VIII SA/Wa 619/25

VIII SA/Wa 619/25 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-09-24
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-09-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Iwona Szymanowicz-Nowak
Justyna Mazur /przewodniczący sprawozdawca/
Marek Wroczyński
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 16 ust. 7, 8
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Justyna Mazur (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Iwona Szymanowicz - Nowak, Sędzia WSA Marek Wroczyński, , Protokolant Specjalista Marlena Stolarczyk, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2025 r. w Radomiu sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 26 czerwca 2025 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty z tytułu nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia 14 maja 2025 r. nr [...].
Uzasadnienie
M. W. (dalej: skarżąca, strona) wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. (dalej: Kolegium lub SKO)
z 26 czerwca 2025 r. znak: [...]. Decyzją tą, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024r., poz.572, dalej: k.p.a.) została utrzymana
w mocy decyzja z 14 maja 2025r., nr [...] znak [...] Prezydenta Miasta R. (dalej: Prezydent R.lub organ I instancji) odmawiająca umorzenia kwoty 14.137,92 zł należności z tytułu nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1.06.2018r. do 31.12.2023r., o których mowa w Nocie Księgowej nr [...] oraz [...]z dnia 13.11.2024r.
Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym
i prawnym:
Decyzją Prezydenta R. z 14.05.2025r. odmówiono stronie, ze wskazaniem, iż jest reprezentowana przez opiekuna prawnego I. W. umorzenia kwoty 14.137,92 zł należności z tytułu nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1.06.2018r. do 31.08.2024r., o których mowa w Nocie Księgowej nr [...] oraz nr [...] z dnia 13.11.2024r.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że Notami Księgowymi z dnia 13.11.2024r. nr [...] oraz nr [...] ustalono, iż zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 13.770,04 oraz w kwocie 1.726,72 zł pobrany za okres
od 01.06.2018r. do 31.12.2023r. oraz okres od 01.01.2024r. do 31.08.2024r. stanowi nadpłacony zasiłek pielęgnacyjny i podlega zwrotowi w całości. Wskazał, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych w R. (dalej: ZUS) dokonuje potrąceń. W dniu
10 grudnia 2024 r. skarżąca złożyła wniosek do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o umorzenie nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego. Po przeprowadzeniu postępowania, organ I instancji decyzją z dnia 23 stycznia 2025 r. odmówił umorzenia nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego. SKO po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, decyzją z dnia 12 marca 2025 r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości
i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Organ I instancji wskazał na art. 30 ust. 9, art. 16 ust. 7 i ust. 8 ustawy oświadczeniach rodzinnych. Podniósł,
iż skarżąca prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe z mamą oraz bratem. Łączny miesięczny dochód rodziny wynosi 9.227,11 zł. Wydatki rodziny kształtują się
na poziomie ok. 7.478,16 zł. Zaineresowana zgłasza problemy zdrowotne rodziny.
Organ I instancji wskazał, iż po przeanalizowaniu akt sprawy nie przychylił się do prośby strony o umorzenie nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego oraz uznał,
że decyzja o całkowitym umorzeniu pobranego świadczenia byłaby naruszeniem dyscypliny finansów publicznych. W ocenie organu I instancji brak jest podstaw
do uznania, ze obecna sytuacja materialna uzasadnia umorzenie należności z tytułu nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego. W ustawie podkreślono, że nie chodzi
o przypadki uzasadnione, ale o przypadki szczególnie uzasadnione, zaś
w orzecznictwie uznaje się za szczególnie uzasadnione sytuacje zupełnie wyjątkowe. W ocenie organu I instancji przy racjonalnym gospodarowaniu dochodem,
po potrąceniach z ZUS skarżąca nie zostanie nadmiernie obciążona oraz będzie
w stanie spłacić ciążący na niej obowiązek.
W odwołaniu od tej decyzji reprezentująca skarżącą matka I. W. podniosła, iż obecnie gdy ZUS dokonuje potrąceń dla skarżącej pozostaje kwota, która jest niewystarczająca, aby zapewnić jej prawidłowe funkcjonowanie i zaspokoić podstawowo potrzeby. Skarżąca cierpi na [...] i jest wysoce niesprawiedliwe, aby ona i jej rodzina ponosili odpowiedzialność za błędy związane
z nieprawidłowo przyznanym świadczeniem. Rodzina nie ma obecnie środków finansowych, aby ZUS dokonywał potraceń bez uszczerbku dla gospodarstwa domowego, o czym świadczy zawarta w dołączonym do odwołania piśmie informacja dotycząca średniomiesięcznych wydatków, w którym znajduje się zadłużenie mieszkaniowe w wysokości 1 334,78 zł, a dalsze potrącanie skarżącej kwoty 1 358,84 zł miesięcznie doprowadzi do pogorszenia i tak już trudnej sytuacji finansowej rodziny. W ocenie piszącej w sprawie występują szczególnie uzasadnione okoliczności, to jest ciężka choroba oraz całokształt sytuacji finansowej
w gospodarstwie domowym.
Kolegium decyzją z dnia 26 czerwca 2025 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Na wstępie uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia przypomniało dotychczasowy przebieg postępowania w sprawie. Wskazało następnie, że z akt sprawy wynika, iż organ I instancji 13.09.2024r. uzyskał informację z ZUS, że skarżąca od 1.06.2018r. ma przyznany dodatek pielęgnacyjny. Zgodnie z art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Wobec powyższego organ I instancji wystąpił do ZUS o zwrot wypłaconego świadczenia. Na tą okoliczność 13.11.2024r. wystawiono dwie noty księgowe. Pierwsza obejmuje okres nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego od 1.06.2018r. do 31.12.2023r. w łącznej kwocie 13.770,04 zł. Druga nota obejmuje okres nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego od 01.01.2024r. do 31.08.2024r. w łącznej kwocie 1.726,72 zł. Pismem z dnia 04.12.2024r. ZUS poinformował organ I instancji, iż od 15.12.2024r. przystąpi do realizacji potrąceń z tytułu zasiłków, które zostały wypłacone z pomocy społecznej, ponieważ za ten sam okres ZUS przyznał świadczenie (dodatek pielęgnacyjny).
W dniu 10.12.2024r. skarżąca złożyła w organie I instancji pismo z dnia
9 grudnia 2024 r., w którym wniosła o umorzenie zaległości w kwocie 15.496,76 zł za okres od 01.06.2018r. do 31.08.2024r.
SKO wskazało, że sprawa jest rozpatrywana przez Kolegium po raz drugi. Decyzją z dnia 12 marca 2025r. znak: [...] Kolegium uchyliło bowiem decyzję organu pierwszej instancji z przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia. W motywach uzasadniających rozstrzygnięcie Kolegium skoncentrowało się na wadliwie zgromadzonym materiale dowodowym - a przede wszystkim na kwestii wyjaśnienia, sytuacji rodziny: jej wydatków, problemów zdrowotnych, bieżących zobowiązań. A także ustaleniu czy egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może faktycznie spowodować, że rodzina znajdzie się poniżej minimum egzystencji. W takich przypadkach, organy egzekucyjne powinny brać pod uwagę sytuację materialną dłużnika i w miarę możliwości dostosować egzekucję do jego możliwości finansowych, aby uniknąć nadmiernego obciążenia i negatywnego wpływu na poziom życia rodziny. Ważne jest, aby egzekucja nie naruszała godności osoby i nie prowadziła do sytuacji, w której rodzina nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych.
Kolegium wskazało, iż organ pierwszej instancji wykonując zalecenia Kolegium przyjął od skarżącej oświadczenie o stanie zdrowia i wydatkach rodziny. Rodzina utrzymuje się z renty wnioskodawczyni oraz brata w łącznej wysokości 5.724,27 zł, świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 3.287,00 zł oraz zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 215,84 zł. Łączny dochód rodziny wynosi 9.227,11 zł.
Z powyższego dochodu rodzina ponosi stałe miesięczne wydatki takie jak: czynsz (526,78 zł), odpady (60,00 zł), prąd (ok. 232 zł), woda (523,26 zł), leki (ok.1.500 zł), wizyty lekarskie (ok.170 zł), telefon (98,99 zł), telewizja/internet (132,98 zł), wydatki na kota (100 zł), kredyt (123,15 zł), zadłużenie (111 zł), odzież (200 zł), środki czystości (200,00 zł), żywność (3.500,00 zł) czyli na powyższe potrzeby wydatkowana jest kwota - ok. 7.478,16 zł. Organ ustalił, iż do dyspozycji rodziny pozostaje kwota ok. 1.748,95 zł. Rodzina nie korzysta z pomocy społecznej, ani dodatku mieszkaniowego. Istotne w niniejszej sprawie jest to, że rodzina posiada stałe miesięczne dochody.
Z akt sprawy wynika, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał skarżącej potrąceń w miesiącach: grudzień 2024 oraz styczeń i luty 2025 kwocie po 1.358,84 zł, oraz w miesiącach: marzec i kwiecień 2025 w kwocie po 1.433,58 zł. Ponadto
w dniu 15 maja 2025r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w R. przekazał do tut. Ośrodka kwotę 8.553,08 zł. Łącznie przekazał kwotę 15.496,76 zł.
W tym miejscu SKO wskazało, że materialnoprawną podstawę decyzji
w sprawie zastosowania ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych stanowi art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2024r. poz. 323 ze zm.; dalej: "u.ś.r."). Dodało, że przeprowadzone przez organ I instancji postępowanie w sposób dokładny obrazuje sytuację wnioskodawcy.
Z akt sprawy wynika, że rodzina skarżącej składa się z 3 osób w tym brata P. W. (lat [...]) i matki I. W. (lat [...]). Skarżąca na podstawie orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. nr [...] legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe. U skarżącej stwierdzono upośledzenie umysłowe i choroby neurologiczne. Z kolei jej brat P. W. posiada orzeczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, iż do dnia 30.06.2026r. jest całkowicie niezdolny do pracy. Matka skarżącej – I. W. sprawuje opiekę nad córką. Rodzina posiada stałe miesięczne dochody w łącznej kwocie 9.227,11 zł.
Z powyższych ustaleń, zdaniem Kolegium wynika, że sytuacji skarżącej nie da się zakwalifikować jako wyjątkowej, uzasadniającej zastosowanie wobec niej instytucji w postaci umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Skarżąca ma stały dochód, a po odliczeniu kosztów stałych, wydatków mieszkaniowych i leczenia ma możliwość spłaty zadłużenia. Pozostająca do dyspozycji rodziny kwota 1.748,95 zł po pokryciu wydatków jest wystarczająca na regularne spłaty zadłużenia.
W ocenie Kolegium, w sytuacji skarżącej nie zaistniały więc szczególnie uzasadnione okoliczności przemawiające za umorzeniem należności. Kolegium zwróciło uwagę, że stosując jakiekolwiek ulgi w spłacie należności pochodzących ze środków publicznych, w tym w szczególności ulg najdalej idących, jaką niewątpliwie jest umorzenie należności, obowiązkiem organów administracji jest uwzględnianie interesu publicznego. Świadczenia rodzinne wypłacone skarżącej sfinansowane zostały z budżetu państwa, a więc ze środków publicznych. W takiej sytuacji organy administracji publicznej muszą również dbać, aby nie tylko uwzględniać słuszny interes strony, ale również słuszny interes społeczny.
Zamieszczenie w wyżej cytowanym art. 30 ust. 9 powołanej ustawy trzech możliwości poprawy sytuacji osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych równoznaczne jest z tym, że skarżąca winna w pierwszej kolejności wykorzystać przysługujące jej możliwości odroczenia terminu spłaty należności lub rozłożenia tej spłaty na raty, a dopiero w ostateczności występować
o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń.
Z tej przyczyny zarzuty odwołania Kolegium uznało za nieuzasadnione. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w pełni zobrazował sytuację strony i był wystarczający do dokonania oceny w świetle art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wyjaśniło, że w niniejszym postępowaniu nie podlegały ocenie okoliczności dotyczące przyczyn uznania świadczeń za nienależnie pobrane, lecz tylko i wyłącznie kwestie dotyczące sytuacji rodziny. Ustawodawca wskazał bowiem wyraźnie, że zastosowanie ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń jest możliwe, jeżeli zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Na pojęcie to składa się zatem całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy. Zatem rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organy administracji dokonują oceny, czy sytuacja życiowa Wnioskodawcy, w tym skład rodziny, wiek, niepełnosprawność czy też stan zdrowia sprawiają, że sytuację rodzinną takiej osoby można uznać za szczególną. Pozostałe kwestie, w tym przyczyny powstania nienależnie pobranych świadczeń nie mają więc wpływu na ocenę przy rozstrzyganiu sprawy o umorzenie należności.
Pismem z dnia 5 sierpnia 2025 r. skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika (matkę I. W.) wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R.. W skardze wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji
w całości, zwrócenie wraz z odsetkami całej kwoty, którą już pobrał Prezydent Miasta R. za pośrednictwem Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej
w R.. Dodatkowo wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentów załączonych do odwołania na okoliczności wskazane w uzasadnieniu.
W uzasadnieniu skargi podkreśliła, że decyzja SKO jest nieprawidłowa, ponieważ nie został złamany żaden przepis prawa, gdyż nie przekazała nieprawdziwych zeznań i danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, nie przekazała fałszywych dokumentów i nie wprowadziła organu w błąd. I. W. podniosła, iż ma ukończone 84 lata, opiekuje się chorą córką oraz synem cierpiącym na zaburzenia typu schizofrenicznego. Nie posiadała żadnej wiedzy, że otrzymuje jednocześnie dodatek pielęgnacyjny oraz zasiłek pielęgnacyjny. Nikt jej przez 6 lat nie informował wprost ani pisemnie, że taka sytuacja miała miejsce do momentu otrzymania pisma, z którego wynika, że musi zwrócić pobrane świadczenie, a także odsetki.
Wskazała także, że względem osób, które nienależnie pobrały świadczenia rodzinne, ustawodawca przewidział możliwość zastosowania ulgi, wskazanej w art. 30 ust. 9 u.ś.r., a mianowicie: umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości pod warunkiem, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny lub zdarzenie losowe.
Przesłanką zastosowania ulgi, o którą wnioskowała w imieniu córki dnia
9 grudnia 2024 roku było zaistnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Kolegium winno zatem dokonać indywidualnej oceny, uwzględniając wszelkie okoliczności, które kształtują sytuację życiową córki oraz rodziny w szczególności sytuację zdrowotną oraz / lub materialną. Szczególnymi okolicznościami, które wystąpiły była śmierć męża oraz występują, jest ciężka choroba córki i syna oraz wiek piszącej, a także to, że nie składała żadnych dokumentów i nie posiadała wówczas wiedzy pobierania obu świadczeń, nie została również poinformowana przez pracowników zarówno Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w R., jak i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w R..
Powołując się na utrwalone orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12) końcowo uznała, że aktualnie nie istnieją żadne wątpliwości co do wykładni przepisów. Kolegium winno zatem umorzyć w całości kwotę nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło
o oddalenie skargi jako niezasadnej.
Postanowieniem z dnia 24 września 2025 r. ogłoszonym na rozprawie Sąd wnioski dowodowe zawarte w skardze na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U.
z 2024 r., poz. 935; dalej: "p.p.s.a.") oddalił. Dołączone do skargi pisma zostały złożone w formie kserokopii i nie stanowią dokumentu w rozumieniu art. 106 § 3 p.p.s.a.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo
o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2024 r., poz.1267) w związku z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.
Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co do zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa
w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak zakreślonych granicach kompetencji Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem prawa.
Przedmiotem skargi jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję organu
I instancji orzekającą o odmowie umorzenia kwoty 14.137,92 zł należności z tytułu nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1.06.2018 r. do 31.08.2024 r.,
o których mowa we wskazanych w decyzji Notach Księgowych z dnia 13.11.2024 r., przy czym w decyzji Kolegium wskazano, iż odmowa umorzenia ww. kwoty dotyczy należności z tytułu nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1.06.2018 r. do 31.12.2023 r. Organ I instancji jako podstawę decyzji wskazał art. 16 ust. 7, ust. 8, art. 20 ust. 3, art. 30 ust. 8, ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz.U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.; także jako: "u.s.r.", "ustawa
o świadczeniach rodzinnych"). Z decyzji organu odwoławczego wynika, iż w dniu 13.09.2024 r. organ I instancji uzyskał z ZUS informację, że M. W. od 1.06.2018 r. ma przyznany dodatek pielęgnacyjny. Wskazując na art. 16 ust. 6 u.ś.r. podniosło, iż zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Z tego względu organ I instancji wystąpił do ZUS o zwrot wypłaconego świadczenia i w dniu 13.11.2024 r. wystawił dwie noty księgowe. Pierwsza z nich obejmuje okres nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego od 1.06.2018 r. do 31.12.2023 r. w łącznej kwocie 13.770,04 zł, a druga okres od 1.01.2024 r. do 31.08.2024 r. w łączne kwocie 1.726,72 zł. Wniosek o umorzenie zaległości w kwocie 15.496,76 zł obejmuje okres od 1.06.2018 r. do 31.08.2024 r.
Wskazania zatem wymaga, iż zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem rodzinnym przyznawanym w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających
z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (art. 16 ust. 1 u.ś.r.). Natomiast dodatek pielęgnacyjny ma zabezpieczyć środki do życia osobie uprawnionej do emerytury lub renty, która została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat, z zastrzeżeniem ust. 4 (art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U.
z 2024r., poz. 1631). W związku z tym, w przypadku kolizji obu świadczeń, to ustawodawca pozbawił beneficjenta prawa do decydowania, które świadczenie chce otrzymywać. W myśl bowiem art. 16 ust. 6 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Podkreślić także należy, że stosownie do art. 16 ust. 7 u.ś.r. osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego. Zgodnie zaś z art. 16 ust. 8 u.ś.r. przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych.
W związku z tym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym oraz w doktrynie wyrażany jest pogląd, że zdarzenie o którym mowa w art. 16 ust. 7 u.ś.r. nie mieści się w przedstawionej w art. 30 ust. 2 u.ś.r. definicji nienależnego świadczenia i tym samym kwota nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego nie może być w aktualnym stanie prawnym postrzegana jako świadczenie nienależnie pobrane (zob. wyrok NSA z 14 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1095/20, postanowienie NSA z 24 września 2021 r. sygn. akt I OSK 282/21, wyrok NSA z 28 czerwca 2024 r. sygn. akt
I OSK 1559/23, wyrok WSA w Poznaniu z 7 grudnia 2023 r. sygn. akt IV SA/Po 536/23, wyrok WSA we Wrocławiu z 5 marca 2025 r. sygn. akt IV SA/Wr 390/24, wyrok WSA w Białymstoku z 23 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Bk 594/24, dostępne w CBOSA, oraz B. Chludziński (w:) Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023, art. 16). W orzeczeniach tych wskazuje się, że art. 16 ust. 7 u.ś.r. stanowi lex specialis w stosunku do art. 30 ust. 2 u.ś.r. Przepis ten dotyczy bowiem tylko jednego z rodzajów świadczeń rodzinnych, jakim jest zasiłek pielęgnacyjny i ściśle określonej sytuacji, w której świadczenie to nie jest należne beneficjentowi, a przy tym w sposób odmienny rozstrzyga sposób zwrotu tego świadczenia. Procedura opisana w art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. nie ma zastosowania
w żadnej innej sytuacji, w których organ umocowany będzie do żądania zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, a które odpowiadają definicji legalnej świadczenia nienależnie pobranego, przedstawionej w art. 30 ust. 2 u.ś.r. To zaś prowadzi do wniosku, że niezależnie od tego, czy w sytuacji opisanej w art. 16 ust. 7 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny należy uznać za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.ś.r. czy też nie, zgodnie z merytoryczną regułą kolizyjną, wyrażaną formułą lex specialis derogat legi generali, procedura zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, opisana w art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r., wyłącza możliwość prowadzenia na podstawie art. 30 u.ś.r. postępowania administracyjnego w celu ustalenia nienależnego pobrania tego świadczenia i zobowiązania do jego zwrotu oraz wydania w tym zakresie decyzji. Ustawodawca w przepisach w art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. wyraźnie przesądził, że opisana w nich konsekwencja prawna następuje z mocy prawa, nie przewidując jednocześnie w opisanej sytuacji wydawania decyzji w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu, w odróżnieniu od innych przypadków nienależnie pobranych świadczeń, gdzie tryb decyzyjny wynika z art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r. (por. wyrok NSA z 28 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2075/22, dostępny w CBOSA). W orzeczeniu tym NSA podał także, że
z uzasadnienia rządowego projektu ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (która wprowadziła instytucję z art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r.) wynika, że mechanizm ten wzorowany był na analogicznym rozwiązaniu funkcjonującym w ramach art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1507, dalej: u.p.s.). Wskazany przepis przewiduje, że osobie której przyznano emeryturę lub rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, ZUS oraz inne organy rentowe, które przyznały emeryturę lub rentę, wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej. W orzecznictwie NSA jednoznacznie przyjmuje się, że potrącenie dokonywane na podstawie art. 99 ust. 1 u.p.s. następuje z mocy prawa, bez potrzeby wydawania
w tym celu decyzji administracyjnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 1942/10 oraz z 20 czerwca 2017 r. sygn. akt
I OSK 756/16, dostępne w CBOSA).
W związku z tym w sytuacji, w której jednocześnie pobierany był zasiłek pielęgnacyjny i dodatek pielęgnacyjny organ pierwszej instancji może wydać jedynie decyzję uchylającą decyzję, na mocy której przyznano stronie zasiłek pielęgnacyjny. W takiej sytuacji decyzja ta będzie wywierała wyłącznie skutki ex nunc, tj. od chwili jej wydania na przyszłość. Organ nie może jednak wydać decyzji uznającej zasiłek pielęgnacyjny za nienależnie pobrany bowiem osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego
i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego (art. 16 ust. 7 u.ś.r.), a przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa powyżej, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych (art. 16 ust.
8 u.ś.r.). Przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. nie ma zatem zastosowania w tego rodzaju sprawie. Dodatkowo istotną dla strony jest okoliczność, że pomniejszenie następuje o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego zasiłku, bez naliczania dodatkowych odsetek, co stanowi odstępstwo od reguły naliczania odsetek od innych nienależnie pobranych świadczeń. (W. Maciejko; Świadczenia rodzinne. Komentarz do art. 16 Legalis, Wyd. 5, Warszawa 2019).
W niniejszej sprawie fakt jednoczesnego pobierania przez M. W. zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego w okresie od
1 czerwca 2018 r. do 31 sierpnia 2024 r. nie jest kwestionowany. Skarżąca podnosi zarzut braku świadomości o jednoczesnym pobieraniu zasiłku i dodatku pielęgnacyjnego. Zarzut ten nie ma jednak znaczenia w niniejszej sprawie, gdyż
- z wyżej podanych względów - brak było jakichkolwiek podstaw, aby organ wypłacający zasiłek pielęgnacyjny wszczynał na podstawie art. 30 ust. 2 u.ś.r. postępowanie zakończone wydaniem decyzji uznającej świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane. W obecnym stanie prawnym (obowiązującym od 4 marca 2016 r. – nadanym ustawą z dnia 24 lipca 2025 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych - Dz.U. z 2015 r. poz. 1302) nie wszczyna się bowiem postępowań o ustalenie (i ewentualnie o zwrot) nienależnie pobranych zasiłków pielęgnacyjnych, z uwagi na jednoczesne pobieranie dodatku pielęgnacyjnego i nie wydaje się decyzji w tym przedmiocie. W świetle art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. do uznania świadczenia za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi dochodzi bowiem z mocy samego prawa.
Zgodzić się przy tym trzeba ze stanowiskiem wyrażanym w szeregu orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyroki: z 28 grudnia 2023 r., sygn. akt
I OSK 2183/22; z 25 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1307/22; z 12 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 918/21), że właściwym trybem postępowania w sprawie rozpatrzenia wniosku o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego - zasiłku pielęgnacyjnego, który nie przysługiwał osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego, jest tryb określony w art. 30 ust. 9 u.ś.r. W tym zakresie na aprobatę zasługuje argumentacja przytoczona we wskazanych wyrokach NSA. Trafnie przyjmuje się, że art. 16 ust. 7 u.ś.r. normuje jedynie sposób potrącania przez organ rentowy z wypłaconego uprawnionej osobie należnego świadczenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Co więcej, uznanie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, w zbiegu z pobieranym dodatkiem pielęgnacyjnym, za świadczenie nienależnie pobrane zostało przesądzone przez samego ustawodawcę - z mocy samego prawa - w art. 16 ust. 6 i 8 u.ś.r. Z tego względu niewydanie decyzji
o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane nie pozbawia organu administracji właściwości do rozstrzygania w sprawie zastosowania ulgi, np. w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Przy braku takiej kompetencji organu emerytalno-rentowego i w konsekwencji braku kognicji sądu powszechnego, osoba, która pobierała nienależne świadczenie rodzinne nie może być pozbawiona uprawnienia do ubiegania się o rozpatrzenie jej wniosku w trybie określonym w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Nie ma przy tym podstaw do uznania w tym zakresie właściwości sądu powszechnego, skoro sprawa nie dotyczy nienależnie pobranego świadczenia emerytalno-rentowego lub należnych do tego świadczenia dodatków, lecz dotyczy świadczenia rodzinnego, a tryb potrącenia określony w art. 16 ust. 7 u.ś.r, nie zmienia przedmiotu nienależnie pobranego świadczenia (zob. wyrok NSA z 28 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2183/22).
Podkreślić należy, że wydawana na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. decyzja
w przedmiocie przyznania ulg dotyczących obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ma charakter uznaniowy. Powyższe oznacza, że nawet w przypadku spełnienia przesłanek do zastosowania ulgi, organ może, ale nie musi ulgę taką przyznać. W tym zakresie sąd nie może podjąć decyzji zamiast organu. Kontrola sądu w odniesieniu do elementu "uznaniowości" administracyjnej nie obejmuje kryterium celowości, zasadniczego w tym przypadku, lecz koncentruje się na dokonaniu oceny, czy uznanie organu nie ma charakteru arbitralnego oraz czy zostało należycie uzasadnione rzeczowymi argumentami (por. wyroki NSA: z dnia 21 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1857/21; z dnia 7 marca 2023 r., sygn. akt I OSK 1281/22; wyrok WSA w Białymstoku z dnia 6 lipca 2023 r., sygn. akt II SA/Bk 307/23; wszystkie przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia dostępne są na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku kontroli sądowoadministracyjnej decyzji wydanej w granicach uznania administracyjnego, rolą sądu administracyjnego jest zbadanie, czy organ podejmując decyzję dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie, a także czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Ponadto wydana decyzja musi być wyczerpująco uzasadniona poprzez wskazanie, dlaczego dokonano takiego, a nie innego rozstrzygnięcia (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 18 grudnia 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 983/24).
Ustawodawca w art. 30 ust. 9 u.ś.r. posłużył się klauzulą generalną szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny.
W orzecznictwie sądoadministracyjnym ugruntowany jest pogląd, że oceniając występowanie omawianej przesłanki uwzględnić należy całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. W tym ustawowym pojęciu mieszczą się takie okoliczności jak stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność i stan zdrowia. Przesłanka ta powinna być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności
i zasadności zastosowania wnioskowanej ulgi (por. wyroki NSA z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1382/15 oraz z dnia 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 941/19). Należy także zwrócić uwagę, że sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Brak tej szczególności w decyzji odmawiającej umorzenia organy powinny wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, po rozważeniu wszystkich aspektów sytuacji (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 4 kwietnia 2025 r., sygn. akt II SA/Gl 1397/24).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy uznać należy, że ustalenia poczynione przez organy w niniejszej sprawie są niedostateczne. Organy uznały bowiem, że w przypadku skarżącej nie zaszły szczególnie uzasadnione okoliczności mogące stanowić podstawę umorzenia należności z tytułu nadpłaconego zasiłku zgodnie z wnioskiem strony. Skarżąca natomiast wskazuje na trudną sytuację w jakiej pozostaje, w tym sytuację materialną i zdrowotną wszystkich członków rodziny.
W ocenie Sądu zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie spełniają kryterium dostatecznej wnikliwości i skrupulatności wymaganej w tego typu sprawach. Wydając zaskarżone rozstrzygnięcia organy nie oceniły całokształtu sytuacji rodzinnej skarżącej. Organ I instancji uwzględnienie wniosku o umorzenie nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego uznał za naruszające dyscyplinę finansów publicznych. Uznał jednocześnie, że przy racjonalnym gospodarowaniu dochodem po potrąceniach z ZUS obciążenie nie będzie nadmierne i możliwe będzie spłacenie obciążającej kwoty. Także Kolegium ocenę oparło
w istocie na okoliczności posiadania przez rodzinę stałego dochodu i pozostającej po odliczeniu wydatków kwoty 1.748,95 zł wystarczającej na regularne spłaty zadłużenia. Kolegium wprawdzie dostrzegło, iż rodzina skarżącej składa się z trzech osób: skarżącej, u której stwierdzono upośledzenie umysłowe i choroby neurologiczne i która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe, jej brata w wieku 41 lat, który jest całkowicie niezdolny do pracy, matki w wieku 85 lat, która sprawuje opiekę nad córką. W ocenie Kolegium sytuacja ta nie może być zakwalifikowana jako wyjątkowa i uzasadniająca zastosowanie wnioskowanej ulgi. Nie zachodzą bowiem szczególnie uzasadnione okoliczności przemawiające za umorzeniem należności. W ocenie Sądu brak szczególności sytuacji rodziny, o której mowa nie został w decyzjach obu instancji wykazany. O jej braku nie stanowi bowiem odniesienie się do obowiązku zachowywania przez organy dyscypliny finansów publicznych. Badać należy bowiem czy sytuacja rodziny jest szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Wyłącznym aspektem badania tej sytuacji nie jest sytuacja materialna, także gdy według ustaleń organów ubiegający się o ulgę dysponuje niewielkimi środkami pozostającymi po uwzględnieniu wydatków. Uwzględnienia w kontekście szczególności sytuacji rodziny wymaga także stan zdrowia jej członków, co
w okolicznościach niniejszej sprawy sprowadza się do stwierdzenia, iż rodzina składa się z osób niezdolnych do pracy i wymagających opieki z uwagi na stan zdrowia, czy też wiek. Powyższe okoliczności nie zostały przez organy obu instancji wzięte pod uwagę.
Zauważyć jednocześnie należy, iż wniosek o umorzenie zadłużenia obejmuje kwotę 15.496,76 zł za okres od 1.06.2018 r. do 31.08.2024 r. Organ I instancji
w swoim rozstrzygnięciu wskazał ten okres, ale odniósł się jedynie do kwoty 14.137,92 zł. Organ odwoławczy powyższe rozstrzygnięcie zaakceptował. Ponadto wyjaśnienia wymaga sposób reprezentacji M. W. przez jej matkę I. W.. Z akt organu I instancji można wyprowadzić wniosek, iż I. W. jest opiekunem prawnym skarżącej, ale w aktach brak jest jakiegokolwiek dokumentu, który o tym by stanowił. Jednocześnie do odwołania zostało dołączone pełnomocnictwo udzielone I. W. przez M. W. do reprezentacji przed urzędami i organami administracji publicznej. W aktach brak jest także decyzji z dnia 22 października 2024 r. o uchyleniu decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny, na którą wskazano w uzasadnieniu skargi.
Mając to wszystko na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że orzekające
w sprawie organy nie ustaliły prawidłowo stanu faktycznego sprawy naruszając tym samym art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. regulujące obowiązki w zakresie gromadzenia i oceny dowodów, a także wskazane zasady ogólne, jak uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 in fine k.p.a.). W efekcie, zamiast uznania administracyjnego - zobowiązującego do załatwienia sprawy zgodnie ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków - zastosowały niczym nie usprawiedliwioną dowolność. Tym samym zdaniem Sądu zasadne było wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji, jak i decyzji organu I instancji.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy właściwe organy zobowiązane będą do uwzględnienia powyższej oceny prawnej i usunięcia wskazanych wyżej stwierdzonych naruszeń przepisów prawa.
Z tych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w wyroku.