możliwe jest uwzględnienie przy zawarciu umowy wysokości dochodów i możliwości ponoszenia opłaty (art. 103 ust. 2 u.p.s.). Takie stanowisko wyraził NSA w wyroku sygn. akt I OSK 1954/21 z 24 sierpnia 2022 r.
Z niespornych okoliczności przyjętych przez organy w niniejszej sprawie wynika, że Skarżący wyraził zgodę na wywiad środowiskowy i został on przeprowadzony. Jedynym czynnikiem kształtującym wysokość opłaty w odniesieniu do Skarżącego jest zatem jego sytuacja dochodowa.
W przepisie art. 64 u.p.s. przewidziano zaś, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko; 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu; 7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Należy zauważyć, że jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1620/22, w przypadku odmowy przez osoby zobowiązane, zawarcia umowy w przedmiocie wysokości opłaty za pobyt mieszkańca
w domu pomocy społecznej, wysokość opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ustala organ gminy w decyzji administracyjnej. W tym zakresie należy jednak rozróżnić dwie sytuacje. Pierwszą – uregulowaną w art. 61 ust. 2d u.p.s. – gdy osoby zobowiązane odmawiają zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, ale godzą się na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. W takim przypadku wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala się z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Natomiast druga sytuacja – do której nawiązuje art. 61 ust. 2e u.p.s. – wiąże się
z odmową zawarcia umowy, wskazanej w art. 103 ust. 2, a także z niewyrażeniem zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. W takich okolicznościach, wysokość opłaty obciążającej zobowiązanego stanowi różnica między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. Proporcjonalny podział opłaty, o którym mowa w art. 61 ust. 2f u.p.s., dotyczy tylko sytuacji, w której nastąpiła odmowa zwarcia umowy
i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 27 kwietnia 2023 r. sygn. akt II SA/Ol 68/23, dostępny jw.).
Ponadto, strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek
o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (patrz np. wyroki NSA z dnia 19 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1864/21 i 19 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1865/21, dostępne jw.).
Jak wynika z przywołanych przepisów, w sytuacjach określonych w art. 61 ust. 2d i 2e oraz art. 64 u.p.s. podstawowe znaczenie ma kwestia wyrażenia zgody przez osoby zobowiązane do ponoszenia opłaty na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego.
Niezależnie od powyższego w niniejszej sprawie niewłaściwie oceniono wniosek skarżącego o zwolnienie z opłat. Nie ma racji Kolegium, że przepisy zezwalające na zwolnienie z opłaty za pobyt w DPS, tj. art. 64 i 64a u.p.s., określające obligatoryjne
i fakultatywne przesłanki zwolnienia z opłaty, mogą mieć zastosowanie dopiero po ustaleniu odrębną, ostateczną decyzją obowiązku i jego wysokości, czyli że nie można łączyć stosowania tych przepisów w jednej decyzji. Stanowisko takie nie ma żadnych racjonalnych ani prawnych podstaw. Jeżeli strona, która z mocy ustawy jest zobowiązana do ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, złoży wniosek o zwolnienie z opłaty już w postępowaniu w sprawie ustalenia tej opłaty, to organ orzekający nie powinien tego wniosku pomijać i zignorować podnoszonych przez stronę okoliczności, które mają na celu wykazanie, że mimo istnienia ustawowego obowiązku ponoszenia odpłatności i spełnienia kryterium dochodowego, strona nie powinna być obciążona tymi opłatami.
Z treści art. 103 ust. 3 u.p.s. wynika, że ziszczenie się okoliczności wymienionych w art. 64 i 64a u.p.s. powoduje zmianę wysokości opłaty. Dlatego, jeżeli strona złoży stosowny wniosek o zwolnienie z opłaty, organ orzekający nie powinien go pomijać przy ustaleniu obowiązku ponoszenia opłaty. Zarówno ustalenie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, jak i wniosek o zwolnienie z jej ponoszenia, dotyczą konkretyzacji tego samego obowiązku. Nie jest więc zasadne rozczłonkowywanie tych spraw i prowadzenie odrębnych postępowań w przedmiocie ustalenia opłaty i zwolnienia z tej opłaty. Takie działanie naruszałoby zasadę ekonomii procesowej.
Dlatego tez Sąd uznał, że w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia art. 64 ustawy o pomocy społecznej.
Z odwołania wynika, że Skarżący składał wniosek o zwolnienie z opłaty
i pierwszy wniosek złożony został w dniu 20 czerwca 2020 r. (ponadto podaje że składał wnioski ustnie), a kolejny wniosek został złożony wraz z odwołaniem. Kolegium stanęło na stanowisku, że możliwe jest prowadzenie dwóch odrębnych postępowań i wniosek Skarżącego o zwolnienie zostanie rozpoznany w odrębnym postępowaniu.
W ocenie Sądu powyższe stanowisko SKO prezentowane w decyzji jest nieaktualne. Zauważenia wymaga, że w wyroku NSA z dnia 19 września 2023 r. (sygn. akt I OSK 1864/21 i z 19 września 2023 r., I OSK 1865/21 ) stwierdzono, iż w obecnym stanie prawnym nie ma podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki
i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca domu
w domu pomocy społecznej po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie z opłat został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty. Zwrócono uwagę na zmianę brzmienia zdania wstępnego w art. 64 ustawy o pomocy społecznej, która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r. na mocy art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690). Dodano wówczas, że z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. W wyniku zmiany brzmienia art. 64 ustawy o pomocy społecznej prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się nieaktualny. Konkludując, strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania
o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia
w przedmiocie zwolnienia z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (tak też NSA
w wyroku z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 318/22, z 19 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1865/21 oraz sygn. akt I OSK 1621/21, CBOSA).
Analiza przepisów prawnych zaprezentowana w orzecznictwie NSA prowadzi do wniosku, że Skarżący był uprawniony do ubiegania się o zwolnienie z opłaty w toku prowadzonego postępowania administracyjnego, zwłaszcza, ze pierwszy wniosek został złożony przed wydaniem decyzji organu I instancji (według twierdzeń Skarżącego), a drugi wraz z odwołaniem. Za stanowiskiem wyrażonym w orzecznictwie, Sąd zaznacza, że aktualnym stanie prawnym nie ma podstaw do kontynuowania dotychczasowej praktyki i wydawania decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty po wydaniu decyzji o ustaleniu wysokości opłaty, jeżeli wniosek o zwolnienie z opłat został złożony w toku postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty.
Podsumowując stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak
i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kolegium nie odniosło się do kwestii rozpoznania wniosku o zwolnienie
z opłaty, podniesionego w odwołaniu.
Wymaga także wyjaśnienia wskazywana przez organy kwestia ustalenia opłat proporcjonalnie do wysokości uzyskanego dochodu, przy czym w tym zakresie należy uwzględnić obowiązujące przepisy, jeżeli organ opierał się na treści art. 61 ust. 2f i 61 ust. 2e u.p.s., to powinien uwzględnić stanowisko NSA wyrażone w wyroku I OSK 1954/21.
Jednocześnie Sąd zaznacza, że ustalenia organu I instancji w zakresie pkt 1)
i pkt 3) decyzji Prezydenta Miasta R. nie zostały zakwestionowane przez Sąd, ani przez Skarżącego.
Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania.
Sąd nie przesądza końcowego rozstrzygnięcia, wskazuje jedynie obszary decyzji wymagające uwzględnienia. Sąd stoi na stanowisku, że kwestia zwolnienia z opłaty powinna być rozważona w kontekście art. 64. Powoływane argumenty przez Skarżącego w zakresie art. 64 pkt 6 i 7 ustawy o pomocy społecznej powinny znaleźć ocenę w uzasadnieniu decyzji, z powołaniem się na wyroki Sądu (które wskazywał Skarżący), przy czym organy będą miały na uwadze, że nie dotyczą (wyrok) one bezpośrednio Skarżącego a jedynie osób mu bliskich (matki). Organ wezwie Skarżącego do dokładnego sprecyzowanie wniosku o zwolnienie z opłaty za pobyt babki w DPS, czy ww. wskazuje wyłącznie przesłanki wynikające z art. 64 pkt i pkt 7 ustawy o pomocy społecznej czy też powołuje się na jeszcze inne okoliczności z art. 64 u.p.s.
W związku z powyższym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a.