VIII SA/Wa 67/22

VIII SA/Wa 67/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-04-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-01-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Justyna Mazur
Marek Wroczyński
Renata Nawrot /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1645/22 - Wyrok NSA z 2023-08-29
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 17 ust.b, art. art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Renata Nawrot (sprawozdawca), Sędzia WSA Justyna Mazur, Sędziowie Sędzia WSA Marek Wroczyński, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 7 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi W. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z [...] listopada 2021 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] listopada 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. (dalej: SKO, Kolegium, organ odwoławczy), po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy G. (dalej: Wójt, organ I instancji) z [...] września 2021 r., nr [...], odmawiającą W. O. (dalej: strona, skarżący, wnioskodawca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką B. O..
Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie sprawy:
W dniu [...] sierpnia 2021 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej
w G. wpłynął wniosek skarżącego o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką B. O. legitymującą się orzeczeniem Obwodowej Komisji do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...]
w K. z [...] września 1999 r. zaliczającym ją do pierwszej grupy inwalidzkiej na trwałe, zaś inwalidztwo istnieje co najmniej 3 miesiące wstecz od daty złożenia wniosku.
Licząca [...] lata B. O. zamieszkuje wspólnie z mężem -S. O. oraz skarżącym. Jest osobą leżącą od ponad [...] lat, pampersowaną i wymaga całodobowej opieki. Potrzebuje pomocy przy kąpieli, myciu, ubieraniu oraz innych czynnościach związanych z dniem codziennym.
Z załączonego zaświadczenia lekarskiego z [...] sierpnia 2021 r. wynika, że B. O. jest pod stałą opieką lekarza Niepublicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej D. – M.. W G., jest chora przewlekle i wymaga stałej opieki ze strony osób postronnych.
S. O. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ma ustalone prawo do emerytury. Nie jest w stanie osobiście sprawować opieki nad żoną ponieważ sam jej wymaga. W 2021 r. przeszedł zawał mięśnia serca oraz udar niedokrwienny lewej półkuli mózgu.
Skarżący ma troje rodzeństwa, które wedle ich oświadczeń pracuje zawodowo i nie może opiekować się matką.
Według twierdzeń wnioskodawcy, konieczność sprawowania całodobowej opieki nad matką uniemożliwia mu podjęcie pracy.
W tak ustalonym stanie faktycznym decyzją z [...] września 2021 r., nr [...] Wójt, działając na podstawie art. 17 ustawy
z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 60 ze zm., dalej: u.ś.r.), odmówił skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego w związku z opieką nad matką.
Według organu I instancji opieka skarżącego nad matką nie budzi wątpliwości, natomiast w dalszym ciągu pozostaje niezmieniony art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., według którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odwołaniu od decyzji Wójta skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika (radcę prawnego)zarzucił naruszenie:
- przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że skarżący nie jest uprawniony do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad niepełnosprawną matką;
- przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. b ustawy
o świadczeniach rodzinnych z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygn. akt K 38/13 został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki,
a przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji;
- przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że niepełnosprawność B.
O. powstała po 18. roku życia i w związku z tym skarżącemu jako jej opiekunowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne.
Wskazaną na wstępie decyzją z [...] listopada 2021 r. SKO, działając na podstawie art.138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 t.j. dalej: k.p.a.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Organ odwoławczy zgodził się z Wójtem co do tego, że obowiązek alimentacyjny ojca skarżącego wyprzedza jego obowiązek alimentacyjny, zatem
to na nim w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek opieki nad niepełnosprawnym. Powołując art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. wyjaśniono, że jedyną okolicznością wskazaną
w ustawie wyłączającą obowiązek alimentacyjny męża jest posiadanie znacznego stopnia niepełnosprawności przez S. O., którego jednak
w sprawie nie przedłożono.
W świetle powyższych ustaleń Kolegium stwierdziło, że decyzja organu I instancji jest prawidłowa .
Od powyższej decyzji pełnomocnik skarżącego złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, domagając się jej uchylenia oraz zasądzenia kosztów według norm przepisanych.
Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:
1. naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
- art. 128 krio oraz art. 23 krio i art. 27 krio w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1 a ustawy oświadczeniach rodzinnych przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że synowi, na którym spoczywa obowiązek alimentacyjny, rezygnującemu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego,
- art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że syn niepełnosprawnej B. O. nie jest uprawniony do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad nią ponieważ jej mąż żyje i to na nim spoczywa obowiązek alimentacyjny w stosunku do żony,
- przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy oświadczeniach rodzinnych, polegające na pominięciu celów ustawy i przyjęciu, że okoliczność, iż osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek z uwagi na swój stan zdrowotny nie potwierdzony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może zająć się żoną, stanowi negatywną przesłankę do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego,
2. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnie, tj. art. 6 k.pa., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a. art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z rozstrzygnięcia sprawy i bezpodstawne przyjęcie, że mąż niepełnosprawnej B. O. jest w stanie się nią opiekować gdyż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności podczas gdy
z dokumentacji medycznej załączonej do akt sprawy wynika, że S. O. cierpi na choroby serca oraz miażdżycę i sam wymaga stałej opieki osób trzecich.
W uzasadnieniu skargi rozwinięto postawione zarzuty.
W odpowiedzi na skargę, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna.
W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 t.j.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie zaś
z art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 t.j., dalej: p.p.s.a.), sąd rozstrzyga
w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy
o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei negatywne przesłanki po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wprowadza art. 17 ust. 5 u.ś.r. Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje miedzy innymi gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Podkreślić zatem należy, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania,
a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych.
W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Przy czym nie można pomijać, że w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61 oraz art. 130 K.r.o. (por. wyrok NSA z 25 września 2020 r., I OSK 998/20, publ. CBOSA).
Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej K.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 K.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.
W rozpoznawanej sprawie niesporna jest okoliczność, że matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim ze S. O. , który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem, to ojciec skarżącego w pierwszej kolejności zobowiązany jest do zapewnienia opieki żonie niezależnie od posiadanych kwalifikacji do sprawowania takiej opieki. Z woli ustawodawcy, uprawnienie innych osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki, do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego
z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej, aktualizuje się bowiem dopiero wówczas, gdy zapewnienie takiej opieki nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych przez współmałżonka. Do takich przyczyn, jak wskazano powyżej, ustawodawca zaliczył wprost legitymowanie się przez współmałżonka orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem (por. wyrok NSA z 25 września 2020 r., I OSK 960/20; wyrok NSA z 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19; publ. CBOSA).
Należy zauważyć, iż organ wydający decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego ani Sąd nie mogą samodzielnie czynić ustaleń w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą.
Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego
z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy (por. wyrok NSA z 24 lutego 2021r., sygn. akt I OSK 2391/20).
W związku z powyższym, nie może odnieść oczekiwanego skutku podnoszona
w skardze argumentacja, że z powodów zdrowotnych osoby zobowiązanej
w pierwszej kolejności zgodnie z k.r.o. do opieki nad niepełnosprawną żoną, tj. męża B. O. – S. O., świadczenie pielęgnacyjne powinno zostać przyznane skarżącemu. Dla stwierdzenia obiektywnego braku możliwości sprawowania opieki z uwagi na stan zdrowia, przepisy u.ś.r. nie przyznają mocy dowodowej środkom innym niż orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, na co wskazano powyżej.
Słusznie przy tym wywiodło Kolegium, tj. zgodnie z zaprezentowanymi wyżej poglądami prawnymi, które Sąd w składzie rozpoznającym niniejsza sprawę w pełni akceptuje, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy.
Wobec wskazywanych przez skarżącego schorzeń, na które cierpi mąż B. O. zasadne byłoby wystąpienie przez niego o ustalenie stopnia niepełnosprawności. Jeżeli właściwy organ zaliczy jego stan zdrowia do znacznego stopnia niepełnosprawności, to skarżący będzie mógł powtórnie ubiegać się
o wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne.
Tym samym Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi, gdyż odmienna interpretacja powołanych wyżej przepisów nie znajduje uzasadnienia prawnego. Brak było zatem podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego synowi na niepełnosprawną matkę, gdy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wystąpienie przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy wyłącza możliwość przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia.
Za niezasadne uznać należało także zarzuty skargi dotyczące naruszenia
w sprawie przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7, art. 77, art. 80 w zw. z 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie wydanie zakwestionowanej decyzji poprzedzone było ustaleniem wszystkich istotnych okoliczności mających znaczenie dla podejmowanego w sprawie rozstrzygnięcia, oraz prawidłową oceną tych okoliczności - w takim zakresie, w jakim organ orzekający w sprawie władny był tego dokonać. W przedmiotowej sprawie – w zakresie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – organ odwoławczy zobligowany był do zbadania szczegółowo określonej przepisami okoliczności, której zaistnienie lub nie, zgodnie z wolą ustawodawcy, determinuje rozstrzygnięcie w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą pozostającą w związku małżeńskim - a co w niniejszej sprawie SKO poprawnie zweryfikowało. Ponadto w zaskarżonej decyzji organ II instancji należycie uzasadnił rozstrzygnięcie, odwołując się przy tym do obowiązujących regulacji prawnych i wyjaśniając stronom zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy.
Reasumując, dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Sąd nie dopatrzył się naruszeń prawa, które musiałyby skutkować koniecznością stwierdzenia jej nieważności, bądź uchylenia. Dlatego też Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.