VIII SA/WA 685/21

VIII SA/Wa 685/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-12-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-08-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Iwona Owsińska-Gwiazda /sprawozdawca/
Justyna Mazur /przewodniczący/
Sławomir Fularski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 631/22 - Wyrok NSA z 2023-02-08
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Justyna Mazur Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Fularski Sędzia WSA Iwona Owsińska – Gwiazda (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 2 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi P. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] maja 2021 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z [...] maja 2021 r. [...] utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy W. [...] z [...].04.2021 r. odmawiającą przyznania P. O. (dalej: skarżący) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką A. O..
Podstawą decyzji były następujące ustalenia:
Decyzją z [...].04.2021 r. Wójta Gminy W. odmówiono przyznania P. O. (dalej: skarżący) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką A.O.. Z uzasadnienia decyzji wynika, że powodem odmowy jest brak związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a wykonywaną opieką. Wnioskodawca jest osobą uczącą się, uczy się w systemie dziennym, nigdzie nie był zatrudniony. Ponadto organ stwierdził, że A. O. leczy się z powodu choroby [...] oraz ma problemy z [...], samodzielnie się porusza, samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne oraz higieniczne, sama spożywa posiłki. Skarżący pomaga jej w codziennych czynnościach, t.j. ubieranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, pali w piecu, wykupuje leki. Lista prac wykonywana w ramach opieki nad matką dotyczy prac domowych, które nie są ściśle związane z opieką.
W odwołaniu skarżący wskazał w szczególności, że zasadniczym warunkiem do zastosowania świadczenia pielęgnacyjnego jest posiadanie przez jego matkę orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu [...] a wymienionych w ustawie warunków Wójt nie ma prawa łączyć. Podniósł, iż ustawa nie stawia warunku nie uczęszczania do szkoły, ani też nie wymaga, aby ubiegający się o świadczenie pracował przed złożeniem wniosku, a po złożeniu wniosku zrezygnował z pracy.
Utrzymując w mocy decyzję Wójta SKO w R. wskazało, że skarżący (lat [...], kawaler) złożył 19.02.2021 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką A. O. (ur. [...].07.1976r., rozwiedziona), która orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. z [...].02.2021 r. została zaliczona do [...] stopnia niepełnosprawności. W orzeczeniu stwierdzono, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od [...].01.2021 r., przy czym niepełnosprawność istnieje od [...].06.2011 r. Orzeczenie wydano do [...].02.2023r. Do wniosku dołączył oświadczenie, że sprawuje opiekę nad mamą, pomaga w podstawowych czynnościach takich jak: sprzątanie, gotowanie, napalenie w piecu, pomoc w dojeździe do lekarza. Oświadczył, że mama samodzielnie się porusza, lecz w niektórych dniach nie może wstać z łóżka. Kolegium podzieliło ustalenia organu I instancji, co do stanu zdrowia matki skarżącego, zakresu świadczonej przez skarżącego pomocy matce. Wskazało, że skarżący jest uczniem kl. [...][...] w R. w systemie dziennym, w związku z pandemią koronawirusa kontynuuje naukę w systemie zdalnym. SKO wskazało, że istota sporu sprawy sprowadza się do tego, czy osoba będąca uczniem technikum, ucząca w systemie dziennym, nigdzie nie pracująca, wypełnia wskazaną w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłankę niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (matką). Podniosło, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, aby opiekować się bliską osobą niepełnosprawną, a świadczenie ma zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. O rezygnacji z zatrudnienia czy tez świadomym jego niepodejmowaniu można mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia. Zdaniem Kolegium, prawidłowa jest ocena organu I instancji, że w rozpoznawanej sprawie występuje wyżej wymieniona negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem skarżący nie zrezygnował z pracy (w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy) bądź nie podjął zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawną matką. Jest on bowiem uczniem klasy [...] [...] w R.. Uczy się w systemie stacjonarnym. Nie jest gotowy do podjęcia tak rozumianej pracy zarobkowej. W obliczu stwierdzonej ww. negatywnej przesłanki uniemożliwiającej przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, Kolegium odstąpiło od analizy weryfikacji okoliczności związanych ze sprawowaną opieką i jej zakresem.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:
1.przepisów art.7,art.77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez nie poczynienie rzetelnych i wystarczających ustaleń w zakresie objętym żądaniem Skarżącego i co najmniej przedwcześnie przyjął, że Skarżący nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki, błędnie zakładając, że przesłanki tej spełniać nie może już tylko z tego względu, że uczy się w systemie dziennym w szkole średniej.
2. naruszenie przepisów prawa procesowego poprzez brak umożliwienia Stronie czynnego udziału w postępowaniu poprzez brak pouczenia Strony o możliwości składania wniosków dowodowych i zapoznania się z całością zebranego materiału dowodowego co uniemożliwiło Stronie aktywny udział w postępowaniu i spowodowało błędne ustalenie przez Organ stanu faktycznego, że Skarzący nie podejmuje zatrudnienia lub z niego nie rezygnuje w okolicznościach pobierania nauki w szkole średniej, co uniemożliwia przyznanie Skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
3. naruszenie przepisów prawa materialnego art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U.2020 r. poz.111), poprzez błędną jego wykładnię, że Skarżący nie jest obiektywnie zdolny do podjęcia zatrudnienia i w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna czy niepodejmowania przez niego pracy a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką przez co zerwany jest związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z takiego zatrudnienia i celem sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Podnosząc powyższe zarzuty wniósł o uchylenie skarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o orzeczenie o kosztach postępowania według przekazanej do skargi faktury.
W uzasadnieniu wskazał m. in., że fakt nauki osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne w szkole średniej, nie wyklucza możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podniósł, iż organ nie wyjaśnił czy skarżący z racji obowiązków uczniowskich nie jest w stanie sprawować opieki nad matką, co wymagałoby stosownego potwierdzenia w materiale dowodowym obejmującym ustalenia, co do faktycznego czasu jaki musi poświęcić na naukę, częstotliwości zajęć czy ilości godzin lekcyjnych przypadających na kolejne dni zgodnie z planem zajęć. Podniósł, że skarżący ma wyuczony zawód i uzyskał obronę dyplomu w tym zakresie. Pozwala mu to na pracę w zawodzie, posiada on pełną zdolność do czynności prawnych. Stwierdził, że nie wyjaśniono czy skarżący wcześniej pracował i łączył naukę z pracą. Wskazał, że nauka w systemie dziennym nie stanowi przeszkody w przyjęciu obowiązków opieki nad osobą niepełnosprawną. Bez sprawdzenia indywidualnej sytuacji w rodzinie skarżącego, potrzeb osobistych i stopnia samodzielności matki skarżącego organ nie może stwierdzić jaka ilość godzin pobytu skarżącego poza domem jest wystarczająca dla wykonania obowiązków opiekuna.
Odpowiadając na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga nie jest zasadna.
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sąd kontroluje zaskarżone akty pod względem ich zgodności z prawem, przy czym nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, lecz granicami danej sprawy - art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2019 r., poz. 2325 - dalej jako: "p.p.s.a."). Sąd ma obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu, biorąc pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, nawet jeżeli nie zostały podniesione w skardze. Sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, jej zgodność z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji następuje w szczególności w przypadku, gdy zaskarżony akt narusza przepisy prawa materialnego lub przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).
Skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygające w sprawie organy nie naruszyły także przepisów prawa materialnego.
W rozpoznawanej sprawie organ administracji nie naruszył reguł wynikających z przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r., Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 2020 r., poz. 253 ze zm.; dalej jako: "k.p.a."). Organ zebrał i rozważył wyczerpująco materiał dowodowy konieczny do rozstrzygnięcia sprawy. W takim też zakresie ustalił stan faktyczny i wyjaśnił wszystkie istotne okoliczności niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy.
Kontroli Sądu została poddana decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z [...] maja 2021 r., utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy W. z [...] kwietnia 2021 r. o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z uzasadnień decyzji organów obydwu instancji, przyczyną odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego był - co do zasady -brak związku pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) i koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, z uwagi na fakt, że skarżący jest uczniem, który cały czas pobiera naukę w systemie stacjonarnym. Ponadto organ wskazał, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, aby opiekować się bliską osobą niepełnosprawną, zaś świadczenie pielęgnacyjne ma zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca.
Podstawę materialnoprawną wydanej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej jako: u.ś.r.), zgodnie z którym, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Osobami, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. są osoby, na których, zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie zaś z art. 129 § 1 K.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Skarżący, syn niepełnosprawnej matki, niewątpliwie należy do kręgu osób o jakich mowa w cyt. wyżej art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Z przeprowadzonego postępowania dowodowego sprawy niniejszej (zarówno oświadczenia Skarżącego, jak i wywiadu środowiskowego z [...].03.2021 r., orzeczenia o niepełnosprawności) wynika, iż A. O. od ok. 10 lat leczy się na chorobę [...], ma też problemy z [...], w zależności od dnia i samopoczucia samodzielnie się porusza, samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne oraz higieniczne, sama spożywa posiłki. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. z [...].02.2021 r. zaliczono matkę Skarżącego do osób o [...] stopniu niepełnosprawności, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...].01.2021 r., przy czym niepełnosprawność istnieje od [...].06.2011 r. Orzeczenie wydano do [...].02.2023r. Skarżący pomaga mamie w codziennych czynnościach, t.j. ubieraniu, sprzątaniu, przygotowywaniu posiłków, paleniu w piecu oraz wykupuje leki. Słusznie zatem organ przyjął, że lista prac wykonywana w ramach opieki nad matką dotyczy prac domowych, które nie są ściśle związane z opieką. Skarżący jest uczniem klasy [...] technikum, uczy się w systemie dziennym, w związku z pandemią kontynuuje naukę w systemie zdalnym.
W świetle zatem, cytowanego wyżej, kluczowego dla rozpoznawanej sprawy art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., Sąd nie ma wątpliwości, że okoliczności sprawy ustalone na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, nie dają podstaw do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na matkę skarżącemu.
Odmowa ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w okolicznościach niniejszej sprawy uwarunkowana jest okolicznością, że ubiegający się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest uczniem technikum, w systemie stacjonarnym.
Ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyrażeń ustawowych w art. 3 pkt 22 definiuje pojęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nie zawiera jednak definicji sprawowania opieki, niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywieść można, że opieka musi być stała lub długoterminowa. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych nie musi to być opieka całodobowa. Jednak, nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, dostępny na stronie CBOSA).
Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 13 maja 2015 r.,I OSK 2820/13, wskazał, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Podkreślić należy, że na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Zarówno Sąd jak i organy nie kwestionują faktu sprawowania przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną matką, ani rozmiaru tej opieki. Jednak z uwagi na fakt, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia (ani nie jest zmuszony z niego zrezygnować) z powodu sprawowania opieki nad matką, ponieważ w tym czasie i tak nie może sprawować tej opieki, z uwagi na obowiązki szkolne, w ocenie Sądu nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. odnosząca się do niepodejmowania zatrudnienia lub rezygnacji z zatrudnienia, z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym.
Dokonując wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych należy bowiem mieć na względzie także cel regulacji zawartej w jej art. 17 – przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.
Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż najczęściej wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Jak słusznie przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Świadczenie to ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których - zakres opieki - wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opieka taka musi – w sposób oczywisty - stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. W konsekwencji, związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
Tymczasem ze stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy wynika, że skarżący skoro jest uczniem, to kilka godzin dziennie przez pięć dni w tygodniu nie może sprawować opieki ze względu na obowiązki szkolne. A więc zakres opieki obejmuje de facto czas wolny od zajęć w szkole, również tych odbywanych w systemie zdalnym. Z powyższych ustaleń wynika zatem, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi przesłanka rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, co uzasadnia prawidłowość rozstrzygnięcia organu o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia.
Podkreślić należy, że w przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi o niepodejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej rozumianych jako zasadnicze i stałe (długotrwałe) źródło utrzymania opiekuna, a nie o rezygnacją z zajęć zarobkowych o charakterze okazjonalnym, czy dorywczym. Uczeń szkoły ponadpodstawowej, kształcący się w systemie dziennym, ze swej istoty nie jest co do zasady zdolny do podjęcia takiego zatrudnienia. Ewentualna rezygnacja przez skarżącego z pewnych działań zarobkowych o charakterze okazjonalnym nie wyczerpuje więc także przesłanki nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W tym stanie sprawy, uznawszy w reasumpcji zarzuty podniesione w skardze za niezasadne, jak i nie znajdując podstaw do stwierdzenia z urzędu, że wydane w sprawie decyzje naruszają prawo, Sąd oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.