VIII SA/Wa 582/14

VIII SA/Wa 582/14 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2014-10-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2014-06-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Iwona Szymanowicz-Nowak /sprawozdawca/
Justyna Mazur /przewodniczący/
Sławomir Fularski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
art. 30 ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Justyna Mazur, Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Fularski, Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak (sprawozdawca), Protokolant Referent stażysta Magdalena Krawczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 października 2014 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...]; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości do chwili uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3) przyznaje od Skarbu Państwa i nakazuje wypłacić ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata J. L. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2014 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. (dalej: "organ odwoławczy" lub "Kolegium"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej "k.p.a."), po rozpoznaniu odwołania M R (dalej: "skarżący", "strona") od decyzji z dnia [...] stycznia 2014 r., znak: [...], wydanej przez Prezydenta Miasta R (dalej: "organ I instancji", "Prezydent"), odmawiającej umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. na rzecz osoby uprawnionej – A R w łącznej kwocie [...] zł. ([...] zł. należność główna oraz [...] zł. odsetki naliczone na dzień wydania decyzji, tj. [...] października 2014 r.) – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją Prezydenta z dnia [...] maja 2013, znak: [...] r., skarżący został zobowiązany do zwrotu należności z tytułu wypłaconych na rzecz A R świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w wysokości [...] zł. wraz z ustawowymi odsetkami (bezsporne, chociaż w aktach administracyjnych brak tej decyzji).
Pismem z dnia 15 maja 2013 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz
z należnymi odsetkami za w/w okres, bowiem jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, w złym stanie zdrowia, a jedynym jego źródłem utrzymania jest pomoc społeczna.
Po wydaniu przez organ I instancji decyzji z dnia [...] czerwca 2013 r, orzekającej
o odmowie umorzenia przedmiotowych należności, skarżący wniósł odwołanie,
w wyniku którego organ odwoławczy decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. uchylił zaskarżoną decyzję i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania przez organ
I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium podniosło, że ustalenie przez Prezydenta, iż umorzenie należności alimentacyjnych skarżącemu byłoby przedwczesne jest gołosłowne, bowiem organ I instancji dowolnie ocenił jego szansę na podjęcie
w przyszłości zatrudnienia i spłatę zobowiązania, przy uwzględnieniu posiadania przez niego umiarkowanego stopnia niepełnosprawności.
Ponownie rozpoznając sprawę, organ I instancji decyzją z dnia [...] września 2013 r. odmówił skarżącemu umorzenia przedmiotowej należności. Na skutek odwołania strony, decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. organ odwoławczy uchylił w całości zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ
I instancji z uwagi na konieczność dokładnego wyjaśnienia sytuacji dochodowej skarżącego, czy mógłby on wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego w niedalekiej przyszłości w związku z uzyskaniem za 3 lata wieku emerytalnego.
Po uzupełnieniu materiału dowodowego, organ I instancji, działając na podstawie art. 25 i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r.
o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.), w dniu [...] stycznia 2014 r. wydał decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za przedmiotowy okres w kwocie [...] zł. wraz z odsetkami w wysokości [...] zł.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że skarżący utrzymuje się jedynie z zasiłku stałego w kwocie [...] zł. oraz zasiłków celowych na zakup okularów, leków, odzieży i obuwia, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ale mieszka z matką, która ponosi opłaty mieszkaniowe. Stan zdrowia skarżącego jest zły, posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem możliwości podjęcia przez niego odpowiedniego zatrudnienia na stanowisku przystosowanym. Z oświadczenia skarżącego wynika, że nie jest w stanie spłacić zadłużenia ani jednorazowo, ani w ratach. Pod koniec 2016 r. nabędzie on prawo do emerytury, więc aktualnie przedwczesne byłoby, w ocenie Prezydenta, wydawanie decyzji umarzającej jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Od powyższej decyzji organu I instancji odwołał się skarżący, wnosząc
o umorzenie przedmiotowych zaległości w całości, z uwagi na jego trudną sytuację zdrowotną i materialną. Podniósł, że nie jest w stanie spłacić zadłużenia jednorazowo, w ratach, ani też w przypadku odroczenia jego spłaty.
Organ odwoławczy, po analizie sytuacji dochodowej, rodzinnej i zdrowotnej skarżącego uznał, że decyzja organu I instancji została wydana prawidłowo, a odmowa umorzenia należności za okres 2011/2012 była uzasadniona. Prezydent przy wydawaniu decyzji nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Oceniając aktualną sytuację skarżącego organ odwoławczy stwierdził, że z pewnością nie jest on w stanie obecnie spłacić jednorazowo, ani też w ratach ciążącego na nim zadłużenia alimentacyjnego. Jednak pod koniec 2016 r. skarżący nabędzie prawo do emerytury. Jego sytuacja materialna ulegnie więc w niedalekiej przyszłości znacznej poprawie. Dysponując stałym, miesięcznym dochodem skarżący będzie mógł wywiązać się
z ciążącego na nim zobowiązania. Jeżeli nie uczyni tego jednorazowo, to może ubiegać się o ulgę w postaci rozłożenia zadłużenia na raty. Natomiast gdyby i ta forma ulgi,
z uwagi na sytuację zdrowotną, czy nadzwyczajne okoliczności życiowe, okazała się dla niego nadmiernie uciążliwa, to dopiero wówczas będzie mógł się ubiegać o umorzenie należności. Kolegium stanęło na stanowisku, że ulgi wskazane w art. 30 ust. 2 ustawy
o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinny być stosowane od najmniej dającego, po wywołujący najdalej idący skutek. Z tego też powodu dłużnik alimentacyjny winien w pierwszej kolejności wykorzystać przysługującą mu możliwość odroczenia terminu spłaty zadłużenia lub rozłożenia go na raty, a dopiero
w ostateczności występować o umorzenie przedmiotowej należności.
Kolegium oceniło więc, że w chwili obecnej przedwczesne jest zastosowanie wobec skarżącego ulgi w postaci umorzenia należności.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji, zarzucając naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 k.p.a. przez dowolne przyjęcie, że jego sytuacja majątkowa
i zdrowotna nie dają podstaw do umorzenia przedmiotowych należności. Podniósł, że od 1997 r. leczy się na [...], posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, utrzymuje się
z pomocy społecznej, nie posiada żadnego majątku, mieszka u swojej matki, nie stać go na wykupienie wszystkich koniecznych lekarstw. Wskazał, że Kolegium dowolnie ustaliło, iż w niedalekiej przyszłości przysługiwać mu będzie uprawnienie emerytalne, gdyż nastąpi to dopiero od 4 kwietnia 2017 r. Poza tym organy nie ustaliły wysokości tego świadczenia, więc nie wiadomo, czy skarżący będzie w stanie spłacić wymagane należności na rzecz funduszu alimentacyjnego. Skarżący podniósł, że organy administracji w tej sprawie nie przeanalizowały dokładnie jego sytuacji majątkowej
i zdrowotnej, ograniczając się tylko do wskazania, że będzie mu w przyszłości przysługiwać emerytura.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoją argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga podlega uwzględnieniu.
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 134, poz. 1269), sądy administracyjne kontrolują legalność zaskarżonych decyzji, a więc prawidłowość zastosowania przepisów obowiązującego prawa oraz trafność ich wykładni. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa, wskazanego w art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej "p.p.s.a.").
Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 27 ust. 1 tej ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Tego skarżący nie kwestionuje, a decyzja administracyjna, stanowiąca podstawę zwrotu świadczeń za przedmiotowy okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. jest ostateczna (tak wynika z treści zaskarżonej decyzji, gdyż brak jest w aktach decyzji z dnia [...] maja 2013 r., znak: [...]).
Jednocześnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności (por. wyrok NSA z dnia 30 czerwca 2011 r., I OSK 371/11, LEX nr 1082740, wyrok WSA w Łodzi z dnia 19 listopada 2010 r., II SA/Łd 1048/10, LEX nr 755689).
Decyzja podejmowana przez organ administracji na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ma charakter uznaniowy (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2011 r., I OSK 1794/10, LEX nr 1082675), co oznacza, że organ orzekający może, ale nie musi umorzyć należności (analogicznie jeśli chodzi
o odroczenie terminu płatności, czy rozłożenia na raty). Jednak decyzje wydane w tym trybie nie mogą być dowolne. Wymagają uzasadnienia odpowiadającego dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a. Decyzje uznaniowe powinny zatem być przekonująco
i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone
i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji tej musi wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 24 listopada 2011 r., II SA/Lu 636/11, LEX nr 1152937).
Uznanie administracyjne nie oznacza dowolności w sposobie rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie zobowiązania publicznoprawnego. Sądowa kontrola należycie uzasadnionej decyzji wydanej w tym trybie sprowadza się do badania legalności przeprowadzonego przez organ postępowania wyjaśniającego, poprawności oceny dokonywanej na podstawie stanu faktycznego sprawy oraz ustalenia (por. wyrok NSA
z dnia 25 kwietnia 2001 r., I SA/Ka 49800, PP 2001 Nr 45, s.14, wyrok NSA z dnia 26 września 2003 r., III SA 2457/02, LEX nr 145036).
Przenosząc powyższe wywody na stan faktyczny w przedmiotowej sprawie należy wskazać, że organy obu instancji przekroczyły granice uznania dozwolonego prawem przy ocenie aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego odnośnie odmowy umorzenia należności za okres świadczeniowy 2011/2012, ponieważ nie wszystkie dowody poddały logicznej i obiektywnej ocenie. Z jednej strony, badając sytuację dochodową i rodzinną skarżącego, organ odwoławczy ustalił, że z pewnością nie jest on w stanie obecnie spłacić jednorazowo, ani też w ratach ciążącego na nim zadłużenia alimentacyjnego, a z drugiej strony uznał, iż umorzenie tych należności skarżącemu jest przedwczesne, zważywszy na jego przyszłe prawo do świadczenia emerytalnego (za kilka lat, pod koniec 2016 r.).
Tego rodzaju ustalenie jest, w ocenie Sądu, dowolne, nie znajdujące oparcia
w materiale dowodowym, z którego wynikają okoliczności przeciwne. Skarżący utrzymuje się z zasiłku stałego i zasiłków celowych. Jak wynika ze skargi, w czerwcu 2014 r. otrzymał z MOPS w R. zasiłek stały w wysokości [...] zł. oraz zasiłek celowy na zakup żywności w kwocie [...] zł. Z uwagi na poważne schorzenia w dniu 18 lipca 2014 r. uzyskał przedłużenie orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do 31 lipca 2017 r. (k.10 akt sądowych), a więc jego stan zdrowia nie poprawił się od czasu wydania w tym zakresie orzeczenia z dnia 7 czerwca 2013 r. (ustalenie umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do 30 czerwca 2014 r.). Skarżący mieszka z matką, ale prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Na zakup niezbędnych leków powinien przeznaczyć miesięcznie co najmniej [...] zł., ale wykupuje tylko za [...] zł. z uwagi na brak środków na ten cel (vide: skarga). Jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku, z ograniczoną możliwością uzyskania oferty pracy
z uwagi na wiek ([..] lata) oraz orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.
Mając powyższe na uwadze, zdaniem Sądu, przy ocenie zasadności wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych, organy orzekające w przedmiotowej sprawie powinny dokonać oceny jego bieżącej (aktualnej) sytuacji dochodowej i rodzinnej w kontekście spełnienia przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a nie opierać się na zdarzeniu przyszłym, które nastąpi dopiero za kilka lat (prawo do świadczeń emerytalnych, nie wiadomo w jakiej wysokości i od jakiej daty). Tym samym Sąd nie podziela oceny organów, że w chwili obecnej przedwczesne jest zastosowanie wobec skarżącego instytucji umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ponieważ za kilka lat skarżącemu będzie przysługiwało prawo do emerytury. Taka ocena stoi jednocześnie w sprzeczności z ustaleniem organu odwoławczego, że skarżący w chwili obecnej nie jest w stanie spłacić zadłużenia alimentacyjnego ani jednorazowo, ani w ratach.
Odmowa umorzenia nie może również opierać się na ocenie, że skarżący powinien wykorzystać w pierwszej kolejności możliwość wystąpienia z wnioskami
o odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty. Prawidłowe rozumienie treści art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie opiera się na obowiązku organu do stopniowania wagi poszczególnych ulg. Nie ma w nim zawartej zasady, że dłużnik alimentacyjny ma w pierwszej kolejności składać wniosek
o odroczenie terminu płatności, następnie o rozłożenie na raty, a dopiero po wyczerpaniu tych możliwości wniosek o umorzenie należności. Wszystkie ulgi zawarte w ww. przepisie są równorzędne i to dłużnik alimentacyjny decyduje, uwzględniając swoją sytuację dochodową i rodzinną, jaki wniosek składa. Organ zaś w ramach treści złożonego wniosku winien ocenić przesłanki do jego ewentualnego uwzględnienia lub odmowy i wydać stosowną decyzję. Badanie bieżącej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego stanowi jedyną przesłankę przy ocenie poszczególnych wniosków, które może on składać na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
W tym miejscu Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, wyrażoną w art. 7 k.p.a., na organie prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Jednym z przepisów zapewniających realizację tej zasady jest art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany
w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Szczególnie przy wydawaniu decyzji uznaniowych organy administracji powinny mieć na uwadze wyważenie interesu społecznego oraz słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Uzasadnienie decyzji uznaniowej powinno być przekonujące, a wnioski wyciągnięte na podstawie wszechstronnej oceny materiału dowodnego logiczne. Kontrolowana decyzja nie spełnia tych przesłanek, bowiem wnioski wyciągnięte z analizowanych dowodów są wewnętrznie sprzeczne. Nie poddaje się zatem prawidłowej kontroli sądowej.
Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy administracji powinny dokonać wszechstronnej oceny całości materiału dowodowego pod kątem ustalenia, czy bieżąca, aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego jest szczególna, czy pozwala mu na wywiązywanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, czy ewentualna niemożność zwrotu świadczeń za okres 2011/2012 jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, czemu dadzą wyraz
w uzasadnieniu, sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 k.p.a.
Mając na uwadze, że organy dopuściły się istotnego naruszenia przepisów postępowania, mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. przez dowolną ocenę materiału dowodowego, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. orzekł, jak w punkcie 1 sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a. (punkt 2 wyroku), zaś o kosztach postępowania na podstawie art. 200 p.p.s.a. i art. 250 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm. - punkt 3 wyroku).