VIII SA/Wa 335/24

VIII SA/Wa 335/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-06-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-04-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Iwona Szymanowicz-Nowak /przewodniczący sprawozdawca/
Justyna Mazur
Leszek Kobylski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 3 par. 1,art. 135,  art. 145 par. 1, art. 153, art. 200 i art. 205 par.2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2018 poz 265
par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości  z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych
Dz.U. 2023 poz 2809
art. 95 par. 1
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Szymanowicz – Nowak (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Justyna Mazur Sędzia WSA Leszek Kobylski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 27 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi A. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 marca 2024 r. znak: [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie przyznania świadczenia "Dobry start" 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 31 października 2023 r. znak: [...]; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej A. C. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 26 marca 2024 r., znak: [...], nr postępowania: [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS, organ odwoławczy), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775
z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz.U. poz. 1092, dalej: rozporządzenie), po rozpoznaniu odwołania A. C. (dalej: skarżąca, strona), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ I instancji) z dnia 31 października 2023 r., znak sprawy: [...], którą uchylono skarżącej prawo do świadczenia "Dobry start" na córkę Al. C. (dalej również jako: małoletnia, córka, dziecko).
Decyzja wydana została w następującym stanie sprawy:
W dniu 1 lipca 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o świadczenie "Dobry start" na małoletnią na rok szkolny 2023/2024. W wyniku rozpatrzenia tego wniosku 20 lipca 2023 r. ZUS przyznał skarżącej prawo do ww. świadczenia w kwocie 300 zł.
Pismem z 29 września 2023 r. ZUS wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku
w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania o dokumenty z sądu, potwierdzające sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem, wskazując, że wniosek o ww. świadczenie wpłynął również od innej osoby uprawnionej. W przypadku braku takiego dokumentu organ I instancji zobowiązał stronę do złożenia pisemnego oświadczenia wskazującego, w jaki sposób sprawowana jest opieka nad dzieckiem. ZUS podkreślił, że dokumentami potwierdzającymi sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem mogą być: postanowienie zabezpieczające miejsce pobytu dziecka wydane przez sąd w trakcie sądowego postępowania rozwodowego albo o separację, które jest wiążące od momentu jego uprawomocnienia się do dnia uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, albo orzekającego separację, ugoda zawarta przez rodziców przed mediatorem, a następnie zatwierdzona przez sąd w drodze postanowienia, plan wychowawczy, który stanowi część wyroku rozwodowego lub orzekającego separację. Organ I instancji wskazał także, że oświadczenie powinno zawierać informacje: kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, kto ponosi koszty związane z wychowaniem dziecka, z kim i gdzie dziecko zamieszkuje, w jakim okresie dziecko przebywało pod wyłączną opieką skarżącej. Brakujące dokumenty należało doręczyć w terminie 30 dni od dnia otrzymania wezwania pod rygorem wydania decyzji na podstawie zebranych
w sprawie dokumentów.
Odpowiadając na powyższe wezwanie, skarżąca dostarczyła skan zdjęcia postanowienia Sądu Rejonowego w R. z dnia 25 września 2023 r., sygn. akt [...], wydanego w sprawie o ustalenie miejsca zamieszkania małoletniej,
z którego wynika, że na czas trwania tego postępowania miejscem zamieszkania małoletniej będzie każdorazowe miejsce zamieszkania jej matki, tj. skarżącej.
Decyzją z 31 października 2023 r. ZUS uchylił prawo do świadczenia "Dobry start" przyznane skarżącej w informacji z 20 lipca 2023 r., wskazując, że w dniu, na który zostało ustalone skarżącej świadczenie "Dobry start", nie sprawowała ona faktycznie opieki nad dzieckiem. ZUS powołał się na wyrok Sądu Okręgowego
w R. sygn. akt [...] z dnia 5 kwietnia 2022 r. dostarczony przez ojca małoletniej – R. C., w którym ustalono, że miejscem pobytu dziecka jest miejsce zamieszkania ojca. ZUS przytoczył § 28 ust. 1 rozporządzenia, a jako podstawę prawną decyzji wskazał § 30 rozporządzenia oraz art. 151 k.p.a.
Od powyższego rozstrzygnięcia skarżąca wniosła odwołanie, w którym wskazała, że dziecko od czerwca 2023 r. zamieszkuje z nią i to ona ponosi całkowite koszty jego utrzymania. Potwierdza to wywiad kuratora sądowego, który został przeprowadzony w lipcu 2023 r., a 11 sierpnia 2023 r. została złożona opinia do sądu. Do odwołania skarżąca załączyła skan jednej ze stron ww. opinii.
Powołaną na wstępie decyzją z 26 marca 2024 r. Prezes ZUS utrzymał
w mocy decyzję organu I instancji.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Prezes ZUS na podstawie zgromadzonej
w sprawie dokumentacji stwierdził, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji organu
I instancji, ponieważ zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w R. z dnia 5 kwietnia 2022 r. sygn. akt [...] dziecko nie zamieszkuje ze skarżącą i nie sprawuje ona opieki nad małoletnią. Prezes ZUS w pierwszej kolejności, powołując się na § 4 ust. 1 rozporządzenia, wyjaśnił, iż świadczenie "Dobry start" przysługuje rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych - raz w roku na dziecko. W przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia "Dobry start", zgodnie z § 28 ww. rozporządzenia, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który sprawuję faktyczną opiekę nad dzieckiem. Dla celów przyznania świadczenia "Dobry start" na dziecko rodziców rozwiedzionych, w celu ustalenia, który z wnioskujących rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, ZUS przyjmuje ustalenia wynikające z prawomocnego orzeczenia sądu, które jest wiążące dla wszystkich podmiotów biorących udział w postępowaniu o ww. świadczenie. Jeśli miejsce zamieszkania dziecka jest określone przez sąd przy jednym z rodziców, to wówczas uznaje się, że to ten rodzic sprawuje nad nim opiekę. W takim przypadku ZUS jest zwolniony z prowadzenia dodatkowego postępowania w celu ustalenia, który z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.
Następnie Prezes ZUS podniósł, że w niniejszej sprawie wnioski o świadczenie "Dobry start" na okres świadczeniowy 2023/2024 na dziecko A. C. złożyli obydwoje rodzice. Po rozpatrzeniu wniosku skarżącej z 1 lipca 2023 r. o świadczenie "Dobry start" na rok szkolny 2023/2024 w postępowaniu automatycznym w oparciu
o dane zawarte we wniosku oraz w rejestrach centralnych, o których mowa w § 23 rozporządzenia, ZUS przyznał skarżącej świadczenie na dziecko w kwocie 300 zł,
o czym poinformowano ją informacją z 20 lipca 2023 r. Z wnioskiem o ww. świadczenie 9 sierpnia 2023 r. wystąpił również ojciec małoletniej, w związku z czym przeprowadzono postępowanie zgodnie z § 28 ust. 3 ww. rozporządzenia celem ustalenia, który z rodziców sprawuje opiekę nad dzieckiem. Na wezwanie z 29 września 2023 r. o przedłożenie dokumentów z sądu, potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem, skarżąca złożyła postanowienie Sądu Rejonowego w R. z dnia 25 września 2023 r. sygn. akt [...]
z sentencją, że na czas toczącego się postępowania miejscem pobytu dziecka będzie każdorazowe miejsce zamieszkania jego matki.
Prezes ZUS podniósł, iż w sytuacji skarżącej postanowienie sądu zostało wydane na posiedzeniu niejawnym, wobec czego jest prawomocne w dniu wydania. Należy więc uznać, że od 1 października 2023 r. to skarżąca sprawuje opiekę faktyczną nad dzieckiem. Ojciec dziecka na wezwanie przedstawił wyrok Sądu Okręgowego
w R. z dnia 5 kwietnia 2022 r. sygn. akt [...], w którym miejsce dziecka jest ustalone w każdorazowym miejscu pobytu ojca. W związku z tym Prezes ZUS uznał, iż na moment rozpatrywania wniosku o świadczenie "Dobry start" zgodnie z ww. wyrokiem rzeczywistą opiekę sprawował ojciec dziecka. Postanowienie, które skarżąca dostarczyła, obowiązywało od miesiąca następującego po dacie jego uprawomocnienia się, tj. uznaje się, że od 1 października 2023 r. wywołuje skutki prawne, a więc od tej daty strona sprawuje opiekę nad małoletnią.
Od powyższej decyzji skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Warszawie, zarzucając:
1) naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy:
a) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niepełne i niewyczerpujące zebranie materiału dowodowego niezbędnego do ustalenia prawidłowego stanu faktycznego w niniejszej sprawie, w szczególności pominięcie wywiadu środowiskowego z 9 sierpnia 2023 r. oraz postanowienia Sądu Rejonowego
w R. z 25 września 2023 r. sygn. akt [...], co w konsekwencji skutkowało nienależytym wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy w zakresie ustaleń dotyczących faktycznego sprawowania opieki nad córką A. C.;
b) art. 80 k.p.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów i brak prawidłowej oceny zebranego
w sprawie materiału dowodowego z pominięciem okoliczności wskazywanych przez odwołującą, brak weryfikacji stanowiska skarżącej, pominięcie wywiadu środowiskowego z 9 sierpnia 2023 r. oraz postanowienia z 25 września 2023 r. Sądu Rejonowego w R. sygn. akt [...], co skutkowało naruszeniem zasady zaufania obywateli do organów władzy publicznej, wyrażonej w art. 8 k.p.a., poprzez brak sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy i nierówne traktowanie stron postępowania;
c) art. 136 k.p.a. w z art. 15 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego, podczas gdy zgromadzony materiał dowodowy
w sprawie nie pozwalał na wydanie zaskarżonej decyzji, gdyż nie został przeprowadzony na podstawie § 28 ust. 3 rozporządzenia wywiad środowiskowy w celu ustalenia sprawowania faktycznej opieki nad małoletnią;
2) naruszenie przepisów prawa materialnego:
a) § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie
i błędne przyjęcie, że skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad małoletnią,
w sytuacji gdy faktyczną opiekę nad dzieckiem A C sprawuje skarżąca i na dzień składania wniosku również ją sprawowała, co wynika
z wywiadu środowiskowego z 9 sierpnia 2023 r. sporządzonego na potrzeby postępowania przed Sądem Rejonowym w R. sygn. akt [...];
b) § 28 ust. 1 rozporządzenia poprzez jego zastosowanie i błędne przyjęcie, że skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad małoletnią, w sytuacji gdy faktyczną opiekę nad dzieckiem A. C. sprawuje skarżąca i na dzień składania wniosku również ją sprawowała, co wynika z wywiadu środowiskowego z 9 sierpnia 2023 r. sporządzonego na potrzeby postępowania przed Sądem Rejonowym w R. sygn. akt [...];
c) § 28 ust. 2 rozporządzenia poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji błędne przyjęcie, że skarżąca nie była uprawniona do złożenia wniosku
o przyznanie świadczenia "Dobry start" na córkę.
W oparciu o podniesione zarzuty pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że istotną dla sprawy okolicznością faktyczną jest to, że z treści wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w R. z dnia 5 kwietnia 2022 r. wprost wynika, że sąd, przyznając prawo obojgu rodzicom do sprawowania władzy rodzicielskiej nad małoletnią, jak również zobowiązując ich do ponoszenia kosztów wychowania i utrzymania, rozstrzygnął tym samym, że są oni jednakowo zobowiązani i posiadają prawo jako rodzice, zarówno do wychowania dziecka, jak i wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka. Należy zatem stwierdzić, że skoro sąd powszechny, orzekając w przedmiocie opieki nad małoletnią, nie zdecydował o powierzeniu władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców dzieci,
a jedynie wypowiedział się w zakresie ich miejsca zamieszkania oraz ciążącego na skarżącej względem córki i syna obowiązku alimentacyjnego, to należy przyjąć, że oboje rodziców korzysta z prawa do wykonywania pieczy nad małoletnią. Samo określenie miejsca zamieszkania dzieci nie pociąga za sobą zmiany w zakresie władzy rodzicielskiej, w tym sprawowania pieczy. Tym bardziej, że sposób realizacji przez rodziców obowiązku alimentacyjnego, rozumianego jako obowiązek dostarczania środków utrzymania i wychowania, nie determinuje prawa rodzica do sprawowania władzy rodzicielskiej, w tym opieki.
Następnie w skardze podniesiono, że ojciec małoletniej we wniosku
o świadczenie "Dobry start" oświadczył nieprawdę co do miejsca zamieszkania dziecka. Wiedząc, że małoletnia przebywa u matki (skarżącej), która ponosi koszty jej utrzymania, świadomie wskazał we wniosku, że to on sprawuje opiekę nad małoletnią.
Podsumowując, pełnomocnik strony wskazał, że dla możliwości uznania, że świadczenie "Dobry start" na rok szkolny 2023/2024 zostało wypłacone skarżącej, mimo braku prawa strony do tego świadczenia, a co za tym idzie możliwości uznania świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu § 29 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia, niezbędne było uprzednie zakwestionowanie faktu sprawowania przez skarżącą opieki nad małoletnią, przy czym nie poprzez pryzmat miejsca zamieszkania dziecka wskazanego w wyroku rozwodowym, lecz w oparciu o zakres przysługującej skarżącej władzy rodzicielskiej.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, że sąd, rozpoznając skargę, ocenia, czy zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez sąd przepisów prawa wskazanego w art. 145 § 1 p.p.s.a.
Rozpoznając niniejszą sprawę w ramach powyższych kryteriów, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem kontroli Sądu z punktu widzenia kryterium legalności jest decyzja Prezesa ZUS z dnia 26 marca 2024 r., znak: [...]
w postępowaniu nr: [...], utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji
o uchyleniu skarżącej prawa do świadczenia "Dobry start" na dziecko A. C..
W niniejszej sprawie organy obu instancji uznały, że wobec treści przedłożonego przez ojca dziecka wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 5 kwietnia 2022 r. sygn. akt [...], ustalającego miejsce jego pobytu przy ojcu, należało uznać, że skarżąca na moment rozpatrywania wniosku nie pełniła faktycznej opieki nad małoletnią, a co za tym idzie nie posiadała prawa do otrzymania przedmiotowego świadczenia. Organ odwoławczy co prawda odniósł się do dostarczonego przez skarżącą postanowienia Sądu Rejonowego w R. z dnia 25 września 2023 r. sygn. akt [...], jednak uznał, że obowiązywało ono dopiero od miesiąca następującego po dacie uprawomocnienia się, tj. od 1 października 2023 r. W związku
z tym uznał, że skarżąca dopiero od tej daty sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. W ocenie organów przedłożony przez ojca dziecka wyrok Sądu Okręgowego
w R. z dnia 5 kwietnia 2022 r., określający miejsce zamieszkania dziecka jako każdorazowe miejsce zamieszkania ojca, przesądził o prawnej i faktycznej opiece nad małoletnią w momencie rozpatrywania wniosku o świadczenie "Dobry Start", złożonego przez skarżącą.
Sąd orzekający w okolicznościach niniejszej sprawy nie podziela powyższej oceny organów.
Zgodnie z § 4 ust. 1 pkt 1 i § 5 ust. 1 rozporządzenia świadczenie "Dobry start"
w wysokości 300 zł przysługuje rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych - raz w roku na dziecko. W przypadku gdy dziecko, zgodnie
z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną
w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia "Dobry start" ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego świadczenia (§ 5 ust. 2 rozporządzenia).
Stosownie do treści § 28 ust. 1 rozporządzenia w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia "Dobry start", świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie "Dobry start" wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek (§ 28 ust. 2 rozporządzenia).
Natomiast § 28 ust. 3 rozporządzenia wskazuje, że w przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia "Dobry start" przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia "Dobry start" w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, ZUS ustala, kto sprawuje opiekę, i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej
o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie
z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268) - w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.
W ocenie Sądu treść powołanych wyżej przepisów daje możliwość stwierdzenia, że ustawodawca w sposób wyraźny dokonał zróżnicowania stanów faktycznych
i prawnych, mających wpływ zarówno na istnienie uprawnienia do otrzymania świadczenia "Dobry start", jak i wysokość podlegającego do wypłaty świadczenia. Przy czym, zdaniem Sądu, cechą determinującą istnienie uprawnienia do przedmiotowego świadczenia jest niewątpliwie "sprawowanie opieki nad dzieckiem", a nie - jak zdaje się wywodzić organ odwoławczy - jedynie "wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem", wynikające w przedmiotowej sprawie z przedłożonego przez ojca dziecka wyroku rozwodowego.
Wskazać zatem należy, że - co do zasady - uprawnione do otrzymania świadczenia "Dobry start" są podmioty, o których mowa w § 4 ust. 1 rozporządzenia. Natomiast przepisy powołane w § 5 ust. 2 i § 28 rozporządzenia regulują odpowiednio sytuacje sprawowania przez rodziców opieki naprzemiennej, orzeczonej wyrokiem właściwego sądu powszechnego oraz tzw. zbiegu prawa do świadczenia "Dobry start". Wobec braku prawnej definicji terminu "zbiegu prawa" do przedmiotowego świadczenia,
w ocenie Sądu, termin ten należy rozumieć jako sytuację, w której więcej niż jeden podmiot wskazany w § 28 ust. 1 rozporządzenia, spełnia warunki do otrzymania świadczenia "Dobry start". Podkreślenia przy tym wymaga, że stosownie do treści § 10 ust. 1 rozporządzenia ustalenie prawa do świadczenia "Dobry start" oraz jego wypłata następują na wniosek uprawnionych podmiotów. Skoro zatem do konkretyzacji prawa do tego świadczenia niezbędne jest złożenie wniosku przez uprawniony podmiot, to tym samym do zaistnienia "zbiegu prawa do świadczenia" w rozumieniu § 28 ust. 1 rozporządzenia koniecznym jest wystąpienie z wnioskiem przez oboje z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub jego opiekunów faktycznych.
W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że skarżąca jest matką A. C., a co za tym idzie należy do kręgu podmiotów wymienionych w § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.
Podkreślenia także wymaga, że z treści przedłożonego do akt sprawy wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 5 kwietnia 2022 r. sygn. akt [...] nie wynika, aby małoletnia pozostawała pod opieką naprzemienną rodziców, co zgodnie
z powołanym wyżej przepisem § 5 ust. 2 rozporządzenia rodziłoby po stronie skarżącej uprawnienie do otrzymania połowy kwoty przedmiotowego świadczenia. Gdyby tak było, to niewątpliwie kwestia pozostawania dziecka pod naprzemienną opieką rodziców nie podlegałaby jakiejkolwiek interpretacji strony, organów administracji, czy też sądu administracyjnego. Okoliczność ta musi wynikać bowiem wprost z orzeczenia właściwego sądu powszechnego.
W sprawie bezspornym pomiędzy stronami pozostaje również to, że pierwotnie
o świadczenie z programu "Dobry start" 1 lipca 2023 r. wystąpiła skarżąca i świadczenie to zostało jej przyznane 20 lipca 2023 r., zaś ojciec małoletniej wniosek o wypłatę ww. świadczenia złożył 9 sierpnia 2023 r., przedkładając na wezwanie organu I instancji wyrok sądu potwierdzający - jego zdaniem - faktyczne wykonywanie opieki.
W sprawie niewątpliwie zatem nastąpił zbieg prawa rodziców do przedmiotowego świadczenia (§ 28 ust. 1 rozporządzenia), jak również do dokonywania ustaleń co do faktycznego sprawowania opieki. W tym zakresie organy uznały, że wyrok sądu ze wskazaniem miejsca zamieszkania dziecka przy ojcu jednoznacznie potwierdza, iż faktycznie znajduje się ono pod jego opieką.
Powyższy stan faktyczny – jak należy wnioskować z przeprowadzonego postępowania - zdaniem organów obu instancji – nie uzasadniał skorzystania
z możliwości potwierdzenia tej okoliczności w drodze wywiadu środowiskowego (§ 28 ust. 3 rozporządzenia).
Zdaniem Sądu taki sposób procedowania w niniejszej sprawie wskazuje, że organy orzekające przy podejmowaniu swoich rozstrzygnięć pominęły całkowicie treść
§ 28 ust. 2 rozporządzenia, z którego wynika, że w sytuacji sprawowania opieki nad dzieckiem równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie "Dobry start" wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.
Istotną dla sprawy okolicznością faktyczną jest to, że z treści przedłożonego przez ojca małoletniej wyroku Sądu Okręgowego z dnia 5 kwietnia 2022 r. wprost wynika, że sąd, przyznając prawo obojga rodziców do sprawowania władzy rodzicielskiej nad małoletnią, jak również zobowiązując ich do ponoszenia kosztów wychowania i utrzymania dziecka, rozstrzygnął tym samym, że są oni jednakowo zobowiązani i posiadają prawo jako rodzice, zarówno do wychowania dziecka, jak
i wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka. Należy zatem stwierdzić, że skoro sąd powszechny, orzekając w przedmiocie opieki nad małoletnimi, nie zdecydował o powierzeniu władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców dzieci, a jedynie wypowiedział się w zakresie miejsca zamieszkania dziecka oraz ciążącego na skarżącej względem córki obowiązku alimentacyjnego, to należy przyjąć, iż oboje rodziców korzysta z prawa do wykonywania pieczy nad małoletnią. Samo określenie miejsca zamieszkania dziecka nie pociąga za sobą zmiany w zakresie władzy rodzicielskiej, w tym sprawowania pieczy. Tym bardziej, że sposób realizacji przez rodziców obowiązku alimentacyjnego, rozumianego jako obowiązek dostarczania środków utrzymania i wychowania, nie determinuje prawa rodzica do sprawowania władzy rodzicielskiej, w tym opieki. Uznać należy zatem, że skarżąca, pomimo treści powołanego wyżej wyroku z dnia 5 kwietnia 2022 r., nadal sprawuje opiekę nad córką,
a wobec brzmienia powołanych § 4 ust. 1 i § 28 ust. 2 rozporządzenia była uprawniona do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia "Dobry start". Jednocześnie zarówno dokonane w sprawie ustalenia faktyczne, jak i zgromadzony materiał dowodowy nie pozwalają na zakwestionowanie powyższego stwierdzenia.
Należy również wskazać, że skarżąca 27 czerwca 2023 r. wystąpiła do Sądu Rejonowego w R. z wnioskiem o zmianę wyroku rozwodowego w zakresie miejsca zamieszkania córki, wskutek czego 25 września 2023 r. zapadło postanowienie o sygn. akt [...], z którego bezspornie wynika, że na czas trwania postępowania miejscem zamieszkania małoletniej będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki. W ww. postępowaniu 8 sierpnia 2023 r. został przeprowadzony wywiad środowiskowy, z którego wynika, że małoletnia w tej dacie zamieszkiwała ze skarżącą i to ona sprawuje faktyczną opiekę nad córką (sprawozdanie z 9 sierpnia 2023 r.). W ocenie Sądu, zarówno organ I instancji, jak i Prezes ZUS, w ogóle nie wzięli pod uwagę, że w sprawie o ustalenie miejsca zamieszkania małoletniej został przeprowadzony wywiad środowiskowy.
Warto również podkreślić, że dokonując wykładni pojęcia "sprawowanie opieki nad dzieckiem" w kontekście stanowiącego podstawę zaskarżonej decyzji wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 5 kwietnia 2022 r., sygn. akt [...], należy odwołać się do regulacji prawnych przewidzianych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym,
a dotyczących władzy rodzicielskiej i sposobu jej wykonywania (art. 95 k.r.o.). Sprawowanie opieki nad dzieckiem to nie tylko wspólne z nim zamieszkiwanie, ale jego wychowanie, piecza nad dzieckiem, wykonywanie zarządu majątkiem dziecka, kierowanie dzieckiem, troszczenie się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka, przygotowanie je należycie do pracy, odpowiednio do jego uzdolnień, wspólne rozstrzyganie przez oboje rodziców o istotnych sprawach dziecka. Jak stanowi art. 95 §1 k.r.o. władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka,
z poszanowaniem jego godności i praw. W takim rozumieniu sprawowanie opieki nie odnosi się wyłącznie do miejsca zamieszkania dziecka (por. wyrok NSA z 10 października 2023 r., sygn. akt I OSK 2269/21, publ. Lex nr 3644857).
Tym samym, zdaniem Sądu, dla możliwości uznania, że świadczenie "Dobry start" na rok szkolny 2022/2023 zostało wypłacone skarżącej, mimo braku prawa strony do tego świadczenia, a co za tym idzie możliwości uznania świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu § 29 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia, niezbędne było uprzednie zakwestionowanie faktu sprawowania przez skarżącą opieki nad małoletnią, przy czym nie poprzez pryzmat miejsca zamieszkania dziecka wskazanego w wyroku rozwodowym, lecz zakres przysługującej skarżącej władzy rodzicielskiej (podobnie
w wyroku NSA z 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 949/22, publ. CBOSA). Tym samym należy uznać, że zaskarżone decyzje zapadły z naruszeniem § 28 ust. 1 i 2 rozporządzenia oraz wskazanych w skardze przepisów k.p.a.
Rozpatrując sprawę ponownie, organy administracji będą zobowiązane do uwzględnienia oceny prawnej wyrażonej w niniejszym uzasadnieniu wyroku zgodnie
z art. 153 p.p.s.a. Prowadzone postępowanie winno odpowiadać wymogom określonym przepisami k.p.a., do których stosowania odsyła § 30 rozporządzenia. Ponadto, stosownie do treści art. 7, art. 77 § 1, jak i art. 80 k.p.a., zobowiązane będą do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, co niewątpliwie w sprawie będzie wymagało przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, określonego w § 28 ust. 3 rozporządzenia, ewentualnie dokładnego przeanalizowania wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w sprawie o ustalenie miejsca zamieszkania małoletniej, toczącej się przed Sądem Rejonowym w R., sygn. akt [...], celem ustalenia, czy skarżąca w dacie przyznawania świadczenia faktycznie sprawowała opiekę nad dzieckiem. Kwestie powyższe wymagają bowiem wyczerpującego zgromadzenia
i rozpatrzenia materiału dowodowego sprawy, co jest niezbędne do prawidłowego ustalenia przesłanki posiadania przez skarżącą prawa do przedmiotowego świadczenia, a w konsekwencji możliwości uznania świadczenia za nienależnie pobrane.
Ponadto Sąd zwraca uwagę, że organ I instancji nieprawidłowo sformułował sentencję swojej decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia przyznanego w informacji
z 20 lipca 2023 r. Z treści § 29 ust. 1, ust. 2 i ust. 6 rozporządzenia wynika bowiem, że organ wydaje decyzję o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia "Dobry start", a nie o uchyleniu prawa do świadczenia. Poza tym nieprawidłowe jest wskazanie przez ZUS w podstawie prawnej art. 151 k.p.a., ponieważ sugeruje, że postępowanie toczyło się w trybie nadzwyczajnym (wznowieniowym), a w istocie tak nie było.
Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
i lit. c oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (punkt 1 wyroku). Na podstawie art. 200 p.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.) Sąd zasądził od organu odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę 497 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wraz z opłatą od pełnomocnictwa (punkt 2 wyroku).