VIII SA/Wa 51/25

VIII SA/Wa 51/25 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-07-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Cezary Kosterna
Iwona Owsińska-Gwiazda /przewodniczący sprawozdawca/
Justyna Mazur
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OZ 265/25 - Postanowienie NSA z 2025-05-13
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1267
art. 1 par. 1
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 134 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 i art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 61, art. 64, art 103 i art. 104
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Cezary Kosterna, Sędzia WSA Justyna Mazur, , Protokolant Starszy sekretarz sądowy Dominika Jeromin, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lipca 2025 r. w Radomiu sprawy ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 29 października 2024 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. znak: [...] z 29.10.2024 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta R. z 23 sierpnia 2024 r. znak: [...]
1/ zobowiązującą R. M. do zwrotu należności w kwocie 72000 zł za pobyt matki B. M. w Domu Pomocy Społecznej [...] w R. w okresie:
- od 1 stycznia 2022 r. do 31 stycznia 2022 r. w kwocie 600 zł;
- od 1 lutego 2022 r. do 28 lutego 2022 r. w kwocie 600 zł;
- od 1 marca 2022 r. do 31 marca 2022 r. w kwocie 1900 zł;
- od 1 kwietnia 2022r. do 30 kwietnia 2022 r. w kwocie 400 zł;
- od 1 maja 2022 r. do 31 maja 2022 r. w kwocie 500 zł;
- od 1 lipca 2022 r. do 31 lipca 2022 r. w kwocie 350 zł;
- od 1 sierpnia 2022 r. do 31 sierpnia 2022 r. w kwocie 350 zł;
- od 1 września 2022 r. do 30 września 2022 r. w kwocie 200 zł;
- od 1 października 2022 r. do 31 października 2022 r. w kwocie 1000 zł;
- od 1 listopada 2022 r. do 30 listopada 2022 r. w kwocie 350 zł;
- od 1 grudnia 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. w kwocie 450 zł;
- od 1 stycznia 2023 r. do 31 stycznia 2023 r. w kwocie 500 zł;
2/ odmawiającą R. M. odstąpienia od żądania zwrotu należności w wysokości 7200 zł za pobyt matki B. M. w Domu Pomocy Społecznej [...] w R.;
3/ rozkładającą należność R. M. w kwocie 7200 zł za pobyt matki B. M. w dps na 12 rat po 600 zł miesięcznie płatnych do dnia ostatniego każdego miesiąca, począwszy od września 2024 r.
W/w decyzją SKO w R. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu wskazano, iż nr [...] z dnia 22 listopada 2023 r. znak: [...] ustalono odpłatność Skarżącego za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej [...] w R. w okresie od 1 stycznia 2022 r. do 31 stycznia 2023 r. w łącznej kwocie 7200 zł.
Po ustaleniu, iż R. M. nie uregulował w/w kwoty, w dniu 25.03.2024 r. organ wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie zwrotu należności R. M. (dalej: Skarżący) za pobyt matki w dps.
24.04.2024 r. Skarżący wniósł o odstąpienie żądania zwrotu, ewentualnie o rozłożenie należności na raty. Organ I instancji połączył postępowanie w przedmiocie zwrotu należności i odstąpienia od żądania zwrotu oraz rozłożenia należności na raty i ustalił, że Skarżący nie uregulował w/w kwoty. Ustalił też, iż Skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę. W styczniu 2024 r. jego dochód wyniósł 4556,48 zł., w lutym 2024 r. – 4614,48 zł., w marcu 2024 r. – 4498,27 zł. Biorąc pod uwagę zgromadzony materiał dowodowy organ nie znalazł podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu w/w należności. Wskazał, że Skarżący jest osobą w wieku produkcyjnym, posiada stałe źródło dochodu i możliwości finansowe do pokrycia powstałej należności. Natomiast wniosek Strony dotyczący zastosowania art. 64 pkt 7 u.p.s. był już rozpatrywany w postepowaniu dotyczącym zwolnienia Skarżącego za pobyt matki w dps i Skarżący został częściowo zwolniony z ustalonej opłaty. Z uwagi na sytuację dochodową Skarżącego organ rozłożył należność na 12 rat, po 600 zł miesięcznie.
W odwołaniu Skarżący zarzuciła naruszenie:
- art. 64 pkt 7 ups poprzez jego niezastosowanie w sytuacji gdy wystąpiły okoliczności rażącego naruszenia przez osobę kierowana do dps obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty; oraz poprzez pominięcie, że pomiędzy osobą umieszczoną w dps a zstępnymi od kilkunastu lat nie istnieje żadna więź bowiem matka porzuciła rodzinę, zaniechała kontaktów z dziećmi, wnukami, co nie pozwala na obciążenie Strony opłatą, jako niezgodne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 kc);
- art. 104 ust. 4 ups poprzez jego niezastosowanie i błędne uznanie, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności stanowiące przesłankę do odstąpienia od żądania zwrotu, a wskazane fakty dowodzą, że babka nie wywiązywała się z obowiązków rodzicielskich, co w połączeniu z sytuacja finansową stanowi szczególnie uzasadnione okoliczności przewidziane przez ustawodawcę;
- art. 8 kpa przez uniemożliwienie stronom czynnego udziału w postępowaniu, wydanie decyzji opartej na niepełnym, wadliwie zgromadzonym materiale dowodowym, który oceniono nielogicznie, sprzecznie z doświadczeniem życiowym, a także poprzez nie odniesienie się do całości zgromadzonego materiału dowodowego;
- art. 10 kpa poprzez zaniechanie powiadomienia strony o możliwości zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym;
- art. 7 w zw. z art. 77 § 1 kpa polegające na niewyczerpującym zebraniu materiału dowodowego, zaniechaniu przeprowadzenia dowodów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, pomimo istnienia takiego obowiązku;
- art. 81 w zw. z art. 10 kpa poprzez uniemożliwienie stronom wypowiedzenia się co do zebranych dowodów, uznanie okoliczności faktycznych za udowodnione mimo braku podstaw, wydanie decyzji przed upływem terminu wyznaczonego na zapoznanie się w zakresie przeprowadzonych dowodów;
- art. 86 w zw. z art. 7 i 77 § 1 kpa poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron, gdy niewyjaśniona została okoliczność polegająca na obowiązku zwrotu opłaty przez Skarżącego;
- art. 107 § 3 kpa polegające na nie wykazaniu dowodów na których organ oparł swoją decyzję, brak informacji dlaczego nie uwzględnione zostały okoliczności o których mowa w art. 64 pkt 7 ups;
- art. 7 w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa poprzez zaniechanie zebrania całego materiału dowodowego co do okoliczności niedochowania obowiązków rodzicielskich przez B. M. i przyjęcie za podstawę niepełnego materiału dowodowego, że Skarżący ma realne możliwości ponoszenia odpłatności, podczas gdy po odliczeniu swoich koniecznych kosztów utrzymania pozostaje mu tzw. minimum życiowe, a w przypadku wystąpienia niespodziewanych czy nadzwyczajnych wydatków, kwota pozostająca po uiszczeniu odpłatności byłaby niewystarczająca na pokrycie jego podstawowych potrzeb.
Wniósł o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
SKO utrzymując w mocy zaskarżona decyzję w/w decyzją przywołało mające zastosowanie w sprawie regulacje tj. przepis art. 60 ust. 1, 2, 3 ups, art.61 ust. 3 ups, art. 104 ups. Podniosło, że obowiązek ponoszenia opłaty przez Skarżącego skonkretyzowany został w decyzji z 22.11.2023 r. nr [...] Prezydenta Miasta R. ustalającej odpłatność Skarżącego za pobyt matki w dps, w okresie od 1 stycznia 2022 r. do 31 stycznia 2023 r. w łącznej kwocie 7200 zł. Decyzja ta została doręczona w trybie art. 44 kpa i stała się ostateczna w dniu 27.12.2023 r. Skarżący nie uiścił ustalonej opłaty, w związku z czym opłatę tę zastępczo wniosła Gmina Miasta R.. W konsekwencji z mocy art. 61 ust. 3 Gmina uzyskała prawo dochodzenia od zobowiązanego zwrotu poniesionych na ten cel wydatków i wydania decyzji w tym przedmiocie. Charakter tej decyzji powoduje, ze nie podlegają badaniu zasadność ponoszenia opłaty, osoby zobowiązane do jej ponoszenia oraz wysokość ustalonej opłaty. Wystarczające jest ustalenie czy istniał obowiązek ponoszenia opłaty i czy strona wywiązywała się z tego obowiązku.
SKO przytoczyło treść art. 104 ust. 4 ups, zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeśli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłyby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub niweczyłyby skutki udzielonej pomocy właściwy organ który wydał decyzje w sprawie zwrotu należności może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności lub rozłożyć na raty. Podkreśliło uznaniowy charakter decyzji wydanych na podstawie w/w przepisu i wywiodło, że dla zastosowania tego art. nie wystarcza stwierdzenie trudności sytuacji ale należy ustalić wystąpienie przypadku wyjątkowego, jak stanowi ten przepis "szczególnego". Podzieliło ustalenia organu I instancji, że Skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jest w wieku produkcyjnym, posiada stały dochód w wysokości od 4556,48 zł miesięcznie w styczniu 2024 r. do 4498,27 zł w marcu 2024 r. natomiast wydatki kształtują się w wysokości ok. 3000 zł miesięcznie. Zestawienie dochodów i wydatków prowadzi zdaniem Kolegium do wniosku, że Skarżący ma możliwości spłaty należności, zwłaszcza, że należność została rozłożona zgodnie z jego wnioskiem na raty. W ocenie SKO zastosowanie jakiejkolwiek ulgi w spłacie stanowi wyjątek i jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, materialnej, w tym dochodowej zobowiązanego. Wskazało, że w orzecznictwie słusznie podkreśla się, że zastosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s. nie może mieć charakteru rutynowego.
Odnosząc się do zarzutu pominięcia art. 64 ust. 7 ups i braku zwolnienia SKO wyjaśniło, że na etapie postępowania w zakresie zwrotu świadczeń ustawa przewiduje odstąpienie od żądania zwrotu (art. 104 ust. 4). Przesłanki i zakres obu ulg są odmienne. Regulacja dotycząca zwolnienia z opłaty w całości lub w części dotyczy możliwości ewentualnego braku obciążenia w postaci opłaty za pobyt w dps, nie dotyczy natomiast dochodzenia zwrotu na rzecz organu – ustalonych i poniesionych już kosztów pobytu w dps. Brak jest w ocenie SKO przesłanek do stosowania reguł wynikających z art. 64 ust. 7 ups na kwestie możliwości odstąpienia przez organ od żądania zwrotu należności z tytułu wydatków związanych z pobytem osoby uprawnionej w dps. Instytucja ta zawiera bowiem odmienne przesłanki określone w art. 104 ust. 4 i brak jest odesłania do instytucji określającej przesłanki zwolnienia z opłaty za pobyt w dps. Przepisu art. 64 ust. 7 nie można też zdaniem Kolegium traktować jako normy o charakterze generalnym, która ustalała by swego rodzaju ogólne kryteria łagodzące obciążenia wynikające z konieczności zwrotu należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej.
Dodatkowo SKO podniosło, że kwestia zwolnienia Skarżącego z opłaty za pobyt matki w dps w okresie objętym niniejszą decyzją była już rozpatrywana i zakończyła się decyzją z 22.11.2023 r. odmawiającą zwolnienia. W toku postępowania o zwolnienie przesłuchani zostali świadkowie zgłoszeni przez Skarżącego.
SKO podniosło, że Skarżący miał możliwość zajęcia stanowiska w sprawie i wypowiedzenia się po zakończeniu postępowania co do zebranych dowodów i materiałów przed wydaniem decyzji. Kwestia sporządzenia i zapisania kopii dokumentów w sprawie ustalenia opłaty Skarżącego była rozpatrywana w odrębnym postępowaniu i zakończona postanowieniem o odmowie uwzględnienia żądania.
W skardze do Sądu na w/w decyzję Skarżący zarzuciła naruszenie:
I. prawa materialnego:
1. art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego niezastosowanie w przedmiotowej sprawie w stosunku do R, M. w sytuacji gdy w przedmiotowej sprawie wystąpiły okoliczności rażącego naruszenia przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego łub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty;
2. art. 64 pkt 7 u.p.s. poprzez pominięcie przy wydaniu decyzji przez organ I instancji podnoszonych przez niego okoliczności, że pomiędzy osobą umieszczoną w DPS a zstępnymi zobowiązanymi do ponoszenia opłaty za jej pobyt, od kilkudziesięciu lat tj. od wyprowadzki z domu w wieku dorosłym, uprzednio utrzymując się samemu od nastoletnich lat, nie istnieje żadna więź, bowiem matka porzuciła rodzinę, zaniechała utrzymywania kontaktów z dziećmi, z wnukami, na przestrzeni kilkunastu lat nie widziała swoich wnuków, którzy obecnie mają pokrywać koszty pobytu babki w DPS, w związku z czym powyższe okoliczności nie pozwalają na obciążenie strony opłatą za pobyt matki w DPS, bowiem w konsekwencji godziłoby to w normę zawartą w art. 5 kc i byłoby niezgodne z zasadami współżycia społecznego;
3. art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji błędne uznanie, iż w jego przypadku nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności stanowiące przesłankę do odstąpienia od żądania zwrotu, a wskazane przez niego fakty dowodzą, że matka nie wywiązywała się z obowiązków rodzicielskich, co w połączeniu z sytuacją finansową wynikającą z konieczności zwrotu poniesionych wydatków stanowi szczególnie uzasadnione okoliczności przewidziane przez ustawodawcę;
4. art. 61 ust. 1 w zw. z art. 14 u.p.s. poprzez brak należytego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, jak i zgromadzenia niezbędnego dla jej rozstrzygnięcia materiału dowodowego, w szczególności poprzez zaniechanie oceny zeznań B. M., której zeznania jednoznacznie potwierdzają twierdzenia skarżącego oraz osób zobowiązanych do ponoszenia opłat za jej pobyt w DPS;
5. art. 103 ust. 2, art. 61 ust. 1 pkt 2, art. 61 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 61 ust. 2e i ust. 2f u.p.s. poprzez brak wyjaśnienia aktualnej sytuacji majątkowej skarżącego, co do możliwości partycypowania w kosztach pobytu B. M. w Domu Pomocy Społecznej;
II. naruszenie prawa procesowego, ti.:
6. art. 8 k.p.a. - polegające na uniemożliwieniu stronom czynnego udziału w toku postępowania i wypowiedzenia się co do zebranych dowodów, materiałów oraz zgłoszonych żądań, jak również polegające na wydaniu decyzji opartej na niepełnym i wadliwie zgromadzonym materiale dowodowym, który został oceniony w sposób nielogiczny i sprzecznie z doświadczeniem życiowym oraz nie odniesieniu się do całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego;
7. art. 10 k.p.a. - polegające na zaniechaniu powiadomienia strony o możliwości zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym i wypowiedzenia się w tym zakresie mimo braku podstaw uzasadniających odstąpienia od w/w uprawnienia skarżącego;
8. art. 7 w zw. 77 § 1 k.p.a. - polegające na niewyczerpującym zebraniu materiału dowodowego oraz zaniechaniu przeprowadzenia dowodów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, pomimo tego, że na podstawie przepisów kpa organ jest zobowiązany do podjęcia w/w działań;
9. art. 81 w zw. art. 10 k.p.a.- polegające na uniemożliwieniu stronom postępowania wypowiedzenia się co do dopuszczonych i przeprowadzonych dowodów i uznania okoliczności faktycznych wynikających z przeprowadzonych dowodów za udowodnione mimo braku podstaw, wydanie decyzji przed upływem terminu wyznaczonego stronom
do zapoznania się w zakresie przeprowadzonych dowodów, a za udowodnione mogą zostać uznane jedynie okoliczności, co do których strona zajęła stanowisko;
10. art. 86 k.p.a. w zw. z art. 7 oraz 77 § 1 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie przez organ dowodu z przesłuchania stron, podczas gdy po wyczerpaniu innych środków dowodowych niewyjaśniona pozostała okoliczność wywiązywania się z obowiązku zwrotu opłaty przez skarżącego, mająca istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy;
11. art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewykazaniu dowodów, na których organ oparł swoją decyzję, w szczególności poprzez brak informacji o tym, dlaczego organ nie uwzględnił okoliczności, o których mowa w art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej;
12. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie zebrania całego materiału dowodowego w zakresie okoliczności podnoszonych w toku postępowania co do niedochowania obowiązków rodzicielskich przez B. M. (jednostronne zerwanie relacji z rodziną, porzucenie syna), brak przeprowadzenia dowodu z przesłuchania skarżącej oraz jej siostry w zakresie podnoszonych przez nią okoliczności i przyjęcie na podstawie niepełnego materiału dowodowego, że:
- skarżący nie wyraził woli ponoszenia odpłatności z uwagi na własne zobowiązania finansowe i potrzeby zaspokajania własnych potrzeb, B. M. utrzymywała relacje z rodziną, podczas gdy powodem odmowy był fakt, że matka porzuciła rodzinę, a zatem brak jest podstaw, by skarżący ponosił koszty odpłatności swojej matki, z którą nie ma styczności od kilkudziesięciu lat z jej wyłącznej winy;
- skarżący ma realne możliwości ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS w kwocie 600 zł miesięcznie, podczas gdy, po odliczeniu swoich koniecznych kosztów utrzymania, pozostaje mu tak zwane minimum życiowe, a w wypadku wystąpienia jakichkolwiek niespodziewanych czy nadzwyczajnych wydatków, kwota pozostająca po uiszczeniu odpłatności za pobyt matki w DPS byłaby niewystarczająca na pokrycie jego podstawowych i usprawiedliwionych potrzeb związanych z utrzymaniem;
- wadliwe uznanie, że zwolnienie z ponoszenia odpłatności nie powinno nastąpić, jeżeli osoby zobowiązane są w stanie płacić za pobyt mieszkańca w dps, mimo że w sprawie zachodzą uzasadnione okoliczności przemawiające za zwolnieniem z odpłatności w całości i na stałe.
Stawiając powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu rozwinął stawiane zarzuty. Podniósł w szczególności, że wydana decyzja ma charakter uznaniowy. Wskazał, że dowód z przesłuchania B, M. jednoznacznie przemawiał za zwolnieniem Skarżącego z ponoszenia opłaty za pobyt matki w dps. Zarzucił, ze organ nieprawidłowo ustalił koszty utrzymania skarżącego przyjmując kwotę 1000 zł tytułem kosztów wyżywienia, podczas gdy jest to kwota 1400 zł. Taka sama sytuacja ma miejsce z tytułu następujących wydatków:
1. Środki czystości i higieniczne – organ błędnie ustalił kwotę 200 zł podczas gdy prawidłowa kwota wynosi 400 zł;
2. Odzież i obuwie – organ błędnie ustalił kwotę 100 zł, podczas gdy prawidłowa kwota wynosi 250 zł;
3. Rozrywka i kultura fizyczna – organ błędnie ustalił kwotę 100 zł, podczas gdy prawidłowa kwota wynosi 200 zł.
Ponadto wskazał, że organ nie uwzględnił kwoty 328,80 zł miesięcznie z tytułu wydatków na utrzymanie pojazdu mechanicznego, kwoty 194,14 zł miesięcznie na sprzęt elektroniczny, kwoty 12 zł na wyposażenie mieszkania, kwoty 287,20 zł tytułem kosztów leczenia miesięcznie w okresie luty 2023 do wrzesień 2023 r. w związku z ratalnym zakupem urządzenia dla poratowania zdrowia zgodnie z umową załączoną pismem z dnia 22 kwietnia 2024 r. Powyższe zdaniem Skarżącego miało przedłożenie na ustalenie wysokości opłaty za pobyt. Wskazał, że organ wyliczył opłatę przy uwzględnieniu wydatków z grudnia 2021 r. i mimo powołania się na art. 64 ups nie uwzględnił faktu choroby. Istotnym zdaniem Strony jest, iż dochód skarżącego wyniósł 47532, 07 zł., jednakże organ nie uznał kosztów w postaci usługi wykonania grobu 10400 zł i podstawowych wydatków typu jedzenie, czynsz. Pominął wniosek o częściowe zwolnienie z opłaty. Podniósł, że dochód ok. 4000 zł miesięcznie jest jedynym źródłem utrzymania skarżącego. Z uwagi na stan zdrowia, koszty utrzymania, prowadzenie gospodarstwa domowego, skarżącemu na koniec miesiąca nie pozostają środki które mógłby przeznaczyć na opłacenie pobytu matki w dps, zważywszy na możliwość wystąpienia jakichkolwiek niespodziewanych czy nadzwyczajnych wydatków. Powyższe świadczy, że skarżący mógłby popaść w niedostatek. Podkreślił naganne zachowanie matki, niezainteresowanej najbliższą rodziną wskazując, że wykazał przesłanki do zwolnienia od obowiązku ponoszenia opat za w/w pobyt matki.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym
w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Kontrolując zaskarżoną decyzję według powyższych kryteriów, Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę prawną wydanej decyzji stanowił art. 61 ust. 3 oraz art. 104 ust. 3 u.p.s. Zgodnie z art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a (m. in. zstępnych osoby przebywającej w domu pomocy społecznej) z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu, ustalonego
w decyzji lub umowie, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3 – 8 stosuje się odpowiednio. Natomiast w myśl art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość należności, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej.
Wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s. wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty, wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 1 i 2 tej ustawy lub
w drodze umowy, zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 u.p.s. (por. uchwała 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17, publ. ONSAiWSA 2018/5/77).
W ocenie Sądu w sprawie niewątpliwie wystąpiły przesłanki do zastosowania powyższych przepisów i wydania orzeczenia we wskazanym trybie. W obrocie prawnym funkcjonuje bowiem ostateczna decyzja ustalająca skarżącemu wysokość opłaty za pobyt matki w DPS, tj. decyzja Prezydenta Miasta R. z 22 listopada 2023 r. nr [...], znak: [...], która określiła kwotę 7200 zł za okres pobytu matki w DPS od 1 stycznia 2022 r. do 31 stycznia 2023 r. oraz częściowo zwolniła zobowiązanego z ustalonej opłaty na jego wniosek. Decyzja ta stała się ostateczna z dniem 27 grudnia 2023 r.
Bezsporny w sprawie pozostaje również fakt, że skarżący nie uiściła należnych opłat, pokrywanych zastępczo z budżetu gminy. Organy orzekające w tej sprawie prawidłowo oceniły charakter decyzji, o której mowa w art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s. i trafnie przyjęły, że w takiej sytuacji na tym etapie postępowania nie podlega badaniu zasadność ponoszenia opłaty, osoba zobowiązana (jej sytuacja materialna i zdrowotna) oraz wysokość opłaty (ustalonej miesięcznie). Zatem zarzuty skargi zmierzające do kwestionowania decyzji ustalającej z 22 listopada 2023 r., a tym bardziej zasadność umieszczenia matki w DPS, nie mogą skutecznie podważyć zaskarżonej decyzji zobowiązującej do zwrotu kwoty już ostatecznie ustalonej. Jeszcze raz należy podkreślić, że w przedmiotowej sprawie wystarczające jest ustalenie, czy istniał obowiązek ponoszenia opłaty i czy strona wywiązywała się z tego obowiązku.
Istotną dla przedmiotowej sprawy regulacją jest treść art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych
w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Wszczynając z urzędu postępowanie o zwrot poniesionych zastępczo przez gminę opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, organ administracji właściwy do wydania decyzji na podstawie z art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s., obowiązany jest w myśl art. 104 ust. 4 u.p.s. ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności. Postępowanie w przedmiocie zwrotu należności oraz odstąpienia od żądania ich zwrotu jest bowiem jednym postępowaniem. Użyty w art. 104 ust. 4 u.p.s. zwrot "w przypadkach szczególnie uzasadnionych" obejmuje całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Oznacza to, że organy mogą przejść do oceny, czy w sprawie zachodzą owe szczególnie uzasadnione okoliczności dopiero po wyczerpującym ustaleniu aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy (vide: wyroki WSA w Gliwicach: z 5 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1088/22, publ. LEX nr 3477084, z 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1799/22, publ. LEX nr 3554753, wyrok WSA w Poznaniu z 19 maja 2023 r., sygn. akt IV SA/Po 169/2023, publ. LEX nr 3568421).
W przedmiotowej sprawie skarżący w toku postępowania wszczętego z urzędu
w sprawie nałożenia obowiązku zwrotu należności złożył wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu należności za pobyt matki w DPS, ewentualnie o rozłożenie należności na raty, podnosząc, że spełnia przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s. Organy, działając na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s., przeprowadziły postępowanie w przedmiocie nałożenia na skarżącego obowiązku zwrotu należności poniesionych przez gminę łącznie z postępowaniem dotyczącym odstąpienia od żądania zwrotu tych należności oraz rozłożenia ich na raty. Takie działanie należy uznać za prawidłowe, przyjęte w dotychczasowym wyżej cytowanym orzecznictwie sądowym.
Decyzje administracyjne wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Z przepisu tego wynika bowiem, że organ "może" odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie. Oznacza to, że organowi administracji przysługuje swoboda decyzyjna co do wyboru treści rozstrzygnięcia, ale nie dowolność. Nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Wystąpienie przesłanki przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. W razie braku przesłanek uzasadniających zastosowanie ulgi organ zobligowany jest wydać rozstrzygnięcie negatywne, tj. odmówić odstąpienia od żądania zwrotu należności. Organ administracyjny ma zatem swobodę wyboru kierunku rozstrzygnięcia, lecz jest obowiązany szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy, ocenić zgromadzony materiał dowodowy oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania
w uzasadnieniu decyzji. Kontrola sądowa decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do oceny, czy postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z zasadami procedury administracyjnej, czy zgodnie z nimi ustalono stan faktyczny sprawy, a rozstrzygnięcie wynika z tych ustaleń i nie ma znamion rozstrzygnięcia dowolnego. Sąd nie ocenia słuszności wybranego przez organ rozstrzygnięcia, a prawidłowość samego procesu wydawania decyzji (por. wyroki WSA: w Gliwicach z 23 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 139/23, publ. LEX nr 3520283;
w Białymstoku z 12 września 2023 r., sygn. akt II SA/Bk 433/23, publ. LEX nr 3623390).
Do tego typu decyzji zastosowanie znajduje przepis art. 7 k.p.a., który zakreśla ramy zasady prawdy obiektywnej oraz zasadę załatwienia sprawy zgodnie ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela (por. wyrok NSA z 26 września 2000 r., sygn. akt I SA 945/00, publ. LEX 79608).
Należy jednocześnie zaakcentować, że użyty w art. 104 ust. 4 u.p.s. zwrot
"w przypadkach szczególnie uzasadnionych" obejmuje całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" należy odnosić do przypadków zupełnie wyjątkowych, gdy sytuacja życiowa osoby ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości. W konsekwencji nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonywaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w 104 ust. 4 u.p.s. (por. wyroki WSA:
w Lublinie z 30 kwietnia 2020 r., sygn. akt II SA/Lu 94/20, publ. LEX nr 3078560;
w Warszawie z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2334/21, publ. LEX nr 3360503).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy uznać, że zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu. W trakcie postępowania administracyjnego skarżący nie wykazał okoliczności uzasadniających wystąpienie "szczególnie uzasadnionego przypadku", przy zaistnieniu którego możliwe byłoby odstąpienie od żądania wobec niego zwrotu należności z tytułu opłat za pobyt matki
w DPS. Nie wystarczy bowiem stwierdzenie trudności własnej sytuacji, ale należy wykazać wystąpienie wyjątkowego przypadku, jak stanowi przepis – "szczególnego".
W ocenie Sądu organy orzekające wzięły pod uwagę wszystkie okoliczności niezbędne do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego w celu rozważenia wniosku strony o udzielenie ulg wskazanych w art. 104 ust. 4 u.p.s.: ustaliły sytuację materialną strony, wskazały jej miesięczne dochody – około 4556 w styczniu 2024 r. do 4498 zł w marcu 2024 r., oceniły sytuację osobistą i zdrowotną, uwzględniły fakt, że jest osobą w wieku produkcyjnym, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Ustaliły też wysokość wydatków skarżącego na podstawie wywiadu środowiskowego z 16 kwietnia 2024 r., które kształtują się w wysokości około 3500 zł miesięcznie. Aczkolwiek Kolegium wskazało jako kwotę miesięcznych wydatków - 3000 zł, a więc niższą od sumy wydatków wyszczególnionych przez Stronę w oświadczeniu z 16 kwietnia 2024 r. to błąd ten nie ma wpływu na rozstrzygnięcie, bowiem zasadny jest wniosek przyjęty za podstawę wydania decyzji, iż zestawienie dochodów i wydatków (również w wysokości 3500 zł) prowadzi do ustalenia, że skarżący ma możliwości spłaty należności, zwłaszcza że należność została rozłożona zgodnie z jego wnioskiem na raty. Tym samym zwrot ustalonej kwoty nie będzie stanowił dla strony nadmiernego obciążenia.
Wbrew zarzutom skargi przyjęte w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji rozstrzygnięcie jest przekonujące i logicznie uzasadnione. Zaskarżona decyzja SKO nie jest lakoniczna, jej uzasadnienie w pełni wyczerpuje przesłanki z art. 107 § 3 k.p.a.
W ocenie Sądu organy zasadnie oceniły, że przypadek Skarżącego nie może być uznany za "szczególnie uzasadniony", skutkujący odstąpieniem od żądania zwrotu należności stanowiących przedmiot sprawy. Prawidłowym było też przyjęcie, że brak jest w omawianym stanie faktycznym mając na uwadze stan majątkowy, rodzinny, osobisty, szczególnych okoliczności dających podstawę do uwzględnienia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu. Zwrot wydatków nie stanowi nadmiernego obciążenia w sytuacji majątkowej Skarżącego, nie zachodzą też okoliczności szczególnie uzasadniające uwzględnienie wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu.
Natomiast na etapie postępowania o zwrot przedmiotowych należności nie ma już możliwości kwestionowania ustaleń związanych z wysokością ustalonej opłaty i przesłankami zwolnienia z konieczności jej uiszczenia.
Tym samym należy podzielić stanowisko Kolegium odnośnie do kwestii braku rozważania w zaskarżonej decyzji zwolnienia skarżącego z ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS na podstawie art. 64 pkt 7 u.p.s. Zauważyć należy, że ustawodawca na etapie postępowania w przedmiocie zwrotu świadczeń należnych za pobyt krewnego w domu pomocy społecznej przewiduje odstąpienie od żądania tego zwrotu (art. 104 ust. 4). Przesłanki i zakres obu ulg są odmienne. Regulacja dotycząca zwolnienia
z opłaty w całości lub w części dotyczy możliwości ewentualnego braku obciążenia
w postaci opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej na etapie ustalania tej opłaty, nie dotyczy natomiast dochodzenia zwrotu na rzecz organu ustalonych i poniesionych już kosztów pobytu w placówce. Brak jest przesłanek do stosowania reguł wynikających
z art. 64 pkt 7 u.p.s. na kwestie możliwości odstąpienia przez organ od żądania zwrotu należności z tytułu wydatków związanych z pobytem osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Instytucja ta zawiera bowiem odmienne przesłanki określone w art. 104 ust. 4 u.p.s. i brak jest odesłania do instytucji określającej przesłanki zwolnienia
z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej. Przepisu art. 64 pkt 7 u.p.s. nie można też traktować jako normy o charakterze generalnym, która ustalałaby swego rodzaju ogólne kryteria łagodzące obciążenia wynikające z konieczności zwrotu należności
z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej.
Nie jest zatem precyzyjne stanowisko strony, że wniosek o całkowite lub częściowe zwolnienie z opłaty może zostać złożony w każdym momencie (strona 13 skargi). Taki wniosek na podstawie art. 64 u.p.s. strona mogła wnosić na etapie postępowania o ustalenie opłaty za pobyt matki w DPS, tj. w postępowaniu, zakończonym wydaniem decyzji z 22 listopada 2023 r., zarówno przed organem
I instancji, jak i przed organem odwoławczym. Jak wynika z decyzji z 22 listopada 2023 r. kwestia zwolnienia skarżącego z opłaty za pobyt matki w DPS w okresie objętym niniejszą decyzją była w tym postępowaniu rozpatrywana na jego wniosek i zakończyła się częściowym zwolnieniem z tej opłaty. Natomiast na etapie już zobowiązania do zwrotu (jak w niniejszej sprawie) skarżący prawidłowo wnioskował o zastosowanie ulg określonych w art. 104 ust. 4 u.p.s. i co do każdego wniosku strony organy odniosły się w sentencji swoich decyzji (odmowa odstąpienia od żądania zwrotu należności
i rozłożenie należności na 12 miesięcznych rat).
Zatem podniesione w skardze zarzuty naruszenia prawa materialnego oraz przepisów postępowania nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę. Nie jest również zasadny zarzut naruszenia art. 10 k.p.a., ponieważ organ I instancji zawiadomieniem
z 25 lipca 2024 r. poinformował stronę o prawie do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań w terminie 7 dni od otrzymania tego zawiadomienia, co miało miejsce 13 sierpnia 2024 r. Wprawdzie takiego zawiadomienia nie było na etapie odwoławczym, jednak strona nie wykazała, że zarzucane uchybienie organu II instancji uniemożliwiło jej przeprowadzenie konkretnych czynności procesowych, a w następstwie realizację przysługujących jej praw. Dlatego naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. przez Kolegium należy ocenić jako niemające wpływu na wynik sprawy (por. wyrok NSA z 16 stycznia 2025 r., sygn. akt I OSK 119/24, publ. Lex nr 3859018).
Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.