VIII SA/WA 717/23

VIII SA/Wa 717/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-01-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Iwona Szymanowicz-Nowak
Justyna Mazur
Sławomir Fularski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1009
art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2-3a i art. 32
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145   pkt 1 lit c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par. 3 ust. 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Fularski (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Justyna Mazur, Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak, , Protokolant starszy sekretarz sądowy Małgorzata Domagalska, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 stycznia 2024 r. w Radomiu sprawy ze skargi K. Z. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego E. Z. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 sierpnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 czerwca 2023 r., nr [...].
Uzasadnienie
Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako "ZUS", "Zakład" lub "organ") z 11 sierpnia 2023 r. nr [...] utrzymująca w mocy własną decyzję organu z 15 czerwca 2023 r. nr [...]
o odmowie umorzenia K. Z. reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego E. Z. (dalej jako "wnioskodawca" lub "strona") należności
z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.
Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym sprawy: Decyzją z 17 kwietnia 2023 r. ZUS przeniósł odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu składek po zmarłym M. Z. na E. Z. oraz jej synów – K. Z. i B. Z..
Pismem z 28 kwietnia 2023 r. strona zwróciła się z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek po zmarłym ojcu. Wniosek uzasadniła trudną sytuacją majątkową i rodzinną. Wskazała, że M. Z. zmarł [...] maja 2018 r. Spadek po zmarłym został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Nadmieniła, że zgodnie ze spisem inwentarza zadłużenie wobec ZUS wynosi: na FUS - 72.225,36 zł, na FUZ - 17.359,28 zł oraz na FP - 444,28 zł. Zapłata należności będzie wiązać się z ciężkimi dla niej skutkami finansowymi i niewspółmiernymi trudnościami. Przedstawiciel ustawowy wnioskodawcy zaznaczył, że od 2013 r. nie pracuje, ponieważ sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym synem K. Z., u którego zdiagnozowano od wczesnego dzieciństwa [...] dziecięcy. Syn z uwagi na zaburzenie rozwoju
i funkcjonowania ośrodka układu nerwowego wymaga stałej opieki ze strony osób trzecich, dlatego jego matka nie może podjąć pracy zarobkowej. Wskazała, że utrzymuje siebie i dzieci z renty rodzinnej w kwocie 1.990,06 zł, zasiłków rodzinnych
w łącznej kwocie 744,00 zł, dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia
i rehabilitacji dziecka w kwocie 110,00 zł, świadczenia pielęgnacyjnego
z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym synem w wysokości 2.119,00 zł, zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 215,84 zł oraz świadczeń wychowawczych z programu 500+ w łącznej wysokości 1.000,00 zł. Z otrzymywanych dochodów nie jest w stanie uregulować zadłużenia. W związku z chorobą syna K. część uzyskiwanych środków finansowych jest przeznaczana na leczenie i rehabilitację. Drugi syn również wymaga nakładów pieniężnych, m.in na naukę, w tym korepetycje. Podała, że niejednokrotnie korzysta z pomocy finansowej ze strony rodziny, ponieważ nie jest
w stanie opłacić wszystkich wydatków. Wykazała miesięczne wydatki związane
z utrzymaniem w łącznej kwocie 6.158,95 zł. Ponadto poinformowała, że zaciągnęła kredyt na remont łazienki, którego miesięczna rata wynosi 556,00 zł. W swoim wniosku strona wyjaśniła również, że zadłużenie powstało w wyniku niezapłaconych faktur przez kontrahentów ojca dziecka. Poinformowała, że ojciec podjął próbę uregulowania zadłużenia, tj. złożył wniosek o raty, jednakże nie zdołał spłacić zadłużenia przed śmiercią. Według spisu inwentarza stan czynny spadku na [...] lutego 2022 r. wynosi 145.148,47 zł, natomiast stan bierny 434.720,37 zł. Powyższe oznacza, że długi znacznie przewyższają majątek spadkowy, przez co jakakolwiek egzekucja staje się niemożliwa. Wierzytelność od [...] Sp. z o.o. w kwocie 9.281,71 wynikająca z zatwierdzonego postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] z 30 marca 2017 r. układu wierzycieli nie jest spłacana. Spółka ta nie zapłaciła ojcu dziecka wszystkich faktur przez co nie mógł regulować swoich zaległości. Poza tym ww. podmiot ogłosił upadłość. Podkreśliła, że nie posiada wolnych środków pieniężnych na zaspokojenie wierzycieli. Wskazała, że ma zgromadzone środki pieniężne na rachunku bankowym w [...] Banku oraz w depozycie sądowym, jednakże są one zablokowane. Poza tym i tak nie pokryłyby wszystkich zaległości. Poinformowała również, że wskazany przez komornika w spisie samochód marki [...] oraz maszyny zostały sprzedane za łączną kwotę 5.994,50 zł, a uzyskane ze sprzedaży środki finansowe przeznaczone zostały na bieżące potrzeby rodziny oraz częściową spłatę długów. Do wniosku dołączyła dokumenty obrazujące jej sytuację.
Decyzją z 15 czerwca 2023 r. nr [...] Zakład działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009), zwanej dalej także "u.s.u.s." odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych wynikających z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności z 17 kwietnia 2023 r. w łącznej kwocie 58.741,38 zł, w tym na:
- ubezpieczenia społeczne za okres 08/2015 - 05/2018 w łącznej kwocie 48.404,16 zł,
w tym z tytułu: składek - 44.085,29 zł odsetek - 3.151,00 zł, kosztów upomnienia - 25,20 zł, kosztów egzekucyjnych - 1.142,67 zł
- ubezpieczenie zdrowotne - za okres 05/2017 - 05/2018 w łącznej kwocie 4.892,94 zł, w tym z tytułu: składek-3.977,94 zł odsetek - 569,00 zł, kosztów upomnienia - 34,80 zł, kosztów egzekucyjnych - 311,20 zł - Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres 09/2016 - 05/2018 w łącznej kwocie 5.444,28 zł, w tym z tytułu: składek - 5.131,30 zł, odsetek - 251,00 zł, kosztów upomnienia - 1,85 zł, kosztów egzekucyjnych - 60,13 zł.
Organ działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej także "rozporządzeniem MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r." odmówił również umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek wynikających z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności z 17 kwietnia 2023 r. w łącznej kwocie 18.290,02, w tym:
- ubezpieczenia społeczne - za okres 08/2015 - 05/2018 w kwocie 12.617,75 zł, w tym
z tytułu: składek - 10.985,88 zł, odsetek - 464,00 zł, koszty upomnienia - 25,20 zł, kosztów egzekucyjnych - 1.142,67 zł
- ubezpieczenie zdrowotne - za okres 05/2017-05/2018 w kwocie 4.492,94 zł, w tym
z tytułu: składek-3.977,94 zł, odsetek - 169,00 zł, kosztów upomnienia - 34,80 zł, kosztów egzekucyjnych - 311,20 zł
- Fundusz Pracy - za okres 09/2016-05/2018 w łącznej kwocie 1.179,33 zł, tym z tytułu: składek - 1.066,35 zł, odsetek - 51,00 zł, koszty upomnienia - 1,85 zł, kosztów egzekucyjnych - 60,13 zł. Odsetki liczone na dzień zgonu dłużnika, tj. [...] maja 2018 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że przyjęcie spadku, oznacza, że strona odpowiada za długi spadkowe, tj. wyraża zgodę na nabycie wszystkich praw
i obowiązków związanych ze spadkiem. Spadek po zmarłym M. Z., na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyli E. Z. oraz małoletni B. Z. oraz K. Z., po 1/3 części każdy. Według spisu inwentarza sporządzonego przez komornika sądowego masa spadku po zmarłym wynosi 145.148,47 zł. Wobec powyższego zgodnie z decyzją z 17 kwietnia 2023 r. strona jako spadkobierca ponosi odpowiedzialność za całość ustalonych na dzień otwarcia spadku zobowiązań po zmarłym – M. Z.. Solidarny charakter odpowiedzialności oznacza, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych. Aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela wszyscy dłużnicy solidarni pozostają zobowiązani. W oparciu
o uregulowania zawarte w art. 24 u.s.u.s. Zakład ustalił, że nie upłynął jeszcze termin,
w którym należności mogą być dochodzone. Zgodnie bowiem z art. 24 ust. 5d u.s.u.s. przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Organ wskazał, że zgodnie
z Kompleksowym Systemem Informatycznym ZUS matka wnioskodawcy pobiera świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Od 1 stycznia 2023 r. świadczenie wynosi 2.458,00 zł. Matka wnioskodawcy pobiera rentę rodzinną w kwocie 1.990,06 zł, zasiłki rodzinne w łącznej kwocie 744,00 zł, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka w kwocie 110,00 zł, zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł oraz świadczenia z programu 500+ w łącznej wysokości 1.000,00 zł. Ponosi miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 6.158,95 zł. Poza przedmiotowym zobowiązaniem ma zadłużenie z tytułu kredytu zaciągniętego na remont łazienki, który spłaca w ratach po 556,00 zł miesięcznie. Po zmarłym ojcu wnioskodawcy pozostały również do spłaty zobowiązania pieniężne w urzędzie skarbowym (z tytułu podatków) na kwotę około 81.000,00 zł. Na poczet powyższego zadłużenia matka wnioskodawcy dokonała dwóch wpłat w łącznej kwocie 3.648,03 zł. Matka wnioskodawcy nie wykazała, aby była właścicielem ruchomości. Zgodnie
z Centralną Ewidencją Ksiąg Wieczystych wnioskodawca jest zaś właścicielem lokalu mieszkalnego o pow. [...] m2, w udziale 1/3 części, położonego w R., przy ulicy S. [...] m [...], nr KW [...], na którym Zakład dokonał zabezpieczenia należności, nieruchomości gruntowej (działka) o pow. [...] ha, w udziale 1/3 części, położonej w miejscowości A., gm. J. [...], nr KW [...], na której Zakład dokonał zabezpieczenia należności oraz nieruchomości gruntowej (działka) o pow. [...] ha, w udziale 1/120 części, położonej w miejscowości A., gm. J. [...], nr KW [...].
Organ wskazał, że kluczowe znaczenie dla omawianej sprawy ma zastosowanie art. 28 ust. 3 pkt 1 ustawy u.s.u.s. Strona jest spadkobiercą zmarłego płatnika i ponosi odpowiedzialność za zadłużenie z tytułu nieopłaconych składek. Zatem przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s., nie zachodzą w stosunku do powyższego zadłużenia. Zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia
w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a
u.s.u.s. również w sytuacji strony nie ma zastosowania. Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej.
W stosunku do przedmiotowych zobowiązań nie zostało jeszcze wdrożone postępowanie egzekucyjne. Zakład nie wyczerpał okresu dochodzenia należności. Nie można zatem stwierdzić, aby okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s. zaistniały w tym przypadku. Naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie zachodzą wobec strony przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Organ wskazał, że z kolei umorzenie składek od należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności zostało określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s i wydanym na tej podstawie rozporządzeniu MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r. Przepisy te zobowiązują osobę zobowiązaną do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niej i jej rodziny. Wnioskodawca jest na utrzymaniu matki, która pobiera na dzieci zasiłki rodzinne w łącznej kwocie 744,00 zł, dodatek do zasiłku rodzinnego
z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka w kwocie 110,00 zł, zasiłek pielęgnacyjny
w kwocie 215,84 zł oraz świadczenia z programu 500+ w łącznej wysokości 1.000,00 zł.
W ocenie organu nie można uznać, że wykazane przez stronę łączne wydatki
w wysokości 6.158,95 zł. są nadzwyczajne, czy nieprzewidziane, bowiem są to wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. Trzeba zaznaczyć, że matka wnioskodawcy nie wykazała, że posiada zaległości z tego oraz, ze rodzinie nie brakuje środków finansowych na pokrycie kosztów leczenia. Spłata zobowiązania w układzie ratalnym zadłużenia z tytułu zaciągniętego kredytu na remont łazienki w kwocie po 556,00 zł, jest ważna, ale nie powinna pomijać spłaty zadłużenia wobec ZUS. Zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem publicznoprawnym jakim jest zapłata składek na ubezpieczenia społeczne. Pozycja ZUS nie może być gorsza od innych podmiotów. Również okoliczność posiadania zobowiązań podatkowych nie uzasadnia podjęcia decyzji o umorzeniu należności. Zobowiązania wobec ZUS są zobowiązaniami o charakterze publiczno-prawnym i jako takie traktowane są na równi ze zobowiązaniami wobec urzędu skarbowego. Poza tym w poruszonej okoliczności posiadania zadłużenia z tytułu podatków, nie sposób pominąć kwestii odrębności charakteru zobowiązań z tytułu należnych składek na ubezpieczenia społeczne i zobowiązań podatkowych. To co odróżnia składki od podatków to przede wszystkim ich celowy i wzajemny charakter. Składki, w przeciwieństwie do podatków, nie zasilają budżetu państwa czy jednostek samorządu terytorialnego. Stanowią jeden
z zasadniczych przychodów FUS. Wywierają znaczący wpływ na jego kondycję finansową, która przekłada się na sytuację finansową ubezpieczonych - uprawnionych do uzyskania świadczeń. Ekwiwalentny charakter składki, oznacza natomiast jej powiązanie, ze wzajemnym świadczeniem ze strony Funduszu. Nie jest to pełna ekwiwalentność o charakterze kapitałowym, lecz ustalona w ustawie z uwzględnieniem zasad równości i solidarności. W związku z tym nieuiszczanie składek przez płatników powoduje przerzucenie ciężaru wypłaty świadczeń na FUS, a tym samym pośrednio na tych, którzy wywiązują się z ciążących na nich obowiązków. Oceniając sytuację strony w kontekście przesłanki rozporządzenia MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r., która nakazuje ocenić, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, należy uznać, że w sprawie taka przesłanka nie zaistniała. Z zebranego materiału dowodowego nie wynika też, aby strona miała trudności w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych (żywność
i środki czystości). Poza świadczeniami na dzieci rodzina nie korzysta z innych form pomocy społecznej. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu. Obowiązkiem wnioskodawcy jest bowiem przedstawienie pełnej i rzetelnej informacji o swojej sytuacji finansowej i majątkowej. W postępowaniu toczącym się wskutek złożenia przez płatnika wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie. Rodzina wnioskodawcy dysponuje majątkiem nieruchomym (działka), który mogłaby spieniężyć choćby w części, a uzyskane z tego tytułu środki finansowe przeznaczyć na spłatę powstałego zadłużenia.
W związku z powyższym, organ uznał, że obecne trudności mają jedynie charakter przejściowy, a więc podjęcie decyzji o umorzeniu należności na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. Wnioskodawca ma orzeczony stopień niepełnosprawności, na potwierdzenie czego jego matka załączyła stosowny dokument. W zamian za rezygnację z podjęcia pracy matka wnioskodawcy otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne w kwocie 2.458,00 zł. Jest to rekompensata za rezygnację z aktywności zawodowej. Pobierane świadczenie z tytułu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem stwarza możliwość uzyskiwania stałego dochodu z tego tytułu. Nie wystąpiły okoliczności potwierdzające istnienie przesłanki zdefiniowanej w § 3 ust. 1 pkt. 1 i 3 rozporządzenia MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r. Przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia nie ma zaś w omawianym przypadku zastosowania. Konkludując organ wskazał, że spłata zadłużenia może stanowić dla strony jako spadkobiercy ustawowego pewne obciążenie finansowe, to jednak ZUS jako podmiot wykonujący przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych obowiązany jest zlecone przez ustawodawcę zadania realizować zgodnie z obowiązującymi przepisami. Podejmując decyzję w sprawie umorzenia Zakład bierze pod uwagę nie tylko ważny interes strony, lecz również ważny interes ogólnospołeczny. W omawianym przypadku Zakład odmówił uwzględnienia wniosku przedkładając interes społeczny jako nadrzędny. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje przesłanek do stwierdzenia, że zachodzą okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem należności
z tytułu składek. Pismem z 30 czerwca 2023 r. matka wnioskodawcy zwróciła się z prośbą do organu o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z 15 czerwca 2023 r. nr [...]. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że nie zgadza się ze stwierdzeniem organu, że nie posiada trudności w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych, ponieważ nie wykazała posiadania zaległości z tytułu miesięcznych opłat. Podniosła, że nie może podjąć zatrudnienia, ponieważ małoletni syn K. Z. jest dzieckiem ze stwierdzonym [...], który wymaga całodobowej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, co zostało potwierdzone stosowną dokumentacją. Ponieważ [...] jest chorobą nieuleczalną, wymagającą stałej rehabilitacji, mimo jego wieku nie będzie mogła podjąć w przyszłości zatrudnienia, gdyż rokowania małoletniego nie wskazują na poprawę jego stanu zdrowia. Tym samym błędne jest stanowisko organu wskazujące, że za odmową umorzenia należności przemawia wiek strony, który daje pozytywne prognozy spłaty zadłużenia w przyszłości. W dalszej części wniosku zgodziła się z uzasadnieniem organu, że ponoszenie kosztów utrzymania dzieci stanowi oczywistą konieczność. Tym samym rodzic zobowiązany jest do zapewnienia im w miarę swoich możliwości, co najmniej podstawowych potrzeb życiowych. Wobec powyższego budzi zdziwienie stanowisko organu, z którego wynika, że brak zaległości w bieżących opłatach, czy też trudności w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych, jak np. żywność czy też środki czystości, jest podstawą do wydania decyzji odmownej. Wychowując dzieci w pierwszej chwili zapewnia się im podstawowe potrzeby życiowe, takie jak opłata czynszu za mieszkanie, kupno wyżywienia, opłaty za media (woda, prąd, gaz), następnie reguluje resztę zobowiązań. Matka wnioskodawcy wskazała, że zapewnia podstawowe potrzeby życiowe z przyznanych zasiłków. Zasiłki to świadczenia fakultatywne, przyznawane na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, a w szczególności na pokrycie, np. części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, ogrzewania, w tym opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw
w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Natomiast świadczenie pielęgnacyjne jest kierowane do osób, które rezygnują z pracy z powodu opieki nad osobą z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Gdyby przesłanki do przyznania tych świadczeń nie zachodziły matka wnioskodawcy podjęłaby pracę i starała się spłacić zadłużenie.
Z uwagi na nieuleczalną chorobę syna, takie okoliczności, nawet przy lekkiej poprawie zdrowia K. wskutek rehabilitacji, nie zachodzą. Matka wnioskodawcy nawiązała również do wykazanej w uzasadnieniu decyzji wierzytelności w firmie [...] sp. z o.o. Wyjaśniła, że przedstawiła dokumentację, z której wynika, że dłużnik ogłosił upadłość, z tej wierzytelności nie można już ściągnąć środków na zaspokojenie długu w ZUS. Dodatkowo przedstawiła obszerną dokumentację nie ukrywając żadnych składników majątku, poza tym
w sposób szczegółowy wyliczyła koszty utrzymania siebie i małoletnich dzieci. Wydatki są wystarczające na pokrycie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Przywołała wytyczne w sprawie analizy sytuacji majątkowej dłużników i powołując wyroki wojewódzkich sądów administracyjnych. Podniosła, że prawidłowa ocena wystąpienia przesłanki, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego
i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, wymaga przeprowadzenia przez organ analizy sytuacji materialnej strony uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, jak również istotę ubezpieczenia społecznego,
a w szczególności jego funkcji ochronnej. Organ wskazaną na wstępie niniejszego uzasadnienia decyzją nr [...]
z 11 sierpnia 2023 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.), zwanej dalej "k.p.a.", w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230), utrzymał
w mocy własną decyzję z 15 czerwca 2023 r. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia ZUS co do zasady podtrzymał swoją dotychczasową argumentację w sprawie. Wskazał, że z jego ustaleń wynika, że matka wnioskodawcy od 1 lipca 2013 r. posiada status świadczeniobiorcy, za którego jednostka organizacyjna pomocy społecznej, wójt, burmistrz lub prezydent miasta ma obowiązek opłacać składki, z tego tytułu pobiera świadczenie z MOPS w R.
w wysokości 2.458,00 zł miesięcznie. Mimo, że otrzymywany w ten sposób dochód nie podlega egzekucji, to jednak ma wpływ na sytuację finansową rodziny strony. Od 15 maja 2018 r. posiada również prawo do pobierania renty, która obecnie wynosi 2.051,61 zł. Renta jest podzielona na trzy osoby, tj. na K. Z., B. Z. oraz E. Z. każdy po 683,87 zł, jednak z uwagi na niepełnoletność synów, świadczenie wypłacane jest ich matce. W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że w przypadku strony przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s nie wystąpiła z przyczyn oczywistych; Zakład decyzją z 17 kwietnia 2023 r. nr [...] przeniósł na K. Z., B. Z. oraz ich matkę odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po zmarłym [...] maja 2018 r. M. Z.. Przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie mają zastosowania w niniejszej sprawie, na stronę została bowiem przeniesiona odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłym ojcu M. Z.. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodzi - nie wystąpiła bowiem przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem na podstawie Aktu Poświadczenia Dziedziczenia Repertorium A Nr [...] spadek po zmarłym [...] maja 2018 r. M. Z., na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyła strona wraz z bratem oraz matką po 1/3 każdy. Na podstawie spisu inwentarza sporządzonego przez komornika sądowego ustalono, że w skład spadku wchodzi nieruchomość gruntowa niezabudowana położona w miejscowości A. gm. J. [...] o powierzchni [...] m2 - nr KW [...] o wartości 19.778,00 zł; spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego w R. przy ul. S. [...] oznaczonego numerem [...] o powierzchni [...] m2 o wartości 155 000,00 zł, przy czym wartość niewydzielonego udziału podlegającego dziedziczeniu wynosi 77.500,00zł; maszyny i urządzenia stanowiące wyposażenie zakładu, w którym zmarły prowadził działalność o wartości 5 000,00 zł; samochód osobowy [...] z 1999 r., [...] o wartości 900,00 zł; wierzytelności w [...] w kwocie 9.281,71 zł; wierzytelność w [...] Banku w kwocie 16,31 zł z tytułu umowy z dnia 18.12.2009 r.; środki na rachunku bankowym w [...] Banku 32.672,45 zł. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość należności, o których umorzenie strona wnosi, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym - zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2021 r., poz. 67) wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4c u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ nie uzyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi dlatego, że naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Przesłanka opisana
w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi - nie jest bowiem oczywiste, że
w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ dotychczas postępowanie egzekucyjne w stosunku do strony, zmierzające do wyegzekwowania należności po zmarłym mężu nie zostało wszczęte. Wskazać należy, że strona posiada 1/3 udziału w nieruchomościach, dla których Sąd Rejonowy w R. prowadzi KW o nr [...] oraz [...],
a na wskazanym majątku ZUS dokonał zabezpieczenia na podstawie wpisu do hipoteki na należności z tytułu składek zmarłego płatnika – M. Z..
W związku z powyższym Zakład wskazał, że możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały zatem przez organ wyczerpane.
W świetle zaś orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym. Dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania. Ponieważ wobec strony nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Następnie organ wskazał, że podjął czynności zmierzające do ustalenia czy
w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w rozporządzeniu MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r. W zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia należy stwierdzić, że zgromadzone dowody w trakcie toczącego się powstępowania wskazują, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia. Za takie zdarzenie nie może być uznane powstanie odpowiedzialności za długi spadkowe, jak również określenie przez Zakład zakresu odpowiedzialności, gdyż takie działanie organu wynika
z przepisów prawa (art. 100 oraz art. 97 §1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa oraz art. 31 i 32 u.s.u.s.). Wystąpienie przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Zakład wskazał, że matka strony powołała się na sytuację zdrowotną wnioskodawcy. Poinformowała, że wnioskodawca jest dzieckiem [...] i ma orzeczony stopień niepełnosprawności. Na potwierdzenie powyższego zostały przedłożone dokumenty medyczne. ZUS stwierdził, że podchodzi ze zrozumieniem do sytuacji zdrowotnej wnioskodawcy, która może stanowić przeszkodę w podjęciu przez jego matkę zatrudnienia. Jednakże zauważyć należy, że z uwagi na powołaną sytuację matka wnioskodawcy otrzymuje z MOPS w R. świadczenie pielęgnacyjne w wysokości 2.458,00 zł, które stanowi rekompensatę za rezygnację z aktywności zawodowej. Ponadto pobierane świadczenie z tytułu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem stwarza możliwość uzyskiwania miesięcznego, stałego dochodu. Zatem nie można uznać spełnienia przesłanki ciężkiej choroby członka rodziny uniemożliwiającej uzyskiwania przez przedstawiciela ustawowego strony dochodu. Organ wyjaśnił, że dokonując rozeznania sytuacji finansowej płatnika każdorazowo jest zobligowany do analizy dochodów osiąganych w gospodarstwie na podstawie minimum socjalnego ustalonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Uzyskiwany łączny dochód w rodzinie wnioskodawcy (z tytułu pobieranej renty rodzinnej w kwocie 2.051,61 zł, zasiłków rodzinnych w łącznej kwocie 744,00 zł, dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka w kwocie 110,00 zł, zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 215,84 zł, świadczenia z MOPS z tytułu sprawowanej opieki na synem K. Z. 2.458,00 oraz świadczenia
z programu 500+ w łącznej wysokości 1.000,00 zł) w łącznej wysokości 6.579,45 zł kształtuje się na poziomie wyższym od kwoty minimum socjalnego ustalonego 10 lipca 2023 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych za I kwartał 2023 r., które dla trzyosobowego gospodarstwa pracowniczego zostało oszacowane na kwotę 4.543,03 zł. Zatem w niniejszej sprawie nie można stwierdzić zaistnienia sytuacji ubóstwa. Odnosząc się do ewentualnych wątpliwości co do uznania świadczenia 500 plus jako dochodu organ wyjaśnił, że świadczenia tego oficjalnie nie wlicza się do dochodu rodziny, ale tylko dlatego, że jest to świadczenie zaliczane do grona źródeł zwolnionych z podatku od osób fizycznych lub niepodlegających opodatkowaniu. Jednakże uznać go należy jako systematyczny dodatkowy przypływ gotówki w celu częściowego pokrycia wydatków ponoszonych w związku
z wychowaniem dziecka oraz zaspokajaniem jego potrzeb życiowych. W ocenie organu oszacowane przez matkę strony wydatki na kwotę 6.158,98 zł nie są nadzwyczajnymi kosztami jakie musi ona ponosić, gdyż wyszczególniony schemat zawiera całość ponoszonych miesięcznych wydatków, w tym również na wyżywienie i zakup środków czystości. Dlatego podniesione przez stronę okoliczności
w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi a Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może być zaś argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek. Zobowiązania cywilnoprawne bowiem zaciągane były przez matkę strony świadomie z uwzględnieniem jej możliwości finansowych a przy tym godziła się ona na ich ewentualne negatywne skutki. Przepisy, na podstawie których ZUS realizuje zadania jako wierzyciel, nie uprawniają do dokonywania działań mogących wpływać na polepszenie sytuacji innych wierzycieli, ponieważ należności
z tytułu składek korzystają ze szczególnej ochrony prawnej. Na sytuację finansową rodziny składają się posiadane składniki majątkowe. Nieruchomość, która nie jest miejscem zamieszkania (nr KW [...]) może stanowić przedmiot obrotu cywilno-prawnego, co skutkuje możliwością uznania jej za źródło przychodu w celu spłaty choćby części zadłużenia. Subiektywne przekonanie o spełnieniu przesłanek do umorzenia nie uzasadnia rezygnacji z dochodzenia zaległości. Na podstawie dostępnych materiałów należy uznać, że matka strony nie udowodniła, iż sytuacja materialno-bytowa całkowicie i trwale uniemożliwia jej spłatę zaległych należności wobec ZUS. Niezaprzeczalnym faktem jest, że sytuacja życiowa matki strony jest trudna i skomplikowana z uwagi na chorobę syna K. Z. i sprawowanie nad nim opieki. Jednakże umorzenie należności składkowych, gdy organ nie podjął jeszcze przymusowego dochodzenia należności byłoby działaniem przedwczesnym
i sprzecznym z interesem publicznym. Instytucja umorzenia służy wsparciu osób
w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi, niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji gdy status materialny trwale nie rokuje
w kontekście spłaty zadłużenia. W przedmiotowej sprawie brak jest dowodów, że takie okoliczności zachodzą. Biorąc pod uwagę zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz publicznoprawny charakter należności z tytułu składek nie znaleziono podstaw do uchylenia decyzji organu z 15 czerwca 2023 r. nr [...].
Pismem z 14 września 2023 r. matka wnioskodawcy jako jego przedstawiciel ustawowy (dalej jako "strona skarżąca") wniosła do tutejszego Sądu skargę na ostateczne w administracyjnym toku instancji rozstrzygnięcie organu z 11 sierpnia 2023 r. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, zarzuciła jej:
1. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię przepisu art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. poprzez uznanie, że podstawą umorzenia powinien być występujący stan ubóstwa oraz nie zachodzi przesłanka o braku całkowitej ściągalności zadłużenia, podczas gdy przepis wskazuje, że należność można w uzasadnionych przypadkach umorzyć, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności;
2. rażące naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez wybiórczą ocenę materiału dowodowego zebranego w sprawie, co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych skutkujących przyjęciem, że strona skarżąca nie wykazała, aby zachodziły przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek, przez co Zakład przyjął, że dłużnik ma możliwości finansowe, aby pokryć zobowiązanie, a jego sytuacja materialna
i bytowa pozwala na spłacenie zadłużenia.
Nadto strona skarżąca wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z 3 zaświadczeń lekarskich - celem wykazania faktu stanu zdrowia matki wnioskodawcy; zwrócenie się do Zakładu o nadesłanie akt sprawy dotyczącej E. Z., K. Z., B. Z. w związku
z przejęciem odpowiedzialności za nieuiszczone składki po zmarłym M. Z. prowadzącym działalność gospodarczą pod firmą "Zakład Produkcyjno - Usługowy [...] Z. M." o numerze NIP: [...] i przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z dokumentów tam zawartych - celem wykazania faktu sytuacji materialnej
i finansowej zobowiązanych, okoliczności powstania zadłużenia, ustalenia sytuacji życiowej zobowiązanych, w tym choroby członka rodziny uniemożliwiającej podjęcie przez matkę wnioskodawcy pracy zarobkowej.
Strona skarżąca wskazała, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdził, iż korzysta ona z szeregu zasiłków i w chwili obecnej nie występuje sytuacja, która wyczerpuje znamiona ubóstwa, a ponoszenie kosztów utrzymania małoletnich dzieci jest oczywistym i koniecznym, przez co nie może stanowić podstawy do umorzenia. Ponadto Zakład nie uznał, że matka wnioskodawcy spełniła wraz z synami przesłankę ciężkiej choroby członka rodziny uniemożliwiającej uzyskiwanie przeze nią dochodu. Z takim stanowiskiem nie można się jednak zgodzić. Do wniosku załączona bowiem została pełna dokumentacja medyczna syna K., z której jasno wynika, że jest dzieckiem chorym na [...], wymagającym opieki 24 godzinnej. Sam fakt przyznania świadczenia pielęgnacyjnego potwierdza, że matka strony skarżącej nie może uzyskiwać dochodu ze względu na stan zdrowia K.. W innym przypadku nie otrzymałaby zasiłku celowego, który ma zrekompensować niemożność podjęcia pracy przez rodzica sprawującego opiekę nad chorym członkiem rodziny.
Przedstawiciel ustawowy strony skarżącej nie zgodził się ze stanowiskiem organu, że zasiłek stanowi stałe źródło dochodu w celu częściowego pokrycia wydatków ponoszonych w związku z wychowaniem dzieci oraz zaspokajaniem ich potrzeb życiowych. Zasiłki, które pobiera są bowiem zasiłkami celowymi, przeznaczanymi na pokrycie kosztów utrzymania, natomiast świadczenie, które rekompensuje rezygnację z aktywności zawodowej, jest przeznaczane na pokrycie podstawowych potrzeb oraz opłaty związane z mieszkaniem. Matka wnioskodawcy zauważyła, że żaden z przepisów, stanowiących podstawę rozstrzygnięcia w sprawie nie stanowi, że przesłanką do umorzenia jest występujący stan ubóstwa. Brzmienie tych przepisów jest zaś jednoznaczne. Jeżeli bowiem sytuacja majątkowa i życiowa nie pozwala na pokrycie zobowiązania, organ może umorzyć należność. Przymusowa egzekucja z mieszkania we którym zamieszkuje wraz z synami pozbawiłaby ich środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych oraz na opłacenie mediów. Wydatki jakie przedstawiła w toku postępowania zostały udokumentowane fakturami
i paragonami, nie są wygórowane i obejmują normalne wydatki związane
z utrzymaniem [...] dziecka i nastolatka. Dotychczas nie została poinformowana o sposobie prowadzenia egzekucji w sprawie, jak i fakcie zabezpieczenia poprzez zajęcie majątku przez ZUS na podstawie wpisu do hipoteki na należności z tytułu składek zmarłego płatnika. Zakład błędnie ocenił sytuację finansową strony skarżącej, mimo szczegółowych wyjaśnień wskazanych we wnioskach z 28 kwietnia 2023 r. i 30 czerwca 2023 r. Organ powinien zweryfikować, czy przeprowadzona egzekucja może być w ogóle skuteczna i nie doprowadzi do ruiny finansowej zobowiązanych.
Strona skarżąca wskazała, że do powstania zaległości związanych z brakiem uiszczenia składek doszło w wyniku niezapłaconych faktur przez dłużników jej ojca. Sytuacja ta wynikła więc nie z jego winy. Egzekucja komornicza na rzecz ojca była prowadzona przeciwko dłużnikowi [...] sp. z o.o. Dłużnik nie opłacił dwóch faktur na kwotę blisko 85.000 zł. W wyniku układu zatwierdzonego postanowieniem Sądu Rejonowego z 20 marca 2017 r., ww. spółka miała spłacać wierzytelność. Wierzytelność pozostała od [...] sp. z o.o., wynikająca z zatwierdzonego ww. postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w W. układu wierzycieli w kwocie 9.281,71 zł, nie jest spłacana. Spółka ta nie zapłaciła ojcu wszystkich faktur, przez co nie mógł on regulować swoich zaległości. Jednakże
w związku z niewykonywaniem przez ww. podmiot układu nie jest możliwa egzekucja tych zobowiązań, przez co strona skarżąca nie może uzyskać tych środków. Świadczy to o tym, że w rzeczywistości stan czynny spadku jest mniejszy, a jego wierzytelności niemożliwe do ściągnięcia, bowiem [...] sp. z o.o. ogłosiła upadłość. Samochód marki [...], ujęty w spisie komornika został zaś sprzedany, jak i maszyny za łączną kwotę 5.994,50 zł, która została przeznaczona na bieżące utrzymanie rodziny oraz częściową spłatę długów. Spis inwentarza po M. Z. zakończono dopiero w dniu 28 kwietnia 2022 r. Na dzień przyjęcia spadku ani strona skarżąca nie miała wiedzy na temat zaległości w ZUS oraz w urzędzie skarbowym. Po zmarłym pozostały długi w urzędzie skarbowym za nieuiszczony podatek od towarów i usług oraz podatek od osób fizycznych. Obecnie jest to kwota około 85.000 zł. Z tego tytułu urząd skarbowy zajął środki znajdujące się na koncie w [...] Banku w wysokości 32.627,45 zł. Co więcej, stosownie do sporządzonego 21 lutego 2022 r. spisu inwentarza stan czynny spadku po zmarłym wynosi 145.148,47 zł, natomiast stan bierny 434.720,37 zł. Zatem długi spadkowe znacznie przewyższają majątek spadkowy, przez co jakakolwiek egzekucja staje się niemożliwa.
Matka strony skarżącej wskazała, że nie jest w stanie pokryć żadnych zobowiązań po swoim mężu. Otrzymywane środki nie zawsze wystarczają na zapłacenie wszelkich bieżących rachunków oraz potrzeb życia codziennego. Ponadto
w związku z chorobą syna część tych środków musi zostać przeznaczona na jego leczenie, w tym lekarstwa. Również drugi syn wymaga niezbędnych środków, w tym m.in. na naukę, czy też dodatkowe korepetycje, a które to znacznie obciążają domowy budżet. Niejednokrotnie w związku z tym matka strony skarżącej musi zwracać się
o pomoc finansową do rodziny, bowiem nie jest w stanie opłacić wszelkich należności
z osiąganych dochodów.
W odpowiedzi na skargę organ reprezentowany przez pełnomocnika - radcę prawnego wniósł o jej oddalenie, podtrzymując co do zasady dotychczasową argumentację w sprawie. Wskazał, że nie zostało jeszcze wszczęte żadne postępowanie egzekucyjne i nie stwierdzono braku majątku z którego można prowadzić egzekucję. Sytuacja finansowa strony skarżącej nie pozwala na jednoznaczne przyjęcie, że jest oczywiste, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Trudności finansowe, stan zdrowia, nie są równoznaczne z niemożnością spłaty zobowiązań. Udowodnienie przesłanek spoczywa zaś na osobie wnioskującej o umorzenie.
Sąd na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku w sprawie oddalił wniosek dowodowy zawarty w skardze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo
o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej
i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, że sąd, rozpoznając skargę, ocenia, czy zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez sąd przepisów prawa wskazanego w art. 145 § 1 p.p.s.a. Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przy wydaniu bowiem zarówno zaskarżonej, jak
i poprzedzającej ją decyzji organu doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Na wstępie wyjaśnić należy, że sąd administracyjny bada jedynie legalność decyzji i nie posiada możliwości jej zmiany poprzez umorzenie istniejących należności
z tytułu składek. Należności z tytułu składek są bowiem wierzytelnością ZUS i to tylko ten organ może wydać decyzję o ich umorzeniu. Sąd administracyjny bada zaś jedynie czy przy jej wydaniu nie naruszono przepisów prawa w stopniu mającym wpływ na treść rozstrzygnięcia. Decyzja taka musi bowiem zostać wydana po przeprowadzeniu postępowania zgodnego z przepisami k.p.a.
Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia
i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4 u.s.u.s.). Stosownie do art. 32 u.s.u.s., do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne, m.in. w zakresie stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.
Całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 2 u.s.u.s., zachodzi wówczas, gdy:
1) zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku,
z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy
z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2022 r., poz. 2651 ze zm.);
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia
w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku,
z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 u.s.u.s.). Ww. przepis zawiera zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.
Zgodzić się należy z organem, że w swoich decyzjach w przekonywujący sposób wykazał, iż w niniejszej sprawie nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności
o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Niemniej jednak, zauważyć należy, że w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. powołanym już wyżej rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy
i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.
Stosownie do § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS z 31 lipca 2003 r., ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Podkreślić należy, że również w tym zakresie, zaskarżona decyzja oparta jest
o przepisy, które upoważniają organy do orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet stwierdzenie istnienia przesłanek przewidzianych w przepisach, których wystąpienie jest warunkiem umorzenia - nie zobowiązuje organu do umorzenia należności. Organ ma prawo swobodnego wyboru czy w danej sprawie zachodzi przypadek uzasadniający przyznanie ulgi, czyli to organ decyduje o sposobie rozstrzygnięcia. Sąd nie ma uprawnień aby nakazać organom uwzględnienie wniosku strony o udzielenie ulgi, nie może kwestionować rozstrzygnięcia merytorycznego, jego celowości, czy słuszności. Kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do badania, czy w procesie dochodzenia do podjęcia rozstrzygnięcia organ dochował przewidzianych przepisami przesłanek i procedur, w tym, czy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, które mogłyby przemawiać za spełnieniem przesłanek umorzenia oraz czy organ nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Decyzja "uznaniowa" podlega kontroli sądowej co do jej zgodności
z przepisami prawa, a więc sąd administracyjny jest uprawniony do oceny, czy organ prawidłowo zastosował przepisy prawa i czy w ich kontekście prawidłowo dokonał ustaleń faktycznych i, czy te ustalenia znajdują oparcie w wystarczającym materiale dowodowym sprawy oraz, czy wyprowadzone z tych ustaleń wnioski w zakresie merytorycznym, a więc dokonana ocena prawna sprawy, nie przekraczają zasady swobodnej oceny dowodów, zaś wyciągnięte wnioski, czy są logiczne i poprawne. Jeżeli Sąd stwierdzi, że okoliczności te zostały rozważone, a także organ wyczerpująco swoje stanowisko uzasadnił - nie ma podstawy prawnej do ingerowania w treść rozstrzygnięcia. Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdza, że organ nie dochował jednak spoczywających na nim obowiązków. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie ZUS naruszył przepisy postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust 3a u.s.u.s., jak i w oparciu o § 3 ust 1 pkt 1 i 3 ww. rozporządzenia. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że celem unormowania zawartego w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15). Dokonując oceny pod kątem zastosowania § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ powinien przez wszystkim zestawić wartość posiadanego majątku oraz wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę skarżącą z niezbędnymi kosztami jej utrzymania, w celu ustalenia, czy strona jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez poniesienia zbyt ciężkich dla niej i rodziny skutków w sferze funkcjonowania, w tym zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Zdaniem Sądu w przedmiotowej sprawie organ nie wywiązał się należycie
z powyższego obowiązku, a uzasadnienia jego rozstrzygnięć w tym zakresie nie są przekonywujące. Należy podkreślić, że ustalenie, że strona jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla niej, wymaga odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie mogą być oparte na ogólnikach, a w szczególności organ powinien w wyczerpujący sposób wyjaśnić, na czym opiera przekonanie, że w sytuacji finansowej zobowiązanego spłata należności nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok NSA z 10 maja 2017 r., sygn. akt II GSK 5568/16). Organ w sprawie co prawda ustalił, że do dyspozycji przedstawiciela ustawowego strony pozostają środki, które wystarczą na zaspokojenie potrzeb życiowych bowiem budżet jej gospodarstwa domowego jest wyższy niż poziom minimum socjalnego dla trzyosobowej rodziny. W ocenie Sądu organ odnosząc uzyskiwane przez matkę wnioskodawcy środki do minumum socjalnego dochodu nie uwzględnił jednak pełnej sytuacji finansowej i życiowej rodziny strony. Przepis § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wskazuje bowiem na konieczność oceny możliwości opłacenia składek w kontekście zachowania przez dany podmiot m.in. możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Przepis ten wyraźnie wskazuje, że nie tylko stan majątkowy, ale i sytuacja rodzinna wnioskodawcy jest istotna dla oceny, czy zapłata nie pociągnie dla strony (jej rodziny) zbyt ciężkich skutków, w tym nie pozbawi strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ powinien zatem
w wyczerpujący sposób rozważyć, czy zapłata do tych niekorzystnych skutków nie doprowadzi, bo taki stan z punktu widzenia interesu publicznego nie jest pożądany.
Zauważyć należy, że niniejszej sprawie ZUS nie odniósł się do sytuacji, czy
w interesie publicznym/społecznym jest: z jednej strony, dochodzenie należnej kwoty,
w stosunku do możliwości płatniczych matki strony skarżącej, związanych nie tylko
z wysokością dochodów, ale także koniecznością sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, a z drugiej potencjalne wspieranie strony skarżącej ze środków publicznych (pomocy społecznej), w przypadku gdy środki jakimi dysponuje strona nie będą wystarczające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych strony. Organ nie wskazał w przekonywujący sposób, na czym też oparł wniosek
o możliwościach strony skarżącej do poprawy jej sytuacji materialnej. Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga zaś by interes publiczny
i interes zobowiązanego zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej i życiowej zobowiązanego, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny.
Zdaniem Sądu, organ nie przeprowadził rzetelnej analizy sytuacji materialnej strony skarżącej, uwzględniającej również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. Co jest istotne i co należy w niniejszej sprawie szczególnie podkreślić, przy ocenie wniosku o umorzenie organ ma obowiązek ocenić sytuację rodzinną i sytuację materialną osoby zobowiązanej, przede wszystkim na podstawie okoliczności istniejących w dacie orzekania i na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, nie zaś w oparciu o założenia wskazujące na potencjalną możliwość dokonania spłaty zadłużenia. W sytuacji zaś, kiedy przedstawiony we wniosku materiał dowodowy nie jest dostateczny lub budzi wątpliwości organu, należy w toku prowadzonego postępowania materiał ten uzupełnić, pouczając w tym zakresie zobowiązanego.
W ocenie Sądu, organ w przedmiotowej sprawie, dokonując oceny sytuacji majątkowej i możliwości finansowych strony skarżącej nie wyjaśnił w przekonywujący sposób, na czym opiera swoje twierdzenie, że obecne jej trudności mają jedynie charakter przejściowy a strona skarżąca będzie miała w przyszłości możliwość spłaty istniejącego zadłużenia. Pominął przy tym bowiem fakt, że matka strony skarżącej nie może podjąć zatrudnienia, ponieważ jej małoletni syn K. jest dzieckiem ze stwierdzonym [...], który wymaga całodobowej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, co zostało potwierdzone stosowną dokumentacją w toku postępowania administracyjnego przed organem. [...] jest zaś chorobą nieuleczalną, wymagającą stałej rehabilitacji. Jak zaś podniosła matka strony skarżącej, nie będzie mogła ona podjąć w przyszłości zatrudnienia, gdyż rokowania małoletniego nie wskazują na poprawę jego stanu zdrowia.
Słusznie wskazała matka strony skarżącej, że sam fakt przyznania świadczenia pielęgnacyjnego potwierdza, że nie może ona uzyskiwać dochodu ze względu na stan zdrowia swojego syna. W innym przypadku nie otrzymałaby zasiłku celowego, który ma zrekompensować niemożność podjęcia pracy przez rodzica sprawującego opiekę nad chorym członkiem rodziny. Zasiłki, które matka strony skarżącej pobiera są zaś zasiłkami celowymi, przeznaczanymi na pokrycie kosztów utrzymania, natomiast świadczenie, które rekompensuje rezygnację z aktywności zawodowej, jest przeznaczane na pokrycie podstawowych potrzeb oraz opłaty związane z mieszkaniem.
Postępowanie wyjaśniające winno być przeprowadzone przez organ zgodnie
z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 k.p.a., która wymaga, by organ administracji publicznej dokonał ustaleń zgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy. Organ, jako gospodarz postępowania administracyjnego, określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy. Stąd też obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, co wynika z art. 77 § 1 k.p.a. Dokonane ustalenia istotnych okoliczności sprawy i ich ocena z punktu widzenia przesłanek umorzenia należności winna przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji administracyjnej (art. 107 § 3 k.p.a). Decyzja organu administracji publicznej w przedmiocie umorzenia należności
z tytułu zaległych składek posiada wprawdzie charakter uznaniowy, co jednak nie przekreśla zasady, że uznanie jest ograniczone dyrektywami ustawowymi, nakazującymi organom rozważenie każdej sprawy z punktu widzenia występowania bądź braku w konkretnym przypadku względów gospodarczych lub społecznych, które uzasadniałyby umorzenie zaległości składkowych lub odsetek. Właściwa ocena występowania bądź braku rzeczowych przesłanek w konkretnej sprawie może być dokonana tylko po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, poprzedzonym wyczerpującym zebraniem materiału dowodowego oraz dokładnym wyjaśnieniem wszystkich okoliczności faktycznych.
W ocenie Sądu, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest też wyczerpujących rozważań, jak na tle ustalonego w sprawie stanu faktycznego obejmującego sytuację rodzinną, zdrowotną, majątkową strony skarżącej, oraz wysokość zadłużenia, organ widzi realną możliwość spłaty bez zagrożenia jej egzystencji. Poczynienie przez organ wskazanych wyżej ustaleń, uwzględniających faktycznie uzyskiwane przez rodzinę strony skarżącej dochody i niezbędne wydatki, sytuację rodzinną, jak również wysokość zadłużenia, jest zaś niezbędne dla oceny realnej nie zaś potencjalnej możliwości dokonania przez stronę skarżącą spłaty zadłużenia. Przy tym sytuacja w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez matkę strony skarżącej pozbawioną możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie byłaby zgodna ani z jej interesem jako następcy prawnego płatnika składek, któremu Zakład wydał decyzję o zakresie odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu tych składek, a jednocześnie nie byłaby zgodna z interesem publicznym, (por. wyroki NSA z 25 czerwca 2003 r., III SA 3118/01, POP 2004/4/77; z 20 marca 2007 r., II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08; z 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Reasumując, w kontrolowanej sprawie, zdaniem Sądu, organ nie wykazał,
w sposób rzetelny i wnikliwy, by dokonane ustalenia uzasadniały ocenę o braku przesłanek umorzenia zaległych składek, w zakresie na jaki pozwala ww. art. 28 ust. 3 a u.s.u.s, zaś wskazane wyżej braki w uzasadnieniu decyzji, uniemożliwiają Sądowi dokonanie kontroli i oceny przedmiotowej sprawy, w świetle wskazanych wyżej przepisów.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ zobowiązany będzie z zachowaniem stanowiska Sądu, dokonać wszechstronnej oceny materiału dowodowego, oraz dokonać powtórnej oceny, czy uwzględniając stan majątkowy i sytuację życiową, strona skarżąca jest w stanie uiścić ciążące na niej należności, bez spowodowania ciężkich dla niej skutków. Dopiero dokonanie powyższego umożliwi prawidłową ocenę, czy strona skarżąca spełnia przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Poczynione ustalenia i powzięte oceny winny znaleźć odzwierciedlenie w treści decyzji.
W świetle powyższego Sąd uznał, że Zakład naruszył przepisy procesowe - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a., gdyż nie ustalił i nie ocenił wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, czym przekroczył granice uznania administracyjnego które to naruszenie niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Wypada jeszcze na koniec wyjaśnić, że Sąd oddalił wniosek dowodowy zawarty w skardze na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem, sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające
z dokumentów, jeśli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w sprawie
i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Sąd ocenia sprawę na podstawie materiału dowodowego którym dysponował organ w dniu wydania zaskarżonej decyzji. Ponadto zauważyć należy, że dwa zaświadczenia lekarskie z 10 lipca 2023 r. strona skarżąca miała możliwość przedstawić już w toku postępowania przed organem. Zaskarżona decyzja została bowiem wydana dopiero w dniu 11 sierpnia 2023 r.
W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 145 pkt 1 lit. c i art. 135 orzekł jak
w sentencji wyroku.