VIII Ca 485/17

Sygn. akt VIII Ca 485/17 POSTANOWIENIE Dnia 4 października 2017 r. Sąd Okręgowy w Toruniu VIII Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Małgorzata Kończal (spr.) Sędziowie: SSO Hanna Matuszewska SSO Jadwiga Siedlaczek Protokolant: st. sekr. sąd. Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 października 2017 r. sprawy z wniosku Ł. L. z udziałem M. L. , M. W. , M. J. i Gminy Miasta T. o stwierdzenie nabycia spadku po J. S. na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 17 maja 2017 r. sygn. akt XI Ns 1384/16 p o s t a n a w i a: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Toruniu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania za instancję odwoławczą. /SSO Hanna Matuszewska/ /SSO Małgorzata Kończal/ /SSO Jadwiga Siedlaczek/ Sygn. akt VIII Ca 485/17 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 17 maja 2017 r. Sąd Rejonowy w Toruniu stwierdził, że spadek po J. S. zmarłym dnia (...) r. w T. , mającym ostatnie zwykłe miejsce pobytu w T. , na podstawie ustawy nabyła z dobrodziejstwem inwentarza Gmina Miasta T. w całości i ustalił, iż każdy uczestnik postępowania ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Rejonowy wskazał, że wnioskodawca Ł. L. złożył wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po J. S. . Sąd I instancji ustalił, że J. S. zmarł (...) roku w T. , w swoim ostatnim miejscu zamieszkania. Spadkodawca zmarł jako kawaler. J. S. nie posiadał dzieci, ani rodzeństwa. Jego rodzice zmarli przed nim. Spadkodawca nie sporządził testamentu. Sąd Rejonowy zważył, że przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe nie ujawniło krewnych dziedziczących spadek po J. S. . W związku z tym, iż – w ocenie Sądu Rejonowego - zapewnienie wnioskodawcy nie spełniało kryteriów, o jakich mowa w art. 671 k.p.c. , Sąd ten zamieścił ogłoszenie o toczącym się postępowaniu. Na skutek ogłoszenia nie zgłosiły się osoby zainteresowane w sprawie. W związku z powyższym Sąd Rejonowy, powołując się na brzmienie art. 935 k.c. stwierdził, że wobec braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jako podstawę rozstrzygnięcia o kosztach postępowania Sąd I instancji wskazał art. 520 k.p.c. Apelację od powyższego postanowienia złożył wnioskodawca, zaskarżając je w całości i zarzucając mu: 1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 935 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu przez Sąd I instancji, że spadkobiercą zmarłego J. S. jest Gmina Miasta T. ; 2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 934 § 1 i 2 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu przez Sąd I instancji, że brak jest krewnych dziedziczących spadek po zmarłym J. S. , podczas gdy do kręgu spadkobierców zmarłego należą wnioskodawca, M. L. , M. W. oraz M. J. ; 3. naruszenie prawa procesowego mające wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj. art. 671 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu przez Sąd I instancji, iż zapewnienie spadkowe złożone przez wnioskodawcę w toku postępowania nie spełniało wymaganych kryteriów; 4. naruszenie prawa procesowego mające wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj. art. 677 § 1 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na niewskazania przez Sąd w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku wszystkich spadkobierców J. S. . W związku z zarzutami skarżący wniósł o: 1. zmianę zaskarżonego postanowienia w całości poprzez stwierdzenie, że wnioskodawca oraz M. L. , M. W. i M. J. nabyli spadek po zmarłym J. S. ; 2. ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sprawy Sądowi I instancji; 3. zasądzenie na rzecz wnioskodawcy od pozostałych uczestników kosztów postępowania według norm prawem przepisanych za obie instancje. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja okazała się zasadna, prowadząc do uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach za instancję odwoławczą. Na wstępie podkreślić należy, że jak trafnie przyjmuje się w judykaturze, chociaż w myśl art. 382 k.p.c. postępowanie apelacyjne ma charakter merytoryczny i w tym znaczeniu jest przedłużeniem postępowania przeprowadzonego przed sądem pierwszej instancji, to w procesie kierować się także należy wymogiem instancyjności. Oznacza to, że sąd drugiej instancji nie może zastępować własnym orzeczeniem orzeczenia sądu pierwszej instancji, gdyż mogłoby to doprowadzać do sytuacji, w których sąd odwoławczy orzekałby jako jedna i ostateczna instancja (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 23 sierpnia 2013 r., I ACa 339/13, LEX nr 1369221). W myśl art. 386 § 4 k.p.c. , pomijając przypadki określone w art. 386 § 1 i 2 k.p.c. , wyrok sądu pierwszej instancji może być uchylony, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania tylko wówczas, gdy sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Na tle wykładni tego przepisu w judykaturze podkreśla się, że kwestia rozpoznania istoty sprawy wymaga kazuistycznego podejścia i każdorazowo podlega ocenie sądu drugiej instancji. Zarówno w piśmiennictwie, jak i judykaturze za utrwalony należy uznać pogląd, że nie w każdej sytuacji nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji bądź konieczności powtórzenia postępowania dowodowego w całości uzasadnione jest uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania. Przy podjęciu takiej decyzji procesowej sąd drugiej instancji powinien jednak kierować się obowiązkiem zapewnienia stronie dwuinstancyjnego postępowania. Jeśli rozpoznanie istoty sprawy wiąże się z koniecznością prowadzenia postępowania w znacznej części tak, że można uznać, że rzeczywiste rozpoznanie sprawy ograniczyło się do jednej instancji - wyrok sądu pierwszej instancji powinien być uchylony, a sprawa przekazana temu sądowi do ponownego rozpoznania. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca Ł. L. , wskazał spadkobierców po zmarłym J. S. – M. W. , M. J. , M. L. oraz siebie, podnosząc, że zarówno on, jak i pozostali spadkobiercy są kuzynostwem zmarłego. Na potwierdzenie twierdzeń wniosku, przedstawił wyszczególnione w nim skrócone odpisy aktów urodzenia i zgonów. Sąd Rejonowy na rozprawie w dniu 3 sierpnia 2016 r. odebrał od wnioskodawcy zapewnienie spadkowe w trybie art. 671 k.p.c. , uznał jednak, że nie spełniało ono wymogów określonych w powołanym przepisie. W konsekwencji dokonał ogłoszenia, o którym mowa w art. 672 k.p.c. jednak czynność ta nie doprowadziła do odnalezienia innych spadkobierców zmarłego. Następnie Sąd Rejonowy uznał, iż wobec braku dalszych zainteresowanych w sprawie, zgodnie z treścią art. 935 k.c. , spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego – w tym przypadku Gminie Miasta T. . Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że zaskarżone rozstrzygnięcie oparło się na ustaleniu, zgodnie z którym spadkodawca nie pozostawił po sobie spadkobierców. Sąd Rejonowy nie odniósł się jednak w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, do twierdzeń wniosku, zgodnie z którymi możliwym jest ustalenie kręgu spadkobierców po zmarłym J. S. . W szczególności Sąd ten nie wyjaśnił dlaczego uznał, iż osoby wskazane we wniosku nie są spadkobiercami zmarłego. Nie uzasadnił także dlaczego złożone przez wnioskodawcę zapewnienie spadkowe nie spełniało wymogów określonych w art. 671 k.p.c. Wskazać należy w tym miejscu, że w uzasadnieniu orzeczenia, Sąd powinien wytłumaczyć motywy rozstrzygnięcia, tak by w wyższej instancji mogła zostać oceniona jego prawidłowość. Braki w uzasadnieniu uniemożliwiające odczytanie motywów rozstrzygnięcia są natomiast wystarczającym powodem uchylenia werdyktu i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2007 r., V CSK 115/07, M. Praw. z 2007 r., nr 17, poz. 930). Dodać trzeba, że jeżeli w ocenie Sądu I instancji istniały wątpliwości, co do twierdzeń wnioskodawcy, mając na względzie art. 670 k.p.c. , z którego wynika obowiązek sądu ustalenia z urzędu osoby (lub osób) wchodzących w krąg spadkobierców, powinien on podjąć dalsze działania celem ich zweryfikowania, a nie ograniczać się do ogłoszenia w trybie art. 672 k.p.c. Zaznaczyć należy, że sąd spadku, mając na względzie powołany art. 670 k.p.c. , może nałożyć na wnioskodawcę lub uczestnika określone obowiązki dowodowe oraz egzekwować ich wykonanie, jeżeli uzyskane w toku postępowania informacje nie są wystarczające dla ustalenia kręgu spadkobierców. Zdaniem Sądu Okręgowego, zwłaszcza w sytuacji, gdy okoliczności sprawy wskazują, że z mocy art. 935 k.c. dziedziczyć może gmina ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego, sąd spadku zobowiązany jest przeprowadzić szczególnie wnikliwe postępowanie dowodowe, celem ustalenia kręgu ewentualnych spadkobierców. W tym celu może nakładać na uczestnika obowiązki dowodowe, o których mowa wyżej lub samemu przeprowadzać dowody z urzędu, zwłaszcza poprzez skierowanie stosownych zapytań, do odpowiednich instytucji. Zaznaczyć należy jednak, iż jak słusznie podniesiono w treści apelacji, ustawą o zmianie ustawy – Kodeks cywilny z dnia 2 kwietnia 2009 r. (Dz. U. nr 79, poz. 662) ustawodawca dokonał nowelizacji przepisu art. 934 k.c. , który stanowi obecnie, że w braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy; dziedziczą oni w częściach równych ( § 1 ). Jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału spadku między zstępnych spadkodawcy ( § 2 ). W braku zstępnych tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych ( § 3 ). Z powyższego wynika, że w sytuacji, gdy spadkodawca nie posiadał dzieci, małżonka, ani rodzeństwa, zaś jego rodzice zmarli przed nim, krąg spadkobierców obejmuje również dziadków spadkodawcy, a gdyby nie dożyli oni otwarcia spadku – także ich zstępnych. Oznacza to, że w świetle twierdzeń wniosku, możliwe jest ustalenie kręgu spadkobierców po zmarłym J. S. . Stwierdzenie, że w sprawie brak jest spadkobierców, a w konsekwencji, że całość spadku przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, byłoby uzasadnione dopiero wówczas, gdyby twierdzenia skarżącego nie znalazły potwierdzenia w ustaleniach faktycznych sprawy. Sąd Rejonowy nie przeprowadził jednak postępowania dowodowego w tym kierunku, pomijając w zupełności przedłożone przez wnioskodawcę dokumenty w postaci skróconych odpisów aktów zgonu i urodzenia, mających wykazać krąg spadkobierców po zmarłym. Mając na uwadze powyższe, w świetle podniesionych zarówno we wniosku, jak i w apelacji twierdzeń, stwierdzić należy, że w sprawie istnieje potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w zasadniczej dla rozstrzygnięcia sprawy części, celem ustalenia kręgu spadkobierców po zmarłym J. S. lub ewentualnego wykluczenia z niego osób wskazanych przez wnioskodawcę. Sąd Rejonowy powinien zatem przy ponownym rozpoznaniu sprawy zawiadomić potencjalnych spadkobierców o toczącym się postępowaniu, odebrać zapewnienia spadkowe, przeprowadzić wszystkie niezbędne dla postępowania spadkowego czynności, a następnie, po dokonaniu oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, dokonać ustaleń faktycznych i na ich podstawie, uwzględniając przepisy prawa spadkowego , ustalić krąg spadkobierców po zmarłym i szczegółowo uzasadnić swoje rozstrzygnięcie, z powołaniem zastosowanych przepisów prawa. W konsekwencji Sąd Okręgowy uchylił zaskarżone postanowienie, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu ( art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. ) i pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego ( art. 108 § 2 k.p.c. ). /SSO Hanna Matuszewska/ /SSO Małgorzata Kończal/ /SSO Jadwiga Siedlaczek/