VII U 1102/24

Sygn. akt VII U 1102/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 stycznia 2026 roku Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: sędzia Agnieszka Stachurska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 stycznia 2026r. w Warszawie sprawy M. W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w X. o rekompensatę z tytułu pracy w warunkach szczególnych na skutek odwołania M. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w X. z dnia 8 maja 2024r., znak: (...) oddala odwołanie. UZASADNIENIE W dniu 29 maja 2024r. M. W. odwołał się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w X. z dnia 8 maja 2024r., znak: (...) , odmawiającej przyznania rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach. Uzasadniając odwołanie wskazał, że spełnia przesłanki warunkujące prawo do świadczenia, gdyż przed dniem 1 stycznia 2009r. wykonywał przez co najmniej 15 lat pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów art. 32 i 33 ustawy emerytalnej, a także nie ma ustalonego prawa do emerytury wcześniejszej ani do emerytury pomostowej. Ponadto, na potwierdzenie wykonywania pracy w szczególnych warunkach przedłożył świadectwa pracy, które zawierają dane niezbędne do ustalenia okresu zatrudnienia w warunkach szczególnych zgodnie z wymogami określonymi w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983r. (odwołanie M. W. – k. 2 – 3 a.s.). W odpowiedzi z 26 czerwca 2024r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w X. wniósł o oddalenie odwołania, a uzasadniając przedstawione stanowisko wskazał przesłanki warunkujące prawo do świadczenia, o które wnosił M. W. , a następnie powtórzył argumentację dotyczącą przyczyn odmowy rekompensaty, zawartą w zaskarżonej decyzji, wskazując że odmówił prawa do świadczenia, ponieważ w świadectwie pracy w szczególnych warunkach brak jest powołania się na zarządzenie resortowe właściwego ministra oraz brak jest zajmowanego stanowiska pracy (odpowiedź na odwołanie – k. 9 a.s.). Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny: M. W. , ur. (...) , ukończył Technikum Mechaniczne dla Pracujących Fabryki (...) w X. jako technik-mechanik spec. obróbka plastyczna (kwestionariusz osobowy – k. 37 a.s.). Na podstawie umowy o pracę z dnia 1 września 1981r. został zatrudniony w (...) Fabryce (...) z siedzibą w X. , gdzie pracował do 31 maja 1999r., tj. przez 17 lat i 9 miesięcy. W tym czasie w okresie od 22 października 1981r. do 31 stycznia 1982r., a więc przez 3 miesiące i 8 dni, odbywał służbę wojskową (świadectwo pracy – k. 5 a.s. i 27 a.s.; umowa o pracę z 1 września 1981r. – k. 42 a.s.). We wskazanym okresie zatrudnienia M. W. pracował na następujących stanowiskach:  aparatowy uzdatniania wody w Wydziale (...) - od 1 września 1981r. do 30 listopada 1988r., tj. przez 7 lat i 3 miesiące (umowa o pracę z 1 września 1981r. – k. 42; pisma w sprawie wysokości wynagrodzenia – k. 47, 49, 50, 52, 55, 57, 59 a.s.).  maszynista sprężarek – aparatowy uzdatniania wody (...) ( (...) (...) ) - od 1 grudnia 1988r. do 31 maja 1999r., tj. przez10 lat i 6 miesięcy (pismo z 27 grudnia 1988r. - k. 61 a.s.; pisma w sprawie wysokości wynagrodzenia – k. 67-73, 77-85, 88-89 a.s.). W zakładzie pracy znajdowały się trzy hale produkcyjne i jedna hala, gdzie nie odbywała się produkcja, tam wytwarzano formy. W halach produkcyjnych prowadzone było przetwórstwo tworzyw sztucznych. Każda hala miała inny, specyficzny rodzaj produkcji. Na jednej produkowano folie, na drugiej towar na wtryskarkach np. korki, a na trzeciej np. butelki, beczki, kanistry. M. W. pracował w każdej z hal, był tam kierowany w zależności od potrzeb. W każdej hali znajdowało się kilkadziesiąt wytłaczarek i innych maszyn, które wymagały chłodzenia wodą i były podłączone do instalacji sprężonego powietrza. W maszynach używane były formy, które zmieniano w zależności od produkowanego asortymentu. Każda forma była chłodzona wodą. M. W. wykonywał czynności, które polegały na utrzymaniu ruchu, tak żeby zakład pracował. Na halach produkcyjnych podłączał wodę, powietrze, sprawdzał odpływy i pomagał przy zmianie form. Jeśli na którejś z hal wystąpiła awaria, to był kierowany do jej usunięcia. Przy awariach pracował między innymi z H. E. , który także miał stanowisko służbowe „aparatowy uzdatniania wody”, ale pracował również przy obsłudze sprężarek, hydraulice i usuwaniu awarii. W zakładzie znajdowała się też stacja uzdatniania wody. Mieściła się w pomieszczeniu odrębnym od hal produkcyjnych. Ponadto, w odległości 20-30 metrów od hal, również w osobnym budynku, znajdowały się centralne, duże sprężarki. W stacji uzdatniania wody należało regulować ciśnienie i trzeba było utrzymywać je, bo od tego zależała praca sprężarki, która była chłodzona wodą. Sprężarki były po to, żeby otwierać formy i nadmuchiwać powietrze. Należało dbać o ich sprawność, tak aby było odpowiednie ciśnienie, gdyż bez tego zakład nie mógłby prowadzić produkcji. W stacji uzdatniania wody znajdowały się też pompy, a jak się psuły, to należało je naprawić, a poza tym stale trzeba było kontrolować i sprawdzać, czy wszystko działa sprawnie, czy nie ma wycieku wody. W stancji uzdatniania wody, ze względu na starą instalację, trzeba było także wykonywać remonty. M. W. pracował jako aparatowy uzdatniania wody, w stacji uzdatniania wody, wykonując ww. czynności, a na hale był wzywany, jak wystąpiły awarie, np. pękł przewód czy rura. Z kolei, gdy potrzebna była pomoc przy sprężarkach, to tam był kierowany. Zadania, jakie tam wykonywał, polegały na demontażu urządzenia i wymianie popsutego elementu, np. zaworów czy sprzęgła (zeznania świadka X. W. – k. 147 a.s.; zeznania świadka H. E. – k. 148 a.s.; zeznania M. W. – k. 148 verte – 149 a.s.). Z dniem 1 sierpnia 1991r. powierzono ubezpieczonemu obowiązki brygadzisty. Pismem z 7 sierpnia 1997r. poinformowano go o przyznaniu dodatku brygadzistowskiego za pełnienie dodatkowych czynności brygadzisty, niezależenie od czynności wynikających z umowy o pracę na stanowisku aparatowego uzdatniania wody (pismo z 7 sierpnia 1991r. – k. 75 a.s.). W związku z obowiązkami brygadzisty M. W. miał dodatkowe zadania, które wykonywał wraz z pracą na stanowisku aparatowego i maszynisty. Dbał o zapewnienie obsady na zmianach w przypadku nieobecności jakiegoś pracownika, gdyż nie mogło brakować osób do pracy. Poza tym zajmował się nadzorem nad pracą innych zatrudnionych oraz odpowiadał za zapewnienie narzędzi do pracy - zamawiał elementy do prowadzonych robót z tym, że odbywało się w ten sposób, że kierownikowi zgłaszał co jest potrzebne (zeznania H. E. – k. 148 – 148 verte a.s., zeznania M. W. – k. 148 verte – 149 a.s.). W świadectwie pracy z dnia 31 maja 1999r. pracodawca wskazał, że M. W. wykonywał pracę jako aparatowy uzdatniania wody, maszyn i sprężarek. Świadectwo zawierało także adnotację, że w całym okresie zatrudnienia praca wykonywana przez M. W. był pracą w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, określoną w wykazie A, dział II rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983r. (świadectwo pracy z 31 maja 1999r. – k. 5 a.s.). Ponadto ww. pracodawca w dniu 31 maja 1999r. wystawił ubezpieczonemu dokument o nazwie „Świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach”, w którym potwierdził, że M. W. , będąc zatrudnionym od 1 września 1981r. do 31 maja 1999r., stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace przy przesyłaniu i wytwarzaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych na stanowisku wymienionym w wykazie A, Dziale II rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach z 31 maja 1999r. – k. 8 a.s. i 28 a.s.). W dniu 4 marca 2024r. M. W. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w X. z wnioskiem o emeryturę z rekompensatą (wniosek – nienumerowana karta akt ZUS). Decyzją z dnia 25 marca 2024r., znak: (...) , Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w X. przyznał M. W. emeryturę od 21 marca 2024r., tj. od osiągnięcia wieku 65 lat (decyzja – nienumerowana karta akt ZUS). Z kolei w decyzji z 8 maja 2024r., znak: (...) , organ rentowy odmówił przyznania rekompensaty, ponieważ w świadectwie wykonywania pracy w warunkach szczególnych brak jest powołania się na zarządzenie resortowe właściwego ministra oraz brak jest wykonywanego stanowiska pracy (decyzje z 25 marca 2024r. i 8 maja 2024r. – nienumerowane karty akt ZUS). M. W. wniósł odwołanie od decyzji z dnia 8 maja 2024r. (odwołanie – k. 2 – 3 a.s.). W toku postępowania sąd postanowieniem z 26 lutego 2025r. dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu BHP na okoliczność, czy prace wykonywane przez M. W. w okresie od 1 września 1981r. do 31 maja 1999r. w (...) Fabryce (...) mogą być kwalifikowane jako prace w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (postanowienie z 26 lutego 2025r. – k. 149 a.s.). W opinii z 18 lipca 2025r. biegły sądowy w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy B. I. stwierdził, że ani z akt sprawy, ani z akt osobowych nie wynika, by M. W. w spornym okresie zatrudnienia był narażony na działanie jakichkolwiek czynników szkodliwych dla zdrowia, pracując na stanowisku aparatowego uzdatniania wody. Ponadto biegły wskazał, że podczas analizy tekstu tzw. resortowego aktu prawnego wydanego 7 lipca 1987r. przez Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego, wśród 664 stanowisk wymienionych w Dziale IV „w chemii”, nie znalazł prac wykonywanych na stanowisku „aparatowego uzdatniania wody”. Biegły dodał, że dla oceny, czy ubezpieczony pracował w szczególnych warunkach, istotne znaczenie ma rodzaj powierzonej mu pracy, a tego w przypadku M. W. nie obrazują dokumenty z akt osobowych. Biegły podkreślił także, że ze świadectwa wykonywania prac w szczególnych warunkach z 31 maja 1999r. wynika, że M. W. pracował przy produkcji i przesyle energii elektrycznej, podczas gdy na podstawie zeznań świadków oraz samego ubezpieczonego nie można stwierdzić, że stale i w pełnym wymiarze czasu pracy zajmował się wytwarzaniem energii elektrycznej. Wobec tego, odpowiadając na pytanie Sądu, biegły B. I. udzielił odpowiedzi negatywnej (opinia biegłego sądowego ds. BHP B. I. – k. 159 – 165 a.s.). W piśmie procesowym z 22 sierpnia 2025r. M. W. zgłosił zastrzeżenia do opinii, kwestionując przedstawioną przez biegłego ocenę, wnioski i argumentację (zastrzeżenia do opinii biegłego B. I. – k. 177 – 179 a.s.). Postanowieniem z 4 września 2025r. Sąd dopuścił dowód z opinii innego biegłego sądowego z zakresu BHP na takie same okoliczności, jak w postanowieniu z dnia 26 lutego 2025r. (postanowienie z 4 września 2025r. – k. 181 a.s.). W opinii z 1 października 2025r. biegły sądowy w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy O. U. stwierdził, że całość dokumentacji załączonej do akt sprawy nie pozwala na przyjęcie, że M. W. w spornym okresie, tj. od 1 września 1981r. do 31 maja 1999r., pracując w (...) Fabryce (...) , wykonywał prace w warunkach szczególnych w oparciu o wymagania ustawy o emeryturach i rentach z FUS i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (opinia biegłego sądowego ds. BHP O. U. – k. 194 – 201a.s.). Sąd Okręgowy ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie wymienionych dokumentów, zeznań świadków i ubezpieczonego oraz w oparciu o opinie biegłych sądowych z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy – B. I. i O. U. . Dokumentom zgromadzonym w aktach osobowych M. W. , wskazującym miejsce pracy, okres zatrudnienia i stanowiska służbowe oraz powierzenie zadań brygadzisty, w pełni należało dać wiarę, szczególnie że strony sporu dokumentów w tym zakresie nie kwestionowały. Natomiast, jeśli chodzi o świadectwo pracy z 31 maja 1999r. oraz świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach z 31 maja 1999r., to Sąd sam fakt wystawienia takich dokumentów w stanie faktycznym odnotował. Natomiast ocenił, że dokumenty te nie mogły stanowić dowodu przesądzającego, że M. W. stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace określone w wykazie A, dział II rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983r., tj. prace w energetyce, przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych. Po pierwsze, informacja o takich czynnościach służbowych, jakie wynikają ze świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach, nie znajduje potwierdzenia w pozostałej dokumentacji pracowniczej M. W. . Po drugie, potwierdzenia tej okoliczności nie można odnaleźć w zeznaniach świadków czy samego ubezpieczonego, którzy w ogóle nie wskazywali, aby M. W. wykonywał prace przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych. Ponadto – odnosząc się do treści obu dokumentów - podkreślić należy, że z opinii biegłego sądowego ds. BHP O. U. wynika, iż błędnie przyporządkowano w nich pracę, jaką ubezpieczony wykonywał, do pracy w energetyce, czyli do Działu II Wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r., ponieważ pracodawca (...) Fabryka (...) nie był podporządkowany resortowi energetyki. Na tę okoliczność – w kontekście nieprawidłowych informacji ujętych w świadectwach - zwrócił uwagę także biegły sądowy ds. BHP B. I. , który wskazał, że w przypadku zakładu pracy (...) organem nadzorującym był Minister Przemysłu Chemicznego i Lekkiego, który 7 lipca 1987r. wydał zarządzenie w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i lekkiego. Mając na uwadze wskazane okoliczności, Sąd ocenił, że ww. świadectwa są niewiarygodne z uwagi na nierzetelność zawartych w nich danych. Oceniając zeznania świadków X. W. i H. E. , Sąd obdarzył je przymiotem wiarygodności. Świadkowie znali ubezpieczonego, przez wiele lat pracowali z nim w tym samym zakładzie pracy, a przy wykonywaniu czynności służbowych mieli z nim styczność. Nadto H. E. zatrudniony był, tak jak M. W. , na stanowisku aparatowego uzdatniania wody, zatem w ocenie Sądu jego zeznania, jak i zeznania drugiego z przesłuchanych świadków, można ocenić jako wiarygodne. Poza tym treść zeznań świadków i ubezpieczonego jest spójna, także z dokumentami. W związku z tym zarówno zeznania ww. osób, jak i zeznania, jakie złożył ubezpieczony, Sąd ocenił jako zasługujące na wiarę. Podstawą ustaleń faktycznych były dwie opinie biegłych sądowych z zakresu BHP. Pierwsza z nich, sporządzona przez biegłego B. I. , nie była tak szczegółowa, jak opinia druga – sporządzona przez biegłego O. U. – jednakże obie opinie zawierały spójne i wzajemnie potwierdzające się wnioski co do tego, że praca M. W. w spornym okresie nie była pracą w warunkach szczególnych. Jednakże jako kluczową, bardziej wnikliwą i wszechstronną, Sąd ocenił opinię biegłego O. U. . Została ona wydana w oparciu o zgromadzone dokumenty, jak również przy uwzględnieniu zeznań świadków i ubezpieczonego, czego nie uwzględnił B. I. . Ponadto treść tej opinii jest jasna i logiczna, a także wyczerpująco i przekonująco uzasadniona. Biegły O. U. , dokonując charakterystyki wykonywanych przez ubezpieczonego czynności, odniósł się do odpowiednich przepisów, nie pomijając zeznań przesłuchanych świadków i ubezpieczonego i na tej podstawie sformułował logiczne, zrozumiałe i przekonująco uzasadnione wnioski. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Odwołanie, jako niezasadne, podlegało oddaleniu. Regulacja dotycząca rekompensaty z tytułu zatrudnienia w warunkach szczególnych, o którą wnioskował M. W. , została wprowadzona do ustawy z dnia 19 grudnia 2008r. o emeryturach pomostowych (tekst jednolity Dz. U. z 2024r., poz. 1696). Art. 2 pkt 5 tej ustawy zawiera definicję rekompensaty rozumianej jako odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Z kolei warunki jej przyznawania oraz sposób jej obliczenia określają art. 21 – 23 zamieszczone w Rozdziale III „Rekompensata”. Art. 23 stanowi, że ustalenie rekompensaty następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę oraz, że przyznawana jest ona w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w przepisach art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W art. 21 ust. 1 ustawy wskazano natomiast, że rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Z art. 21 ust. 2 ustawy wynika zaś, że rekompensata nie przysługuje osobie, która ma ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych. Wskazywane art. 2 pkt 5 i art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych formułują dwie zasadnicze przesłanki nabycia prawa do rekompensaty: 1) nienabycie prawa do emerytury pomostowej, 2) osiągnięcie okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynoszącego co najmniej 15 lat. Z kolei w art. 21 ust. 2 tej ustawy została zawarta przesłanka negatywna, którą stanowi ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych. M. W. nie miał przyznanej prawomocną decyzją organu rentowego prawa do emerytury wcześniejszej, ani nie przysługuje mu prawo do emerytury pomostowej, w jego przypadku nie wystąpiły więc przesłanki negatywne, o których była mowa. Jeśli chodzi natomiast o wskazane wcześniej przesłanki pozytywne nabycia prawa do rekompensaty, to analiza cytowanych przepisów ustawy o emeryturach pomostowych , prowadzi do wniosku, że prawo do rekompensaty mają osoby urodzone po 1948r., które przed 1 stycznia 2009r. wykonywały przez co najmniej 15 lat prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podobnie jak przy ustalaniu tego okresu na potrzeby przyznania emerytury w niższym wieku emerytalnym, tak przy ustalaniu prawa do rekompensaty będą uwzględnione tylko okresy, w których praca była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. W rozpatrywanej sprawie organ rentowy nie zaliczył ubezpieczonemu okresu zatrudnienia od 1 września 1981r. do 31 maja 1999r. w (...) Fabryce (...) ze względu na wadliwe wystawienie świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach. W tym dokumencie, wystawionym 31 maja 1999r., pracodawca stwierdził, że M. W. , będąc zatrudnionym stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, wykonywał prace przy przesyłaniu i wytwarzaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych na stanowisku wymienionym w wykazie A, Dziale II rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze . Zdaniem M. W. już sama treść ww. dokumentu stanowi domniemanie wykonywania przez niego pracy w warunkach szczególnych w całym spornym okresie zatrudnienia w (...) Fabryce (...) , co ponadto potwierdzili zeznający w sprawie świadkowie. Odnosząc się do ww. okoliczności i stanowisk stron, należy zwrócić uwagę, że wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze powinno być stwierdzone przez pracodawcę w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze lub w świadectwie pracy ( wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 1997 roku, II UKN 417/97 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 21 listopada 2001 roku, II UKN 598/00). Jednakże, na etapie postępowania sądowego Sąd samodzielnie, niezależnie od oceny pracodawcy zaprezentowanej w ww. dokumencie, ocenia to, czy praca w spornym okresie może być kwalifikowana jako praca w warunkach szczególnych. Sąd takiej oceny dokonuje nie tylko, gdy brak jest świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach, ale także wtedy, gdy pracodawca wystawi taki dokument. Jest tak dlatego, że jest on dokumentem prywatnym i jego wiarygodność każdorazowo podlega ocenie. O znaczeniu świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach w sądowym postępowaniu odwoławczym wypowiedział się Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z dnia 6 grudnia 2023r. (III USK 315/22, LEX nr 3649728), podkreślając że prawo do wcześniejszej emerytury warunkuje praca w szczególnych warunkach określona w rozporządzeniu wykonawczym, czyli uprawnienie wynika z takiej pracy na określonym stanowisku, stale i w pełnym wymiarze. Świadectwo pracy w szczególnych warunkach jest tylko dowodem, który z założenia powinien potwierdzać faktyczną pracę na danym stanowisku pracy w szczególnych warunkach. Gdy Zakład Ubezpieczeń Społecznych kwestionuje świadectwo pracy, to spór rozpoznaje sąd ubezpieczeń społecznych. Wówczas prócz dowodu z dokumentów dowodem mogą być też zeznania świadków. Pracownik może też wykazywać, że pracodawca wystawił nieprawidłowe świadectwo pracy, gdyż faktycznie wykonywał prace w szczególnych warunkach. Innymi słowy, niezależnie od treści świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub jego braku w sądowym postępowaniu odwoławczym sprawa po odwołaniu od decyzji organu rentowego staje się sprawą cywilną i sąd ustala stan faktyczny, czyli czy ubezpieczony wykonywał jako pracownik pracę w szczególnych warunków. Świadectwo pracy jest wówczas tylko dowodem, który podlega ocenie. Podobne stanowisko zaprezentował Sąd Najwyższy w postanowieniu z 27 czerwca 2018r. (I UK 325/17, LEX nr 2558479) podkreślając, że świadectwo pracy oraz świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach są dokumentami prywatnymi, wystawianymi przez prywatnego pracodawcę, są jego oświadczeniami wiedzy, które mogą być podważane w każdy sposób przed sądem w postępowaniu w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. Sąd nie jest zaś w żaden sposób związany oceną charakteru zatrudnienia pracownika dokonaną przez pracodawcę w wystawionym pracownikowi świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Ma ono służyć jedynie celom dowodowym. Dokument ten podlega co do swojej wiarygodności i mocy dowodowej takiej samej ocenie, jak każdy inny dowód ( art. 233 § 1 k.p.c. ). Z uwagi na powyższe Sąd w przedmiotowej sprawie nie ustalił wykonywania przez ubezpieczonego w spornym okresie pracy w warunkach szczególnych, opierając się tylko na świadectwach, jakie wystawił jego pracodawca. Dokumenty te zakwestionował organ rentowy, a także na ich wadliwe wystawienie wskazali biegli sądowi. To nie oznacza jednak, że nie było możliwości, by dokonać ustaleń zgodnych ze stanowiskiem ubezpieczonego, a to dlatego, że bez względu na to, czy świadectwo pracy w warunkach szczególnych zostało przez pracodawcę wystawione bądź w sytuacji jego wadliwości, Sąd każdorazowo bada, jakie prace wykonywał wnioskodawca oraz jak należy je kwalifikować. Jest to możliwie, gdyż w razie wszczęcia postępowania sądowego, toczącego się wskutek odwołania ubezpieczonego od odmownej decyzji organu rentowego w sprawie przyznania uprawnień do wcześniejszej emerytury czy rekompensaty, dopuszczalne jest przeprowadzanie wszelkich dowodów dla wykazania okoliczności, mających wpływ na prawo do świadczenia. W postępowaniu przed sądami pracy i ubezpieczeń społecznych okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość mogą być udowadniane wszelkimi środkami dowodowymi, przewidzianymi w kodeksie postępowania cywilnego . W postępowaniu sądowym nie ma bowiem takich ograniczeń dowodowych jak w postępowaniu przez Zakładem i wnioskodawca nie tylko świadectwem pracy w warunkach szczególnych może wykazać, że faktycznie pracował w warunkach szczególnych. W tym celu może przedstawić również i inne dowody. Uwzględniając zaprezentowane poglądy i przepisy, Sąd – ustalając, czy M. W. wykonywał prace w warunkach szczególnych od 1 września 1981r. do 31 maja 1999r. w (...) Fabryce (...) – przesłuchał zawnioskowanych świadków oraz ubezpieczonego i dopuścił dowód z opinii biegłych sądowych z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika że ubezpieczony w spornym okresie w pełnym wymiarze czasu pracy był zatrudniony u ww. pracodawcy i w tym czasie zajmował dwa stanowiska. Pracował jako aparatowy uzdatniania wody od dnia 1 września 1981r. do dnia 30 listopada 1988r., a następnie był maszynistą sprężarek i aparatowym uzdatniania wody od 1 grudnia 1988r. do 31 maja 1999r. Dodatkowo od 1 sierpnia 1991r. powierzono mu zadania brygadzisty. Jednak – co należy zaakcentować – z zeznań przesłuchanych świadków i ubezpieczonego wynika, że bez względu na to, jak jego stanowiska nazywał i kwalifikował pracodawca, ubezpieczony w całym wskazanym okresie pracy wykonywał tożsame zadania, jedynie od czasu powierzenia mu funkcji brygadzisty – oprócz zadań, jakie wykonywał wcześniej - doszły mu zadania związane z nadzorem nad pracownikami, zapewnieniem obsady stanowisk i zamawianiem materiałów potrzebnych do wykonywania pracy. Konkretne zadania wykonywane przez ubezpieczonego Sąd ustalił dokładnie w części obejmującej ustalenia faktyczne, opierając się na tym, co zeznał M. W. i powołani przez niego świadkowie. Z ich zeznań wynika, że jako aparatowy uzdatniania wody ubezpieczony wykonywał czynności w stacji uzdatniania wody, czynności remontowe przy instalacji oraz czynności kontrolne w celu wczesnego wykrycia awarii, z kolei jako aparatowy uzdatniania wody i maszynista sprężarek wykonywał dalej ww. czynności i jednocześnie w tym samym czasie – w zależności od zapotrzebowania – w innym budynku niż stacja uzdatniania wody, dokonywał napraw sprężarek. Ponadto na halach produkcyjnych zajmował się dostarczaniem wody dla sprawnego działania maszyn, by zapewnić formom chłodzenie. Każdorazowo także – w zależności od potrzeby – kierowany był na hale produkcyjne i na halę, gdzie wytwarzano formy, do usuwania awarii, a gdy powierzono mu zadania brygadzisty, odpowiadał ponadto za nadzór, kompletowanie obsady oraz zapewnienie narzędzi i materiałów do pracy. Uwzględniając opinie biegłych sądowych z dziedziny BHP, którzy z uwagi na posiadane wiadomości specjalne wsparli Sąd w procesie dokonywania kwalifikacji prac wykonywanych przez ubezpieczonego, a przede wszystkim opinię O. U. , Sąd przyjął, że praca M. W. związana z wykonywaniem czynności aparatowego uzdatniania wody nie jest pracą wykonywaną w warunkach szczególnych na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze . Wymienione rozporządzenie takich prac nie wskazuje. Również w zarządzeniu z dnia 7 lipca 1987r. Ministra (...) i Lekkiego, wśród stanowisk wymienionych w Dziale IV „W chemii” nie wymieniono prac wykonywanych przez aparatowego uzdatniania wody. Z kolei czynności maszynisty sprężarek, polegające na bezpośredniej ich obsłudze, można zakwalifikować jako pracę w warunkach szczególnych w oparciu o ww. rozporządzenie. Są to prace określone w Wykazie A, Dział XIV, poz. 9 „bezpośrednia obsługa sprężarek”. Także czynności polegające na usuwaniu awarii, konserwacji czy ustawianiu maszyn na halach, gdzie odbywała się produkcja tworzyw sztucznych, można uznać za pracę w warunkach szczególnych, sklasyfikowaną w wykazie A, Dział XIV, poz. 25, gdzie wymieniono „bieżącą konserwację agregatów i urządzeń oraz prace budowlano-montażowe i budowlano-remontowe na oddziałach będących w ruchu, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie” w związku z pracą sklasyfikowaną w Wykazie A, Dział IV, poz. 17 - „produkcja i przetwórstwo żywic i tworzyw sztucznych oraz produkcja surowców, półproduktów i środków pomocniczych stosowanych do ich produkcji i przetwórstwa, produkcja wosków i woskoli”. Pomimo tak sklasyfikowanej części czynności, jakie ubezpieczony wykonywał, ostatecznie – zdaniem Sądu – jego pracy wykonywanej w spornym okresie zatrudnienia nie można uznać za pracę w warunkach szczególnych. Do tego konieczne jest wykonywanie jej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, gdyż z § 2 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983r. wynika, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego, odnoszące się do ww. przepisu, wyraźnie wskazuje, że praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2013r., II UK 413/12 , LEX nr 1350310 oraz powołane tam orzecznictwo Sądu Najwyższego). Nie jest natomiast dopuszczalne uwzględnianie okresów pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, innych równocześnie wykonywanych prac w ramach dobowej normy czasu pracy, które nie oddziaływały szkodliwie na organizm pracownika, przez co tak zatrudniony nie mógł spełnić warunku koniecznego do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury, jakim było wykonywanie pracy w szczególnych warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy obwiązującym na zajmowanym stanowisku pracy (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 września 2007r., III UK 27/07 , OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325; z dnia 19 września 2007r., III UK 38/07 , OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z dnia 6 grudnia 2007r., III UK 66/07 , LEX nr 483283; z dnia 22 stycznia 2008r., I UK 210/07 , OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75; z dnia 24 marca 2009r., I PK 194/08 , OSNP 2010 nr 23-24, poz. 281 oraz dnia 12 kwietnia 2012r., II UK 233/11 , LEX nr 1216852; postanowienie Sądu Najwyższego z 30 września 2021r., I USK 196/21). W przedmiotowej sprawie z dokonanych ustaleń faktycznych wynika, że ubezpieczony nie wykonywał w (...) Fabryce (...) prac jednorodzajowych. Praca M. W. od początku zatrudnienia u tego pracodawcy, co relacjonowali także świadkowie, polegała na wykonywaniu różnych zadań. Ubezpieczony wykonywał prace aparatowego uzdatniania wody oraz inne czynności, jakie opisywali świadkowie, do których był kierowany w zależności od aktualnych potrzeb. Część z tych prac, której wymiar czasowy trudno ustalić, stanowiła prace w warunkach szczególnych, w części natomiast i tu także nie sposób było oszacować, w jakim dokładnie czasie, ubezpieczony realizował wspomniane czynności aparatowego uzdatniania wody, one zaś nie są pracami w warunkach szczególnych. Ubezpieczony w tym zakresie prezentował inne stanowisko, ale wbrew jego argumentacji wskazującej na szkodliwe warunki, w jakich realizował wszystkie prace u ww. pracodawcy, akurat praca aparatowego uzdatniania wody i czynności, jakie z tym się wiązały, nie została ujęta w Wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego. Również zarządzenie resortowe takich prac i takiego stanowiska nie uwzględnia. W związku z powyższym – ze względu na przemienność wykonywanych przez ubezpieczonego prac – w części będących pracami w warunkach szczególnych, w części nie – nie można było przyjąć, by w spornym okresie od 1 września 1981r. do 31 maja 1999r. ubezpieczony stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace w warunkach szczególnych. Kończąc analizę, wspomnieć należy, że M. W. – kwestionując opinię biegłego sądowego O. U. – zarzucił, że wskazany biegły nie odniósł się szczegółowo do zeznań i dokumentów, na jakie ubezpieczony wskazał oraz do opinii biegłych. Nie poruszył także kwestii badań i pomiarów środowiska pracy oraz nie odniósł się do ewidencji stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w warunkach szczególnych, co powinno być odnotowane w aktach osobowych (k. 215-217 a.s.). Odnosząc się do tego wskazać należy, że biegły – wbrew zarzutom ubezpieczonego – swoją ocenę przedstawioną w opinii oparł właśnie na tym, co zeznali świadkowie i sam ubezpieczony. Ocena biegłego nie obejmowała tylko stanowisk pracy, jakie ubezpieczony zajmował, tylko czynności, jakie były do nich przypisane, co odzwierciedla choćby 7 i 8 strona opinii. Biegły nie pominął również niczego, co z zeznań wynika i nie dokonał – jak sugerował ubezpieczony – oceny wybiórczej. Jeśli ta ocena faktycznie taka była, to ubezpieczony powinien wskazać, jakie konkretnie czynności, jakie wynikają z zeznań, biegły rzekomo pominął. W piśmie z 14 listopada 2025r. brak takich informacji. Ubezpieczony dał raczej wyraz niezrozumieniu końcowego stanowiska biegłego w kontekście tego, że wcześniej część jego prac została oceniona przez O. U. jako wykonywana w warunkach szczególnych. Ten aspekt został jednak omówiony we wcześniejszej części uzasadnienia, w związku z wynikającą z rozporządzenia koniecznością wykonywania pracy w warunkach szczególnych stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Wracając do zastrzeżeń M. W. do opinii, jaką wydał O. U. , dodatkowo wskazać należy, że ubezpieczony nie dostarczył dokumentów potwierdzających zakres wykonywanych przez niego czynności w spornym okresie. Zarzucił, że biegły takiego dokumentu nie poddał analizie, podczas gdy nie ma go w aktach osobowych. Ubezpieczony, jeśli chciał, by taki dokument został oceniony i brak tej oceny zarzucał biegłemu sądowemu, powinien go przedstawić, szczególnie że to jego, a nie organ rentowy obciążał obowiązek wykazania spełnienia przesłanki wykonywania przez co najmniej 15 lat pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze. To samo dotyczy wyników i pomiarów środowiska pracy oraz ewidencji stanowisk pracy w warunkach szczególnych, która powinna być w aktach osobowych, lecz akta osobowe ubezpieczonego takiego dokumentu nie zawierają. Nie ma w nich również wspomnianych wyników badań i pomiarów, co ubezpieczony powinien wiedzieć, gdyż o wpłynięciu do akt sprawy jego akt osobowych został poinformowany, mógł się z nimi zapoznać i to najpewniej uczynił, gdyż w dniu 20 listopada 2024r. poprosił o wgląd w akta sprawy (k. 128). W takiej sytuacji zarzucanie biegłemu, że pominął dokumenty, których w aktach nie ma i których ubezpieczony nie dostarczył, jest bezpodstawne. Niezrozumiałe jest natomiast zarzucanie, że biegły nie odniósł się do opinii biegłych. Ubezpieczony nie określił, o jakie opinie chodzi, ale gdyby chodziło o opinię biegłego B. I. , to Sąd zwraca uwagę, że biegły O. U. nie został powołany do tego, by oceniać opinię poprzednika. Teza dowodowa, jaką Sąd wskazał w postanowieniu, jest inna. Zgodnie z nią biegły O. U. został zobowiązany do przedstawienia własnej oceny i tego dokonał. Niezasadny jest również zarzut M. W. odwołujący się do tego, że zarządzenie nr 7 Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i lekkiego (Dz. Urz. Ministerstwa Gospodarki 1987r., Nr 4, poz. 7) wymienia stanowisko aparatowy. Owszem w wymienionym zarządzeniu w wielu miejscach wskazano takie stanowisko, również w dziale IV, poz. 17, ale po pierwsze nie jest to stanowisko aparatowego uzdatniania wody, a po drugie, Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że zarządzenia resortowe nie mieszczą się w kategorii źródeł powszechnie obowiązującego prawa ( art. 87 Konstytucji RP ) i nie mogą być samodzielną podstawą prawną indywidualnych decyzji ( art. 93 ust. 1 i 2 Konstytucji RP ). Również odesłanie w art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej do stanowiących załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 z późn. zm.) wykazów obejmujących prace w warunkach szczególnych nie obejmuje przepisów kompetencyjnych § 1 ust. 2-3 rozporządzenia. W konsekwencji wydane na podstawie tych przepisów zarządzenia resortowe obowiązują jedynie jako wykazy prac świadczonych w szczególnych warunkach, o skutkach wykonywania których stanowią przepisy ustawy emerytalnej i utrzymanego jej mocą rozporządzenia; mają one charakter informacyjny, techniczno-porządkujący, uściślający. Wykaz resortowy ułatwia identyfikację określonego stanowiska jako stanowiska pracy w szczególnych warunkach, jeśli w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia nie wymienia się konkretnych stanowisk, a operuje pojęciem ogólnym. Wykaz resortowy może zatem mieć znaczenie w sferze dowodowej, gdyż z tego, że właściwy organ ustalił w podległych i nadzorowanych zakładach pracy, iż dane stanowisko jest stanowiskiem pracy w szczególnych warunkach, może płynąć domniemanie faktyczne, że praca na tym stanowisku była faktycznie wykonywana w takich warunkach, i odwrotnie, brak konkretnego stanowiska pracy w takim wykazie może - w kontekście całokształtu ustaleń faktycznych - stanowić negatywną przesłankę dowodową (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 lipca 2020r., III UK 477/18 , LEX nr 3225055; z dnia 24 listopada 2010r., I UK 128/10 , LEX nr 707405; z dnia 22 kwietnia 2011r., I UK 351/10 , LEX nr 863944; z dnia 26 maja 2011r., II UK 356/10 , LEX nr 901608; z dnia 19 marca 2012r., II UK 166/11 , LEX nr 1171002; z dnia 12 kwietnia 2012r., II UK 233/11 , OSNP 2013 nr 7-8, poz. 86; z dnia 7 grudnia 2016r., II UK 481/15 , LEX nr 2237409 i szeroko powołane w nich orzecznictwo). Co do zasady chodzi zatem, czy ubezpieczony wykonywał rodzaj pracy określony w § 4-15 rozporządzenia w sprawie wielu emerytalnego, zgodnie z przypisaniem jej do działu przemysłu umieszczonego w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia. W przypadku M. W. jest to Dział IV „W chemii”, a tam pod poz. 17, której brzmienie jest identyczne z poz. 17 powołanego przez ubezpieczonego zarządzenia nr 7, wskazano „produkcję i przetwórstwo żywic i tworzyw sztucznych oraz produkcję surowców, półproduktów i środków pomocniczych stosowanych do ich produkcji i przetwórstwa, produkcję wosków i woskoli”. Ubezpieczony, wykonując wskazane w ustaleniach faktycznych, prace w stacji uzdatniania wody, nie wykonywał prac polegających na produkcji tworzyw sztucznych. Z całą pewnością jego zadania wpisywały się w proces produkcji, jaki prowadziła (...) Fabryka (...) , ubezpieczony jednak wówczas, gdy pracował przy tych pracach, które były realizowane w stacji uzdatniania wody, nie był osobą, której pracę można kwalifikować jako wykonywaną w warunkach szczególnych. Jak sam zeznał, stacja uzdatniania wody znajdowała się w osobnym budynku. Tam trzeba było cały czas kontrolować i sprawdzać, czy wszystko działa, czy nie leje się woda. Jeśli zaś doszło do usterki pompy, to zajmował się naprawami. Podobnie odnośnie pracy w stacji uzdatniania wody zeznali świadkowie. Podkreślali konieczność utrzymywania ciśnienia, kontrolowania go i utrzymywania wymaganych parametrów oraz przeprowadzania tam niezbędnych napraw. Oczywiście ze stacji uzdatniania wody ubezpieczony był w razie potrzeby wzywany na hale i tam wykonywana praca została zakwalifikowana jako wykonywana w warunkach szczególnych. Jeśli chodzi natomiast o prace w stacji uzdatniania wody, gdzie konieczność zapewniania właściwego działania pomp musiała wiązać się z codziennymi wizytami w tym miejscu, to ubezpieczony nie wykonywał pracy w warunkach szczególnych. Jak już zostało wskazane, nie była to praca przy produkcji tworzyw sztucznych. Nie odbywała się w miejscu, gdzie taką produkcję prowadzono, w narażeniu na te same czynniki, na jakie narażone były osoby pracujące w halach. Podsumowując, Sąd po przeprowadzeniu postępowania dowodowego i ocenie jego wyników wykluczył, by w realiach rozpatrywanej sprawy praca w spornym okresie była stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywana w warunkach szczególnych, a to z uwagi na okoliczność, że poza czynnościami, które mają charakter pracy w warunkach szczególnych, M. W. równocześnie wykonywał też przez cały sporny czas prace na stanowisku aparatowego uzdatniania wody, których do prac w warunkach szczególnych zaliczyć nie można. Na to musiał poświęcać czas, co w oczywisty sposób uniemożliwia przyjęcie, że pozostałe czynności mógł wykonywać stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Uwzględniając powołane okoliczności Sąd ocenił, że odwołanie M. W. jako bezzasadne, musiało podlegać oddaleniu na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c.