VII SA/WA 851/20

VII SA/Wa 851/20 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-01-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-05-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Bogusław Cieśla /sprawozdawca/
Grzegorz Antas /przewodniczący/
Tomasz Janeczko
Symbol z opisem
6361 Rejestr  zabytków
Sygn. powiązane
II OSK 1582/21 - Wyrok NSA z 2024-09-12
Skarżony organ
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku
Oddalono skargę
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grzegorz Antas, Sędziowie sędzia WSA Bogusław Cieśla (spr.), sędzia WSA Tomasz Janeczko, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi C.S. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] stycznia 2020 r. znak: [...] w przedmiocie wpisu do rejestru zabytków oddala skargę
Uzasadnienie
[...] Wojewódzki Konserwator Zabytków w K. decyzją z [...] lipca 2019 r., na podstawie art. 9 ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c i g oraz art. 89 pkt 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2018 r., poz. 2067 ze zm.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.), orzekł o wpisie do rejestru zabytków nieruchomych województwa [...]:
1) uzdrowiskowego założenia parkowego, z czytelnym historycznym układem
kompozycyjnym i starodrzewem (koniec XIX w., rozszerzone w połowie XX w.);
2) budynku "[...]" - skrzydło wschodnie i północne wraz z narożnymi ryzalitami, z
podstawowym układem funkcjonalnym wnętrz (1922-1926);
3) budynku "[...]" (1932-1934),
4) budynku Willa "[...]" (1911 r.);
5) budynku Willa "[...]" (1903-1908, przebud. 1958-1960);
6) budynku Sanatorium-Pensjonatu "[...]", z podstawowym układem funkcjonalnym
holu parteru i piętra (ok. 1907, przebudowany 1958-1960);
7) budynku "[...]", dawnej s. (1907);
8) budynku Sanatorium "[...]" wraz z salą balowo-teatralną, ogrodem i przylegającym
terenem użyteczności publicznej, oraz z układem funkcjonalnym sali balowej (1875,
przebudowany w połowie XX w.),
zlokalizowanych na działkach o nr ewidencyjnych: [...],[...],[...] (część), [...] (część) [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] (część), [...] (część), [...] (część), [...], obręb: S., tworzące we wskazanym obszarze funkcjonalnie i przestrzennie powiązany historyczny zespół zakładu uzdrowiskowego w S..
W uzasadnieniu [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków wskazał ([...] WKZ w K.), że Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. uchylił w całości wcześniejszą decyzję [...] WKZ w K. z dnia [...] czerwca 2018 r. o wpisie do rejestru zespołu zakładu uzdrowiskowego w S. oraz przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia.
[...] WKZ w K. pismem z dnia [...] grudnia 2019 r., zawiadomił strony postępowania o podjęciu sprawy do ponownego rozpatrzenia, konieczności analizy zebranych dokumentów i dokonania oględzin oraz o obowiązku przestrzegania art. 10a ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
W dniu [...].02.2019 r. organ stwierdził prowadzenie robót instalacyjno- budowalnych w holu oraz na piętrach Sanatorium-Pensjonatu "[...]" - w budynku objętym postępowaniem w sprawie wpisu do rejestru zabytków. Prace prowadzono bez pozwolenia organu, wbrew art. 10a ustawy o ochronie zabytków. Organ nakazał natychmiastowe ich zakończenie.
Oględziny odbyły się w dniu [...].03.2019 r. w obecności C. S.. Właściciel zezwolił na oględziny wnętrza budynków Willa "[...]", Willa "[...]" i "[...]". Wyraził zastrzeżenia, w odniesieniu do zastosowania art. 10a ustawy o ochronie zabytków oraz poinformował o zmianie własności jednej z działek (nr [...], obręb: S.).
Dalej organ wskazał, że będące przedmiotem wpisu do rejestru zabytków obiekty architektury oraz obszary zieleni komponowanej stanowią całość historycznego uzdrowiska, w obszarze funkcjonalnie, przestrzennie oraz estetycznie powiązanym zielenią parkową i układem komunikacyjnym. Uzupełnieniem jest wkomponowany w całość ciek wodny, pełniący funkcję estetyczną i krajobrazową, oraz wydzielający teren pierwotnych usług uzdrowiskowych ([...],[...] i pawilon kąpieli [...]) od części mieszkalnej i rekreacyjnej sanatoriów i pensjonatów (sanatoria "[...]" i "[...]" oraz Wille: "[...]" i "[...]", w otoczeniu komponowanej zieleni).
Osią całego założenia jest główna aleja parkowa: prowadząca z północy na południe ul. D., łącząca do dziś dwa historycznie najistotniejsze punkty funkcjonalne - dawne "[...]" z pawilonem kąpieli mułowych i budynkiem zdroju (rekonstrukcja) oraz zespół sanatoriów "[...]" i "[...]". W kluczowym punkcie pomiędzy nimi, wzdłuż głównej alei parkowej powstały dwie Wille: "[...]" i "[...]" - pierwotnie domy prywatne właścicieli uzdrowiska, obecnie pełniące funkcje pensjonatów i miejsc usług zabiegowych. Całości dopełnia komponowana zieleń - park i ogród - o zachowanym czytelnym układzie kompozycyjnym i funkcjonalnym, z reliktami starodrzewu.
Kompozycję założenia otwiera zlokalizowany na północy budynek Sanatorium "[...]", którego główne wejście (poprzez południową arkadę) otwiera się na oś głównej alei parkowej. Budynek położony jest w otoczeniu ogrodu ze starodrzewem, którego pierwotny zakres czytelny jest w podkładzie katastralnym i którego funkcja utrzymała się do dzisiaj (ogród przy sanatorium i tereny zieleni miejskiej przyłączone obecnie do sanatorium). Po przekroczeniu ulicy, na osi południowego wejścia do sanatorium "[...]", zlokalizowane jest główne wejście (niegdyś brama) otwierające się na główną aleję parkową. Miejsce to, podkreślone jest ponadto przez zamykające je Sanatorium-Pensjonat "[...]" i Pawilon [...] (dawna s.), które powstały w jednym czasie i otrzymały spójny estetycznie wygląd poprzez dekorację architektoniczną elewacji utrzymaną w stylistyce secesji. Funkcjonalne, podkreślone architekturą wejście na teren parku, jest początkiem głównej alei parkowej, prowadzącej niemal w linii prostej w kierunku południowym - przez główną część parku oraz mostek na cieku wodnym do głównego wejścia "[...]", w północnym ryzalicie.
Najstarsza część historycznego parku, o cechach naturalistycznych, typowych dla założeń z końca XIX w. założona została w centralnej części zespołu, po zachodniej stronie alei, przez uznanego, [...] projektanta ogrodów F. S. (1853-1945). W połowie XX w., symetrycznie po drugiej stronie alei, park został rozszerzony w stylu stanowiącym kontynuację programowej i funkcjonalnej kompozycji F. S.. W obu częściach charakterystyczne jest połącznie zawiłych przebiegów alejek bocznych i oficjalnych głównych promenad, czytelny układ obwodnicowy, występowanie małej architektury, gazonów kwietnych oraz utrzymanie kameralności i nastrojowości wnętrza parkowego.
Po wschodniej stronie alei, w nieznacznym oddaleniu od głównych funkcji, ale w kluczowym miejscu między sanatoriami a "[...]", w początku XX w. właściciele uzdrowiska wznieśli dla siebie dwa domy - Willę "[...]" i Willę "[...]". Budynki, wzniesiono w stylu historyzującego klasycyzmu z elementami modernizującymi. Istotną ich cechą jest "otwarcie" na ogród i park poprzez podcienia i tarasy.
Dalej, za parkiem, teren zieleni komponowanej wydziela zlokalizowany w południowej części układ wodny założony na rzece R.. Kanały, stawy oraz sztuczne wyspy i jaz w części południowej, tworzą kompozycję zamykającą się w literze "U", która od początku istnienia uzdrowiska stanowiła integralny element krajobrazowy i przestrzenny założenia. Rzeka, zamykając park od południa, jednocześnie wydziela teren usług "[...]" - łazienek, pawilonu kąpieli mułowych i dawnego zdroju od części rekreacyjnej (park) i mieszkalnej uzdrowiska (wile i sanatoria). Obecny przebieg linii brzegowej i układ zbiorników stanowi kontynuację pierwotnego rozplanowania oraz przeznaczenia funkcjonalnego. Układ ten, zgodnie z historycznym zagospodarowaniem, uzupełniony jest o mostki i wysepki oraz zieleń nadbrzeżną. W części zespołu określonej przez układ wodny, bezpośrednio przy zabudowaniach uzdrowiska występuje również starodrzew oraz pozostałości małej architektury (np. niecka dawnej fontanny).
Kompozycyjnie i funkcjonalnie zespół uzdrowiska zamykają od południa pozostałości terenów leśnych. Była to naturalna bariera wydzielającą zespół od południa, a jednocześnie funkcjonalnie powiązany teren naturalnej zieleni - przedłużenie funkcji spacerowych i wypoczynkowych parku i układu wodnego.
Uzupełnieniem historycznego założenia, wciąż czytelnego w terenie w swoich pierwotnych granicach, jest architektura usługowa i mieszkalna zespołu uzdrowiskowego.
Istniejąca zabudowa historyczna, powstała w końcu XIX i w początku XX w., podlegała przebudowom i modernizacjom (w 2 poł XX w.) oraz współczesnym remontom. Zabudowa ta, uzupełniona jest obecnie o budynki o współczesnym wyrazie estetycznym, adaptowana do aktualnych potrzeb zwykle z budynków gospodarczych.
Organ dodał, że aktualny stan obiektów historycznych - będący w dużej mierze skutkiem działań obecnych właścicieli - warunkuje postulowany zakres ochrony konserwatorskiej. Obecny stan zachowania jest w dużej mierze wynikiem samowoli oraz braku uwzględniania w procesie inwestycyjnym wytycznych konserwatorskich, również po wszczęciu postępowania w sprawie wpisu do rejestru zabytków.
Dalej organ poddał analizie poszczególne obiekty.
Sanatorium "[...]" stanowi pozostałość najstarszej zabudowy uzdrowiskowej. Wzniesiony w 1875 r. (I faza) według projektu F. K. budynek był rozbudowany oraz przebudowany w 1901 r. (II faza) i w latach 30-tych oraz przebudowany i nadbudowany w latach powojennych (III faza). Obecnie jest trzykondygnacyjnym budynkiem na planie odwróconej litery "L" z dostawioną od północy salą balową i teatralną, w otoczeniu zieleni komponowanej (ogród kwietny ze starodrzewem). Elewacje główne - od strony południowej w kierunku głównej alei parkowej oraz od strony wschodniej na główną ulicę miasteczka - zaakcentowane są portykami. Z pierwszej fazy budowlanej zachowały się mury obwodowe parteru, z drugiej mury piętra, natomiast z trzeciej wyraz kompozycyjny i estetyczny budynku (stylistyka i bryła). Współczesna faza budowalna związana była z dostosowaniem do potrzeb nowych właścicieli, doszło do zaburzeniem układu wnętrz, wymiany okien i wyposażenia. Sala balowa i teatralna, wzniesiona ok 1875 r. obecny kształt uzyskała w 1901 r. Jest to parterowy budynek z przybudówkami od północy i ośmioboczną wieżyczką w północno-wschodnim narożniku. Charakterystyczna, autentyczna bryła i elewacja - z łamanego kamienia - nadaje jej rustykalną estetykę.
Przekształcenia budynku Sanatorium "[...]" i sali balowej nie zniszczyły wartości zabytkowych, co ukazuje bryła korpusu oraz rustykalna elewacja sali balowej. W 2 poł. XX w. nieustalony warszawski architekt umiejętnie połączył wcześniejsze fazy budowlane sanatorium z nadbudowanym II piętrem, nadając mu jednolitą szatę architektoniczną (redukcyjny modernizm). Stan zachowania oraz historia budowlana warunkują wartości obiektu, które tkwią przede wszystkim w jego wyrazie estetycznym, kompozycji elewacji oraz powiązaniu modernistycznej bryły głównej z rustykalną salą balową i wieżą. Liczne przebudowy ograniczyły pozostałości substancji zabytkowej do murów obwodowych korpusu do poziomu I piętra. Zachowaniu winna podlegać elewacja budynku do szczytu I piętra, kompozycja elewacji oraz portyki, jako integralny element architektoniczny obiektu. Część sali balowej w całości swej autentycznej, rustykalnej elewacji prezentuje ogromną wartość zabytkową, podobnie jak zachowana częściowo oryginalna dyspozycja wnętrza sali balowej (choć bez wyposażenia i wystroju).
Sanatorium-Pensjonat "[...]" to budynek powstały ok 1907 r., na fali drugiego etapu inwestycji w uzdrowisko z inicjatywy rodziny D.. Murowany, dwupiętrowy budynek o charakterystycznej klasycystyczno-secesyjnej stylistyce, zachował wyróżniające go arkady w elewacji północnej (otwarte na miasteczko, w osi głównej drogi do Z.) i zachodniej (wejście główne obok wejścia na teren parku) oraz detale elewacji. Zaprojektowany przez znanego architekta [...] J. F. H. (1873- 1925), pierwotnie piętrowy, z wysokim dachem z belwederem, został umiejętnie nadbudowany w 2 poł. XX w. o piętro i zwieńczony nowym dachem. Ponadto, w latach 80- tych XX w. dobudowano tylną klatkę schodową (od południa). Częściowe przekształcenie w 2 poł. XX w. nie zaburzyło kompozycji elewacji oraz dyspozycji bryły. Budynek jest jednym z nielicznych secesyjnych obiektów w województwie, z zachowaną autentyczną strukturą murów zewnętrznych i detalem oraz częścią okien drewnianych (do wysokości stropu I piętra). Wewnątrz budynek jest znacznie przekształcony, zachowała się jednak podstawowa dyspozycja funkcjonalna - hol parteru oraz otwarta dwupoziomowa część pierwszego i drugiego piętra nad nim, komunikująca pokoje pensjonatu.
Bezpośrednio powiązany z tym budynkiem jest [...], powstały w tym samym czasie, stylu i zgodnie z projektem tego samego architekta. Budynek pełnił rolę stróżówki przy bramie na teren parku. Niewielki, murowany, parterowy pawilon na planie krzyża greckiego z krótkimi ramionami, przekryty wielospadowym dachem miał pierwotnie taką samą jak Sanatorium-Pensjonat "[...]" dekorację elewacji, uzupełnioną o ornament roślinny w szczycie. Budynek w typie rzadkich dziś historycznych pawilonów parkowych - sam w sobie, oraz w kontekście sąsiedniego Sanatorium-Pensjonatu "[...]" - posiadał wartości zabytkowe do czasu degradujących prac prowadzonych przez aktualnych właścicieli. Choć substancja zabytkowa ucierpiała, to wartości artystyczne elewacji są możliwe do przywrócenia.
Willa "[...]" to pierwotnie mieszkalny dom właścicieli uzdrowiska, wzniesiony w latach 1903-1908 (najpewniej według projektu J. F. H.). Pierwotny, parterowy korpus główny zamknięty pomiędzy piętrowymi skrzydłami, został odbudowany (część środkowa) i przebudowany po zniszczeniu czasie wojny. Po remoncie i przebudowie w latach 60-tych XX w. budynek był cennym przykładem eklektyzmu oraz modernizmu, ze znaczną częścią substancji oryginalnej, tak wewnątrz, jak i na elewacjach. Dopiero remont elewacji w 2017 r. doprowadził do spłycenia wartości historycznych i architektonicznych, jednak przy zachowaniu podstawowej dyspozycji elewacji. Oryginalna substancja murów skrzydeł budynku jest w znacznej mierze zachowana, natomiast część środkowa stanowi efekt odbudowy po zniszczeniach powojennych. Niewłaściwy sposób prowadzenia prac jest w części odwracalny, a organ ochrony zabytków nakazał "uporządkowanie" elewacji poprzez usuniecie i wymianę zbędnych i agresywnych elementów dekoracyjnych (zalecenia pokontrolne). Budynek jako zlokalizowany w kluczowym miejscu parku, przy głównej alei, na trasie pomiędzy Sanatorium "[...]" i "[...]" a "[...]" stanowi istotny element założenia, a jego bryła, kubatura oraz wygląd zewnętrzny wpływają na ład przestrzenny parku i aranżacje tła alei głównej. Pomimo degradujących prac, obiekt ma istotne znaczenie dla wartości zespołu.
Willa "[...]" to kolejny budynek o pierwotnych funkcjach mieszkalnych właścicieli uzdrowiska. Parterowa, eklektyczna budowla o zróżnicowanej bryle, bogatej dekoracji architektonicznej, otwarta na park przez taras, stanowi wspaniały przykład budynku w typie pawilonu parkowego z początku XX w. (1911 r.). Wewnątrz budynek przeszedł szereg zmian adaptacyjnych, a wartości zabytkowe są trudno dostrzegalne. Jednakże elewacje - pomimo ledwie dostatecznego stanu zachowania - są oryginalne, tak w substancji jak i kompozycji, dekoracji i estetyce.
"[...]" to parterowy budynek wzniesiony na planie litery "U", z trzema skrzydłami i wyższymi ryzalitami na ich połączeniu, wzniesiony do funkcji uzdrowiskowych, przy pierwotnym ujęciu wód solankowych. Główna aleja parkowa, przez mostek na rzece, prowadzi bezpośrednio do poprzedzonego portykiem wejścia w ryzalicie północnym oraz kolumnowej logii wzdłuż skrzydła północnego, pięknie otwartej na park i układ wodny. Substancja zabytkowa obu ryzalitów oraz skrzydła północnego i wschodniego jest dobrze zachowana, dotychczasowe modernizacje nie wpłynęły znacząco na uszczuplenie wartości w tym zakresie. Elewacje oraz ich klasycyzujący wystrój są częściowo odnowione, wewnątrz zachował się układ funkcjonalny oraz częściowo dekoracje i wyposażenie - wysokie ryzality jako reprezentacyjne hole i sale wypoczynku. Obiekt posiada wysokie wartości zabytkowe tkwiące w autentyzmie substancji (konstrukcja, wystrój), koncepcji przestrzennej, czy niezmiennej funkcji.
Zlokalizowany w sąsiedztwie, powiązany kompozycyjnie i równoległy do skrzydła wschodniego "[...]" Pawilon [...] to parterowy, niewielki budynek w stylistyce klasycyzującej, z attyką wieńczącą płaski dach i bogatą dekoracją elewacji. Budynek jest w złym stanie technicznym, ale zachował autentyczną substancję oraz dyspozycję architektoniczną, będące podstawą jego wartości historycznych. Stylistyczne, funkcjonalne oraz kompozycyjne powiązanie z "[...]" czyni go nierozerwalnym elementem założenia uzdrowiskowego.
Oprócz wymienionych budynków historycznych, na obszarze zespołu zlokalizowane są budynki współczesne, powstałe po II wojnie światowej lub przebudowane z budynków gospodarczych. Są to budynki mieszkalno-usługowe, zlokalizowane w sąsiedztwie Willi "[...]" i "[...]". Obiekty te, pełniące aktualnie funkcje mieszkaniowe i sanatoryjne, istniały już w latach 70-tych i 80-tych lecz zostały przez obecnych właścicieli przebudowane i rozbudowane.
Organ stwierdził, że budynki nie stanowiące pierwotnych zabudowań usługowych historycznego zespołu nie wpływają negatywnie na kompozycję całości założenia. Obiekty te zasadniczo nie zasłaniają elewacji budynków historycznych oraz nie dezintegrujący osi widokowych wnętrza parkowego. Budynki o większych gabarytach zlokalizowane są w głębi, przy granicy działki. Współcześnie, pomiędzy tymi obiektami, w tylnej części uzdrowiska założono sad, który funkcjonalnie podkreśla dawną "prywatną" funkcję tego terenu. Innym powstałym współcześnie budynkiem jest zrekonstruowany "[...]" w miejscu ujęcia wody siarczkowej, przy "[...]".
W podsumowaniu organ stwierdził, że wtórna zabudowa, pomimo wątpliwej estetyki, nie prowadzi do dezintegracji oraz rekompozycji zasadniczego ukształtowania przestrzeni i widoków ekspozycyjnych głównych obiektów budowlanych z wnętrza parku. Jedynie dwa budynki zlokalizowane są w miejscach dyskusyjnych - apartamenty "[...]" i "[...]" (samowole budowlane), znajdują się zbyt blisko Willi "[...]" i "[...]", niemniej nie zasłaniają ich.
Zarówno koryto rzeki R., jak i zbiorniki i kanały tworzące wraz z nią układ wodny są na analizowanym terenie uregulowane i zagospodarowane. Stan zachowania cieku wodnego nie budzi zastrzeżeń. Brzegi są wykaszane, obsadzone dekoracyjną zielenią, uporządkowane. W obszarze wpisu do rejestru zabytków przebieg linii brzegowej układu wodnego jest czytelny i ustalony, a stan obecny utrzymuje zarówno historyczny charakter jak i funkcję układu wodnego.
Ciek wodny (nawet po ewentualnej aktualizacji własnościowej) nie zmieni swojego położenia, pozostając w całości w obszarze wpisanym do rejestru w ramach części działki nr [...] (ciek wodny), w szerokości działek parku (nr [...],[...],[...] oraz [...]).
Organ dokonał analizy stanu zachowania zieleni komponowanej zespołu uzdrowiska, wskazując na opracowany projekt rewitalizacji terenów zieleni uzdrowiska. Dokonano rozpoznania historycznego oraz analizy drzewostanu. Realizacja ww. projektu pozwoli na uporządkowanie szeregu samowolnych zmian kompozycyjnych i gatunkowych oraz przyczyni się do utrzymania historycznego charakteru parku i ogrodu uzdrowiskowego. Szczególnie istotne jest to w kontekście zabytkowego drzewostanu, z XIX jak i z XX w.
Większość starodrzewu to drzewa wprowadzone w końcu XIX w., w związku z projektem zieleni F. S.. Historyczne obsadzenie alei głównej podwójnym szpalerem drzew kasztanowych jest dziś niekompletne, uzupełnione głównie o dęby czerwone i szypułkowe. W parku zastosowano gatunki obce i rodzime, a do najstarszych drzew zaliczyć można sosny wejmutki, robinie akacjowe, lipy drobnolistne (w 1988 r. określano je jako ponad 120-letnie). Licznie występują również modrzewie europejskie i świerki pospolite, określane jako stanowiące podstawę historycznych gatunków parku. Ponadto występuje wiele kasztanowców białych, nasadzonych prawdopodobnie równocześnie z wymianą obsady alei głównej na kasztanowce (w końcu XIX w.).
Bogaty zasób starodrzewu znajduje się również w ogrodzie Sanatorium "[...]". Oprócz okazałego dębu szypułkowego o pomnikowych rozmiarach rosną tu znacznej wielkości klony pospolite, klony jesionolistne, modrzewie europejskie, lipy drobnolistne (o średnicach do kilkudziesięciu cm) i powojenne drzewa w typie świerków srebrzystych i żywotników zachodnich. Pojedyncze okazy starodrzewu zachowały się również przy willach, np. przy Willi "[...]" okazała magnolia japońska.
Po zachodniej stronie alei głównej, podczas rozszerzania parku uzdrowiskowego w połowie XX w. w stylu parku historycznego, nasadzono lipy drobnolistne, klony zwyczajne, klony jawory oraz świerki pospolite. W ostatnich latach uzupełniano nasadzenia o świerki pospolite i żywotniki zachodnie (te ostatnie wzdłuż zachodniej granicy terenu uzdrowiska jako szpaler osłonowy). Młodszy starodrzew występuje również w sąsiedztwie "[...]", reprezentowany przez egzemplarze czarnych olch, wierzb płaczących, platanów klonolistnych, surmii bigoniowej i licznych żywotników zachodnich, z których większość pochodzi z nasadzeń powojennych na obszarze wcześniejszego ogrodu kwiatowego i kwietników kobiercowych.
Kompozycja i zasób drzewostanu zespołu uzdrowiska są dobrze rozpoznane, a projekt rewitalizacji doprowadzi do uczytelnienia i podkreślenia zachowanych wartości zabytkowych. Zieleń komponowana stanowi element składowy zespołu, spajając go kompozycyjnie i funkcjonalnie.
Przedmiotowym postępowaniem objęto szereg indywidualnych obiektów budowlanych tworzących wraz z terenem spójny, zachowany w historycznych granicach zespół zakładu uzdrowiskowego w S., działający mniej więcej od 3 ćwierci XIX w. do czasów obecnych. Zespół ten, swoją niezmienną funkcją, rolą w lokalnym krajobrazie oraz rozwoju społeczno-gospodarczym miejscowości jest materialnym świadectwem lokalnej historii, zwłaszcza ważnego etapu rozwoju determinowanego przez powstanie zakładu uzdrowiskowego w końcu XIX w. Cała historia oraz struktura ruralistyczna Solca-Zdroju opiera się o zakład uzdrowiskowy, czyniąc go elementem dziedzictwa, wartym zachowania.
Poszczególne budynki uzdrowiskowe wraz z terenem parku i ogrodu, oprócz wartości indywidualnych odznaczają się zbiorczymi wartościami historycznymi, artystycznymi i naukowymi. Wartości historyczne obiektów skupiają się na ich autentyzmie - substancji, formy budowlanej wraz z dekoracją architektoniczną, funkcji - zdefiniowanym w analizie stanu zachowania. Budynki takie jak "[...]", pawilon kąpieli mułowych, Sanatorium- Pensjonat "[...]" czy Wilia "[...]" zachowały znaczną część substancji zabytkowej decydującej o wartościach historycznych. Pozostałe, choć w oparciu o funkcję, estetykę i charakter historyczny, również prezentują znaczące wartości historyczne, zwłaszcza w kontekście badań historycznych (w tym konserwatorskich) nad rozwojem tego założenia przestrzennego, jego roli w krajobrazie czy randze w kontekście innych założeń uzdrowiskowych w regionie. Wartości historyczne rozpatrywanego zespołu tkwią w każdej fazie jego powstania, również tej powojennej i współczesnej, zwłaszcza w tych działaniach, które utrwalają historyczną kompozycję, estetykę i funkcję zabytku.
Również wartości artystyczne, w dużej mierze determinowane przez autentyzm substancji i formy, rozpoznawalne są w poszczególnych budynkach oraz ich wzajemnych powiązaniach. Wartości tkwiące w indywidualnie i starannie zaprojektowanych budynkach, umiejętnie przebudowywanych w okresie powojennym, wynikają z harmonijnego połączenia estetyki historyzującej (secesja, klasycyzm) z uproszczonym modernizmem powojennym. Zachowane w znacznej części oryginalne historyczne elewacje - rustykalna sala balowa i teatralna przy Sanatorium "[...]", Sanatorium-Pensjonat "[...]", Willa "[...]", "[...]" i Pawilon [...], dają wiarygodne świadectwo estetyki epoki i indywidualnych wartości artystycznych tych obiektów. Zachwiane indywidualne wartości artystyczne Willi "[...]" oraz Pawilonu parkowego wynikają z nieprzestrzegania uzgodnień i zaleceń konserwatorskich, są przy tym odwracalne w formie architektonicznej i estetyce zabytku (przy tym zachowana znaczna część murów, a więc i substancji oryginalnej).
Wartości artystyczne poszczególnych obiektów rozpoznawalne są również we wnętrzach, zwłaszcza w "[...]", które zachowały swój układ funkcjonalny z reprezentacyjnymi, niemal monumentalnymi holami w ryzalitach, ich konstrukcji (kratownicowe stropy, duże i dekoracyjne przeszklenia) i wyposażeniu (obrazy z lat 20-tych XX w.). Mniej czytelne jest to we wnętrzu sali balowej przy Sanatorium "[...]" (która zachowała gabaryty historyczne, lecz bez wyposażenia i wystroju) oraz holu parteru i piętra Sanatorium-Pensjonatu "[...]", które swoją dyspozycją świadczą o pierwotnej historycznej funkcji i reprezentacyjnej roli.
Nie mniej istotne są wartości artystyczne wynikające z relacji przestrzennych, planowej kompozycji i wzajemnych powiązań poszczególnych budynków oraz zieleni parkowej, ogrodu i układu wodnego. Zarówno komponowana zieleń parkowa (w tym starodrzew) jak i układ wodny są elementami wskazującymi pierwotną kompozycję i koncepcję estetyczną, a więc definiujące wartości artystyczne zespołu. Wciąż doskonale czytelne są przebiegi pierwotnych alejek w układzie obwodnicowym i głównej alei - reprezentacyjnej promenady łączącej główne elementy zespołu. Rola układu wodnego, jako elementu dzielącego funkcje rekreacyjne i mieszkalne części parku z sanatoriami i willami oraz funkcje usługowe części "[...]" i Pawilonu [...], jest czytelna, a jego rozplanowanie wskazuje celowość i dbałość nie tylko o funkcję ale i estetykę.
Znaczenie ma rozpoznany i bardzo dobrze udokumentowany rozwój uzdrowiska - poszczególne etapy modernizacji i rozbudowy oraz przemian przestrzennych i funkcjonalnych.
Wartości historyczne, artystyczne i naukowe, uzupełnione o rozpoznaną rolę historyczną uzdrowiska dla kształtowania się miejscowości S., warunkują dużą wartość zespołu. Uzdrowisko i związany z nim ruch gospodarczy przyczyniło się do intensyfikacji rozwoju S. i do dziś stanowi - obok kościoła parafialnego - dominantę architektoniczną czytelną w krajobrazie.
Zespół uzdrowiska w S. spełnia definicję zabytku, charakteryzuje się wartościami historycznymi, artystycznymi i naukowymi, stanowiącymi podstawę wpisu do rejestru zabytków nieruchomych.
Organ dodał, że dotychczasowa forma ochrony - indywidualne ujęcie w ewidencji zabytków (wojewódzkiej i gminnej) okazała się niewystarczająca i nieskuteczna dla zachowania wartości zabytkowych. Właściciel prowadzi roboty budowlane ignorując ciążące na nim obowiązki.
Ścisłą ochroną konserwatorską objęto teren uzdrowiska w jego integralnych i historycznych granicach, z zachowanym układem funkcjonalnym, kompozycyjnym i komunikacyjnym, zielenią komponowaną oraz starodrzewem z obu faz rozwoju parku (koniec XIX w. i połowa XX w.). Są one jednolitym i cennym zabytkiem o indywidulanych wartościach zabytkowych i czytelnych fazach rozwoju. Ochronie podlega teren oraz jego funkcja, kompozycja, układ przestrzenny, sposób zagospodarowania, a w szczególnej części drzewostan, którego wycinka i pielęgnacja poprzez wpis do rejestru wymaga pozwolenia konserwatorskiego (a nie pozwolenia Wójta jak do tej pory).
Dalej organ wskazał, że na wskazanym terenie znajdują się zabytkowe budynki uzdrowiskowe, pełniące pierwotnie funkcje bezpośrednio związane z działalnością uzdrowiska, które należy chronić w następującym zakresie.
Sanatorium "[...]" (z przylegającym ogrodem i terenem użyteczności publicznej w granicach wpisu) zachował zasadniczą bryłę korpusu głównego, dyspozycje elewacji w uproszczonej stylistyce modernizmu z indywidualizującymi obiekt portykami podkreślającymi wejścia. Forma obiektu, będąca efektem przebudów i nadbudów, chroniona jest w jej zasadniczym kształcie architektonicznym - dyspozycje i estetyka elewacji oraz dopełniających je portyków w duchu modernizmu. Ze stanowiska konserwatorskiego, inwestycje związane z dalszymi adaptacjami i przebudowami muszą uwzględniać zachowanie zewnętrznych elementów korpusu w estetyce obecnej, z poszanowaniem substancji zabytkowej murów przyziemia (I faza) oraz kontekstu pozostałych budynków uzdrowiska i miejscowości S.. Przylegająca do Sanatorium "[...]" Sala balowa i teatralna, z charakterystyczną rustykalną elewacją z kamienia, wieloboczną wieżą oraz kompozycją fasad podlega bezwzględnemu zachowaniu w jej zewnętrznej części. Jakiekolwiek ingerencję w zabytkową strukturę elewacji bądź zmianę kubatury tej części obiektu wymagają nie tylko historycznego uzasadnienia ale również poszanowania substancji zabytkowej. Wewnątrz sala balowa i teatralna utraciła swój wystrój i wyposażenie, jednakże samo pomieszczenie zachowało się w swym układzie funkcjonalnym. Ze względu na historyczną funkcję i dyspozycję wnętrz, zasadne jest utrzymanie rozplanowania głównej sali, której można przywrócić jej pierwotną funkcję w ramach funkcjonowania obecnego uzdrowiska.
Sanatorium-Pensjonat "[...]" w obecnym kształcie zawiera się w dwóch, uzupełniających się fazach budowy (powstania ok. 1907 r. i nadbudowy w latach powojennych), które utrzymały jego klasycyzująco-secesyjną formę architektoniczną. Bezwzględnej ochronie podlega substancja i kompozycja zabytkowej elewacji (do poziomu wydatnego gzymsu wieńczącego I piętro) oraz bryła i estetyka II piętra i zwieńczenia w formie dachu, których wygląd dostosowany musi być do części zabytkowej. W elewacji utrzymanej w stylu secesyjnej zachowały się indywidualizujące dekoracje architektoniczne, portyki, barierki żeliwne i drewniane okna, które tworzą spójną stylowo i autentyczną szatę zewnętrzną budynku podlegającą ścisłej ochronie. Niestety wnętrze zostało gruntownie zmodernizowane, zachowała się jedynie ogólna dyspozycja: z holem głównym parteru z czterema filarami i holem piętra - dwupoziomowym. Prace modernizacyjne usunęły niemal wszystkie pozostałości historycznych tynków i wyposażenia, jednakże dyspozycja komunikujących pomieszczenia holi powinna być zachowana jako relikt oryginalnego układu funkcjonalnego.
Znajdujący się w sąsiedztwie, pod drugiej stronie wejścia na teren uzdrowiska [...] został częściowo zdewastowany przez obecnych właścicieli. Rozbudowa oraz ocieplenie w formie odbiegającej od uzgodnionej ze stanowiska konserwatorskiego, doprowadziły niemal do utraty wartości zabytkowych. Zachowały się jednak struktura oryginalnych murów korpusu, bryła odznaczająca się wielospadowym daszkiem i dekoracją w szczytach elewacji. Jednocześnie, utracona dekoracja elewacji jest możliwa do odtworzenia, zarówno w oparciu o materiały ikonograficzne, jak i analogiczną dekorację elewacji Sanatorium-Pensjonatu "[...]".
Budynki Willa "[...]" i Willa "[...]" zostały wewnątrz dostosowane do aktualnych potrzeb, bez uwzględnienia historycznego charakteru tych obiektów, stąd wnętrza nie przedstawiają wartości podlegających ochronie. Cała wartość zabytkowa zamyka się w ich zewnętrznych bryłach i elewacjach, co ma znaczenie również przez kontekst otoczenia - parku zdrojowego. Budynek Willi "[...]" przebudowany i nadbudowany w poł. XX w., jeszcze przed ostatnimi pracami przy elewacji posiadał znaczące wartości zabytkowe. Współczesna termomodernizacja przeprowadzona w sposób niezgodny z wytycznymi konserwatorskimi doprowadziła do zaburzenia jej historycznego charakteru. Organ ochrony zabytków nałożył jednak na właścicieli obowiązek przywrócenia właściwego kształtu estetycznego elewacji. Ochronie podlega substancja murów korpusu (zwłaszcza skrzydeł bocznych), estetyka elewacji i kontekst przestrzenny budynku - jego bryła oraz relacja z przestrzenią parkową. Willa "[...]" zachowała oryginalną bryłę, dyspozycję i substancję murów i elewacji.. Program remontu budynku został uzgodniony ze stanowiska konserwatorskiego w latach ubiegłych. Zewnętrzny kształt obiektu, substancja oraz estetyka elewacji i drewnianej konstrukcji tarasu podlega ścisłej ochronie konserwatorskiej.
Ponadto organ wskazał do ścisłej ochrony część budynku "[...]" - skrzydło wschodnie i północne wraz z ryzalitami - pomijając skrzydło południowe, które w oparciu o przedłożone ekspertyzy i projekty budowlane przeznaczone zostało do rozbiórki. Wskazane skrzydła wschodnie, północne i ryzality zachowały znaczące wartości zabytkowe - tak w substancji jak i bryle, kompozycji elewacji oraz jej dekoracji, czy układzie funkcjonalnym, z pięknymi, reprezentacyjnymi holami w ryzalitach. Wskazane części "[...]" podlegają ścisłej ochronie konserwatorskiej, gdyż zachowanie takich elementów jako substancja (elementy konstrukcji i wyposażenia), układ funkcjonalny czy dekoracje architektoniczne świadczą o historii i wartościach obiektu. Autentyczna funkcja uzdrowiskowa jest tu nie bez znaczenia, a wszelkie prace przy modernizacji, rozbudowie i przebudowie bezwzględnie respektować muszą stan zachowania części oryginalnej, właściwy dla niej kontekst estetyczny (dostosowana kubatura i forma niesugerująca historycznego pochodzenia) oraz formę, która nie będzie dominować nad zachowanym oryginałem. Jednocześnie, ścisłej ochronie podlega budynek "Pawilonu [...]", zarówno ze względu na substancję, jak i formę architektoniczną, zamykającą się dyspozycjach i detalu architektonicznym w stylu identycznym jak budynek "[...]". Cała pozostała zabudowa "podwórza" "[...]", z kotłownią, szopami i budynkami magazynowymi nie stanowi wartości zabytkowych, przeznaczona jest do rozbiórki.
Organ stwierdził, że zakres ochrony konserwatorskiej jest realny, uwzględnia potrzeby inwestycji i remontów deklarowanych przez właściciela.
Zidentyfikowane przez [...] WKZ w K. wartości będące podstawą wpisu do rejestru zabytków zostały potwierdzone przez opinię [...]. Zawarta tam interdyscyplinarna, historyczno-konserwatorska analiza wskazuje na rangę zabytkowego zespołu w skali lokalnej, regionalnej i krajowej, co w świetle interesu społecznego uzasadniało wpis do rejestru.
Odwołanie od ww. decyzji złożył C. S..
Zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. art. 9 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w zw. z art. 80 k.p.a. Ponadto wskazał, iż w odniesieniu do działek nr ewid. [...],[...], które nie są w zabytkami, doszło do naruszenia art. 4 ww. ustawy.
Jednocześnie zarzucił naruszenie prawa procesowego tj. art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. przez brak wyjaśnienia aktualnego stanu faktycznego, który uległ zasadniczej zmianie w trakcie prowadzonego postępowania (2016-2019 r.). Brak ustaleń co do faktycznej liczby drzewostanu, brak ustaleń dotyczących wartości zabytkowej działki nr [...] i nr [...].
Ponadto, zarzucono naruszenie art. 107 § 3, a także art. 8 i art. 11 k.p.a. - ogólnikowe uzasadnienie decyzji. Brak podstaw do stwierdzenia, iż: budynek willi "[...]" w trakcie II wojny światowej został zniszczony przez pożar częściowo, podczas gdy obiekt uległ zniszczeniu w ponad 50% i był potem wielokrotnie przebudowywany; podczas wojny doszło do znaczących uszkodzeń uzdrowiska zarówno w budynkach jak i na pozostałym obszarze; w 2005 r. doszło do kompleksowej przebudowy linii brzegowej i układ zbiorników dokonanej przez gminę S..
Podniesiono również, że organ konserwatorski nie przeprowadził dowodu z opinii biegłego z zakresu budownictwa, na okoliczność stanu zachowania pierwotnej elewacji budynku pawilonu parkowego, przyjęcie błędnego założenia, że możliwe jest przywrócenie oryginalnych elementów.
Organ przyznał prymat interesu publicznego nad słusznym interesem strony, co stanowiło naruszenie art. 7 k.p.a.
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z [...] stycznia 2020 r. znak: [...], na podstawie art. 7 pkt 1, art. 9 ust. 1, art. 89 pkt 1, art. 93 ust. 1 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. 2018, 2067 ze zm.) oraz art. 17 pkt 2, art. 127 § 2, art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego - utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wskazał, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowił art. 9 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, zgodnie z którym do rejestru wpisuje się zabytek nieruchomy na podstawie decyzji wydanej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków.
Stosownie do art. 3 pkt 1 ww. ustawy, zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich część lub zespół, będący dziełem człowieka lub związany z jego działalnością i stanowiący świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, którego zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Z przepisu art. 6 ust. 1 pkt. 1 ww. ustawy wynika, że ochronie i opiece bez względu na stan zachowania podlegają w szczególności: zabytki obszarowe, w tym zespoły budowlane lit. b), dzieła architektury i budownictwa lit. c), parki, ogrody i inne formy zaprojektowanej zieleni (lit. g). Zgodnie z art. 7 ww. ustawy formą ochrony zabytków jest m.in. wpis do rejestru zabytków.
Zaskarżona decyzja została wydana m.in. na podstawie opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddziału Terenowego w K. z grudnia 2017 r., zawierającej analizę historyczną uzdrowiska w S., a także waloryzującej zachowane elementy jego układu przestrzennego. Akta zawierają również protokoły oględzin wraz z materiałem zdjęciowym, które przeprowadzono kilkukrotnie.
Ponadto materiał dowodowy został uzupełniony o materiały archiwalne (fotografie, opracowanie z katalogu zabytkowych parków i kompozycji krajobrazowych województwa [...] z 1974 r. oraz dendrologiczna inwentaryzacja parku [...]), koncepcję rewitalizacji terenów parkowych opracowaną dla właścicieli w styczniu 2016 r. oraz szereg uzgodnień wojewódzkiego konserwatora zabytków, wydawanych w odniesieniu do inwestycji planowanych przy poszczególnych budynkach lub na terenie parku. W aktach sprawy znajdują się notatki służbowe odnoszące się do aktualizowanego stanu zachowania obiektów, terenu parkowego, układu wodnego oraz układu przestrzennego uzdrowiska w S..
Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynikały wartości zabytkowe układu przestrzennego uzdrowiska w S., co skutkowało wpisaniem do rejestru zabytków zarówno historycznego zespół zakładu uzdrowiskowego jako całości, jak i wyodrębnieniem najcenniejszych jego elementów o indywidualnie określonym zakresie ochrony konserwatorskiej.
Minister wyjaśnił, że organy ochrony zabytków są władne do dokonywania oceny zabytku pod względem posiadanych przez niego wartości artystycznych, historycznych lub naukowych. Wojewódzki konserwator zabytków, dysponuje kadrą pracowników, wykształconą w zakresie historii sztuki i historii architektury oraz zabytkoznawstwa i jest w stanie obiektywnie ocenić - w oparciu o zebrany materiał dowodowy - czy dany obiekt posiada walory zabytkowe. Materiał dowodowy potwierdził wartości zabytkowe założenia parkowego oraz siedmiu wpisanych do rejestru zabytków budynków, tworzących spójny zespół zakładu uzdrowiskowego w S..
Park zachował się w historycznych granicach, posiada czytelną kompozycję i ukształtowanie z aleją główną, obszarami nasadzeń parkowych i polaną (dawny sad) oraz układem wodnym, co przekłada się na jego naturalistyczny, krajobrazowy charakter. Drzewostan parku jest różnorodny i składa się zarówno z egzemplarzy starodrzewu oraz nowszych nasadzeń. Okoliczność ta nie ma jednak decydującego wpływu na ocenę wartości zabytkowej parku uzdrowiskowego, ponieważ drzewostan jest odnawialnym komponentem zabytku zielonego.
W obecnym kształcie park zachował wartości artystyczne oraz historyczne i naukowe, dokumentując jego historyczny układ kompozycyjny z najstarszą częścią związaną z projektem F. S., a jednocześnie stanowi przyczynek do rozpoznania etapów jego rozwoju, co związane z dziejami uzdrowiska S.. Powyższe ustalenia znajdują odzwierciedlenie w protokołach oględzin z [...].10.2016 r. i [...].03.2018 r, a także opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2017 r. oraz materiałach zawartych w "Koncepcji funkcjonalno-przestrzennej rewaloryzacji terenów parkowych uzdrowiska S." opracowanej w styczniu 2016 r. (analiza historyczna, mapa do celów projektowych).
Odnosząc się do historycznej zabudowy uzdrowiska S., Minister zauważył, że obiekty budowlane wymienione w decyzji z [...].07.2019 r., pomimo różnorodnego stanu zachowania autentycznej substancji budowlanej, nadal posiadają skalę, formy, a także elementy artykulacji, które tworzą spójny stylistycznie zespół budynków o walorach artystycznych. Zespół posiada czytelny wyraz architektoniczny, dokumentujący dawny charakter zabudowy uzdrowiska. Zakres ochrony wynika z rozpoznania przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków archiwalnego materiału fotograficznego, stanu faktycznego podczas oględzin prowadzonych oraz ustaleń opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2017 r. i dokumentów stanowiących uzgodnienia poszczególnych inwestycji na terenie uzdrowiska.
Pozwoliło to wyodrębnić najcenniejsze obiekty, a także ich elementy wystroju zewnętrznego, a w niektórych przypadkach także układ funkcjonalny wnętrz. Wartości artystyczne, reprezentowane są przez wyraz architektoniczny poszczególnych obiektów, które jednocześnie są źródłami dla badań nad historią architektury uzdrowiskowej. Tym samym posiadają wartość naukową i historyczną.
Nawiązując do podniesionych w odwołaniu zarzutów, organ wskazał, dotychczas budynki nie były przedmiotem szczegółowych badań architektonicznych, nie stanowi to jednak przesłanki negatywnej, lecz potwierdza potencjał badawczy obiektów, a jednocześnie ich wartość naukową.
Zakres ochrony konserwatorskiej wyznaczony jest racjonalnie, w sposób respektujące zarówno interes społeczny, jak i słuszny interes stron.
Historyczne budynki znajdują się w lokalizacjach, które w sposób nieprzypadkowy - związany z ich pierwotną funkcją - przyporządkowany jest do konkretnych części założenia uzdrowiskowego. Budynki sanatoryjne usytuowane są w sposób reprezentacyjny w centrum miejscowości S., dawna stróżówka otwiera wgląd na założenie parkowe, wille znajdują się w jego wnętrzu w sąsiedztwie zieleni komponowanej, natomiast łazienki wraz z pawilonem kąpieli mułowych powiązano z układem wodnym. Na terenie zespołu uzdrowiskowego znajdują się również obiekty współczesne, które jednak nie spowodowały zatarcia historycznego układu przestrzennego omawianego założenia oraz wzajemnych relacji jego najcenniejszych elementów.
Granice zespołu zostały wyznaczone z uwzględnieniem obszaru parku uzdrowiskowego, jak i wzajemnym relacji najistotniejszych dla zespołu obiektów budowlanych. Nie budzi wątpliwości zasadność włączenia w granice ochrony konserwatorskiej działki nr ewid. [...] i działki nr ewid. [...], a także części działek nr ewid. [...] i [...] (fragmenty dróg publicznych).
W przypadku działki nr ewid. [...] stanowi ona teren dawnego sadu, przekształconego w polanę, który dopełnia kompozycję parku uzdrowiskowego, podkreślając jego naturalistyczny charakter (otwarcie widokowe m.in. na budynek Łazienek). Na historyczny związek obszaru dawnego sadu z terenem uzdrowiskowym wskazują zarówno materiały archiwalne w postaci fotografii, jak i katalogu zabytkowych parków województwa [...] z 1974 r., a także ustalenia opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2017 r. Historycznej roli ww. działki nie zakwestionowano także w analizie historycznej, opracowanej do "Koncepcji funkcjonalno-przestrzennej rewaloryzacji terenów parkowych uzdrowiska S." w styczniu 2016 r.
Natomiast działka nr ewid. [...], stanowi element dopełniający dla parceli, na której zlokalizowany jest budynek Sanatorium "[...]" z salą balowo-teatralną oraz ogrodem. Jest to teren niezabudowany, pozwalający na wgląd na historyczny budynek od strony północnej i północno-zachodniej. Archiwalny materiał zdjęciowy zawarty w opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2017 r. wskazuje, iż ww. nieruchomość historycznie przynależała do terenu ogrodu przy Sanatorium "[...]" (dawniej [...] "[...]") i była zagospodarowana zielenią. Zatem zachowana została jej historyczna funkcja i relacja do ww. budynku sanatoryjnego.
Odnosząc się natomiast do fragmentów działek nr ewid. [...] i [...], zostały ona wpisane do rejestru zabytków w zakresie niezbędnym dla utrzymania właściwych relacji i powiązań widokowych budynków sanatorium "[...]", sanatorium "[...]" oraz pawilonu parkowego, które tworzą charakterystyczne i historycznie utrwalone wnętrze przestrzenno-funkcjonalne centrum S., będące jednocześnie częścią kompozycji zespołu uzdrowiskowego.
Fakt wpisania do rejestru zabytków wskazanych nieruchomości, powoduje dla właścicieli ograniczenia w rozporządzaniu własnością, poprzez m.in. obowiązek uzgadniania planowanych inwestycji z wojewódzkim konserwatorem zabytków, na podstawie art. 36 ww. ustawy. Jednak nie wyklucza to użytkowania ww. nieruchomości, nie wkracza w istotę prawa własności.
Reasumując organ odwoławczy, za zasadną i potrzebną uznał ochronę prawną wskazanych w decyzji budynków i działek, które tworzą zespół zakładu uzdrowiskowego w S.- gdyż posiadają bezsporne wartości zabytkowe.
Skargę na ww. decyzję do Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie złożył C. S..
Zaskarżonej decyzji zarzucił:
1. naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, to jest art. 7 i 77 § 1 k.p.a., poprzez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, dowolne interpretowanie zgromadzonego materiału dowodowego, brak ustaleń dotyczących:
- charakteru i obszaru ogrodu uzdrowiskowego;
- wartość historycznej, artystycznej lub naukowej działki nr [...] i nr [...];
- potencjału badawczego obiektów objętych wpisem;
- ustalenia stanu obiektów objętych wpisem, który uległ zasadniczej zmianie w okresie pomiędzy wszczęciem postępowania, a datą wydania decyzji;
- art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez wadliwą ocenę materiału dowodowego uznaniu, iż wartości zabytkowe mają działki nr [...] i nr [...], założenie parkowe oraz siedem budynków;
- art. 7 w zw. z art. 77 k.p.a. oraz art. 138 § 2 k.p.a., poprzez brak wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, brak ustalenia ilości oraz rodzaju starodrzewu, nieprzeprowadzenie inwentaryzacji parku, nieoznaczenie drzewostanu na załączniku graficznym, mimo wskazania tego obowiązku w decyzji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z [...] listopada 2018 r.;
- nieprawidłową interpretację dokumentów (m.in. koncepcji rewitalizacji ze stycznia 2016 r., opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddziału Terenowego w K. z grudnia 2017 r., protokołów oględzin z [...].10.2016 r., [...].03.2018 r., [...].03.2019 r., [...].04.2019 r.), dokumenty te były nieaktualne w dacie wydania decyzji;
- nieprawidłową ocenę fotografii wykonanych w trakcie oględzin w 2019 r., bez uwzględnienia znaczenia elementów nowoczesnych;
- objęte ochroną obiekty mają przeciętna wartość historyczną, artystyczną lub naukową, na przestrzeni lat były wielokrotnie przebudowywane;
- art. 8 k.p.a., 11 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., przez nienależyte uzasadnienie decyzji i nieustosunkowanie się do zarzutów odwołania;
- art. 107 § 3 k.p.a., niewskazanie jakie fakty organ wywiódł z danego dowodu;
- art. 107 § 1 i 3 k.p.a., niewykazania na jakiej podstawie organ uznał, iż we wnętrzu budynku sanatorium [...] zachowany został oryginalny układ przestrzenny, gdy obiekt ten był wielokrotnie modernizowany i przebudowywany;
- art. 77 § 1 w związku z art. 84 § 1 k.p.a., przez uwzględnienie opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddziału Terenowego w K. z grudnia 2017 r., nieaktualnej na dzień wydawania decyzji;
- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji wydanej z naruszeniem wskazanych przepisów prawa;
- brak objęcia ochroną konserwatorską układu wodnego;
2. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy:
- art. 9 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, wskazane nieruchomości nie posiadają wartości historycznej, artystycznej lub naukowej;
- art. 9 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b, c i g oraz art. 7 pkt 1 oraz art. 9 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, poprzez nieuzasadnione wpisanie do rejestru zabytków działki nr [...] (polana) oraz działki nr [...] (łąka);
- art. 3 pkt 1 ww. ustawy, poprzez niewłaściwą wykładnię prowadzącą do przyjęcia, iż za zabytek może zostać uznany teren znajdujący się w pobliżu zabytku jeżeli ma charakter naturalistyczny.
Skarżący domagał się uchylenia decyzji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] stycznia 2020 r. oraz poprzedzającej ją decyzji [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K. z dnia [...] lipca 2019 r.
W uzasadnieniu skargi wskazano m. in., że Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie odpowiedział na żaden zarzut odwołania, a jego argumentacja to zbior ogólnych rozważań.
Mimo wytycznych zawartych w decyzji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] listopada 2018 r., w której wskazano na konieczność dokładniejszego określenia starodrzewu, przeprowadzenia inwentaryzacji i oznaczenia na załączniku graficznym, żaden z tych obowiązków nie został wykonany.
Nie można stwierdzić jaki jest dokładnie stan zieleni, obszar występowania starodrzewu, objęcie go ochroną jest nieprecyzyjne. Uzdrowisko S. przez wiele lat było zaniedbane, a obecny właściciel dokonuje uporządkowania drzewostanu i roślinności.
Opis starodrzewu ujęty w decyzji pozwala na wyobrażenie, iż istnieje bogaty, różnorodny gatunkowo park, gdy w rzeczywistości są 2 sosny wejmutki, modrzewi jest 4 z których 3 są uschnięte i planowane jest ich usunięcie. Lipy drobnolistne mają średnicę maksymalnie do kilkudziesięciu centymetrów nie mieszczą się w definicji "starodrzewu". Magnolia jest jedynym drzewem, które w ocenie skarżącego mogłoby być klasyfikowane jako starodrzew.
"Powojenne drzewa", to samosiejki (dominuje lipa) głownie z lat 80-tych. Na terenie uzdrowiska jest 1 platan klonolistny. Wbrew twierdzeniom organu nie doszło do wyeliminowania warstwy krzewów, jedynie usunięto "krzaki", które należało uznać za chwasty.
Ograniczenie prawa właściciela do możliwości swobodnego dysponowania własnością nie może być "na wyrost". Uzasadnienie rozstrzygnięcia organu II instancji jest ogólne, pozbawione argumentacji stanowiącej polemikę z zarzutami odwołania.
Organ nie zbadał rzeczywistego zakresu prowadzonych na terenie uzdrowiska prac i ich wpływu na ewentualny zakres ochrony konserwatorskiej.
Koncepcja rewitalizacji została sporządzona w styczniu 2016 r. na podstawie ustaleń z 2013 r. stanowi jedynie koncepcję prac jakie miały być dokonane. W rzeczywistości walory zabytkowe kompleksu uzdrowiska zostały dostrzeżone na materiałach archiwalnych, przedstawiających historyczny wygląd budynków, zagospodarowania terenu, stan drzew i zieleni. Jednak pozostało z tego bardzo niewiele, tylko pojedyncze elementy.
Wbrew twierdzeniom organu utrata zabytkowego charakteru przez budynki nastąpiła w wyniku ich przebudowy i zniszczeń dokonanych w czasie wojny i w latach powojennych.
Niezrozumiałe jest objęcie ochroną konserwatorską działki nr [...] i nr [...]. Działka nr [...], polana (nazywana sadem lub ogrodem), ma zdaniem organu naturalistyczny charakter, który przemawia za wpisem do rejestru zabytków, gdyż stanowi otwarcie widokowe na budynek [...]. Za zabytek może zostać uznany nie tylko budynek, ale także otaczający go teren, jeżeli łącznie posiadają cechy określone w art. 3 pkt 1 ustawy z 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, co w omawianym stanie faktycznym nie ma miejsca.
Zarzuty podniesione w odwołaniu nie zostały rozpoznane przez organ II instancji. Przeprowadzone przez organy wartościowanie nie znalazło odzwierciedlenia w uzasadnieniu decyzji, nie wskazano jakie kryteria zostały wzięte pod uwagę.
W przypadku Sanatorium "[...]" potrzeba objęcia ochroną jest wyjątkowo niejasna, skoro nawet w odniesieniu do sali balowej organ I instancji twierdzi, iż jedynie jej część ma wartość zabytkową.
W przypadku Sanatorium "[...]"- organ wskazuje, że w latach 80-tych XX w. dokonano szeregu prac dobudowując piętro i tylną klatkę schodową, dlatego trudno mówić o zachowaniu pierwotnego kształtu. Wspomniane prace wpłynęły również na stan budynku wewnątrz, który obecnie nie ma żadnych cech historycznych.
W przypadku pawilonu parkowego - organ I instancji słusznie zauważa, iż budynek jest "w typie" rzadkich dziś pawilonów parkowych, stylizowanie budynku poprzez naśladownictwo nie może przemawiać o zakwalifikowaniu go do zbytków, przy uwzględnieniu obecnego stanu. Twierdzenie o możliwości przywrócenia wartości artystycznych jest bezpodstawne.
W przypadku Willi "[...]" - w dużej mierze doszło do zniszczona w trakcie działań wojennych, jej późniejsza odbudowa nie miała nic wspólnego ze stanem pierwotnym. Aktualne twierdzenie o wartościach zbytkowych jest nieuprawnione.
W przypadku Willi "[...]" - zgodzić się należy ze stanowiskiem, iż wartości zabytkowe omawianego obiektu są trudno dostrzegalne z uwagi na dotychczas dokonane zmiany o charakterze adaptacyjnym. Cały kompleks uzdrowiska S. ma taki charakter - trudno dostrzec jego wartość zabytkową, przejawia się ona jedynie w znikomym stopniu.
W zaleceniach Ministra w decyzji z listopada 2018 r. znajdowały się również te dotyczące doprecyzowania roli układu wodnego, co nie zostało zrobione. Układ wodny ponownie nie został wymieniony w sentencji orzeczenia, jednak w uzasadnieniu decyzji podkreślono jego rolę jako integralnego elementu krajobrazowego i przestrzennego założenia. Wbrew ustaleniom organu obecny przebieg linii brzegowej i układ zbiorników nie stanowi kontynuacji pierwotnego rozplanowania, gdyż został przebudowany na zlecenie organów gminy S. w 2005 r.
Uzasadnienie poza przytoczeniem ogólnych sformułowań nie wyjaśnia przesłanek podjęcia decyzji, co uniemożliwia jej skuteczną kontrolę.
Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Przedmiotem kontroli jest badanie, czy organy administracji w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik.
Uwzględnienie skargi następuje tylko w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Stosownie zaś do art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.
Skarga jest bezzasadna.
Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2018 r., poz. 2067 ze zm., w skrócie u.o.z.o.z.), zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową (art. 3 pkt 1 u.o.z.o.z.). Natomiast zabytek nieruchomy to nieruchomość, jej część lub zespół nieruchomości, o których mowa w pkt 1 (art. 3 pkt 2 u.o.z.o.z.).
Podstawową formą ochrony zabytków jest wpis do rejestru zabytków (art. 7 pkt 1). Stosownie do art. 9 ust. 1 u.o.z.o.z., do rejestru wpisuje się zabytek nieruchomy na podstawie decyzji wydanej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków. W trybie określonym w ust. 1, do rejestru może być również wpisane otoczenie zabytku (art. 9 ust. 2 u.o.z.o.z.).
Decyzje w sprawach o których mowa w art. 9 ust. 1 u.o.z.o.z. są wydawane w ramach uznania administracyjnego. Podejmując decyzję organ ochrony zabytków korzysta z luzu decyzyjnego, wynikającego z faktu posłużenia się przez ustawodawcę pojęciami niedookreślonymi (wyroki WSA w Warszawie: z dnia z dnia 11 grudnia 2018 r., sygn. akt VII SA/Wa 1616/17; z dnia 30 maja 2018 r., sygn. akt VII SA/Wa 1556/17, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl).
Organ ochrony zabytków w oparciu o posiadaną wiedzę i doświadczenie może dokonywać ocen w zakresie będącym przedmiotem rozpoznania, a decyzja musi uwzględniać obowiązek zapewnienia warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych umożliwiających trwałe zachowanie zabytków oraz ich zagospodarowanie i utrzymanie, a także zapobiegania zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytku, sformułowany w art. 4 pkt 1 i pkt 2 u.o.z.o.z.
Decyzja organu konserwatorskiego ma charakter rozstrzygnięcia eksperckiego, ponieważ organ może sam ocenić, czy dany obiekt posiada cechy, które określa ustawowa definicja zabytku, a jeżeli tak to, czy cechy te predestynują obiekt do objęcia go prawną formą ochrony konserwatorskiej w postaci wpisu do rejestru zabytków. Organ nie miał zatem obowiązku powoływania biegłego w przedmiotowej sprawie.
Warto w tym miejscu zauważyć, że zgodnie z art. 64 ust. 3 Konstytucji RP własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie w jakim nie narusza istoty prawa własności. Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami jest właśnie taką ustawą. Wpis określonej nieruchomości do rejestru zabytków z pewnością powoduje pewne ograniczenia w wykonywaniu prawa własności i nakłada na właściciela dodatkowe obowiązki związane z utrzymaniem takiej nieruchomości, nie ingeruje natomiast w istotę tego prawa.
Zdaniem Sądu w toku tego postępowania administracyjnego podjęto wszelkie działania dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, zebrano niezbędne dowody w celu ustalenia przesłanek decyzji o wpisie do rejestru zabytków, która nie wykracza poza granice uznania administracyjnego i nie nosi cech dowolności. Organy szeroko i prawidłowo wskazały kryteria, którymi kierowały się wydając rozstrzygnięcie. Dokonano oceny całego zespołu i poszczególnych obiektów przez pryzmat wartości historycznych, artystycznych jak i naukowych.
Należy podkreślić, że organ dysponował bogatym materiałem dowodowym dotyczącym obiektów budowlanych tworzących wraz z terenem spójny, zachowany w historycznych granicach zespół zakładu uzdrowiskowego w S., działający od 3 ćwierci XIX w. do czasów obecnych. Zespół ten, swoją niezmienną funkcją, rolą w rozwoju społeczno-gospodarczym miejscowości i lokalnym krajobrazie, tworzy materialne świadectwo historii. Cała struktura ruralistyczna S. związana jest z istnieniem zakładu uzdrowiskowego, czyniąc go podstawowym elementem dziedzictwa tej miejscowości.
W przekonaniu Sądu, nie można zanegować stwierdzenia organów, że będące przedmiotem wpisu do rejestru zabytków obiekty architektury oraz obszary zieleni komponowanej stanowią razem całość historycznego uzdrowiska, w obszarze funkcjonalnie, przestrzennie oraz estetycznie powiązanym zielenią parkową i układem komunikacyjnym. Jego uzupełnieniem jest ciek wodny, pełniący funkcję estetyczną i krajobrazową.
Osią całego założenia jest główna aleja parkowa prowadząca z północy na południe ul. D., łącząca do dziś dwa historycznie najistotniejsze punkty funkcjonalne - dawne "[...]" z pawilonem kąpieli mułowych i budynkiem zdroju (rekonstrukcja) oraz zespół sanatoriów "[...]" i "[...]". W kluczowym punkcie pomiędzy nimi, wzdłuż głównej alei parkowej istnieją dwie Wille: "[...]" i "[...]". Całości dopełnia park i ogród o zachowanym czytelnym układzie kompozycyjnym i funkcjonalnym, z reliktami starodrzewu.
Nie było podstaw do zanegowania oceny organów, dokonanej w ramach swobodnego uznania, że objęte wpisem nieruchomości posiadają walory jakimi musi cechować się zabytek.
Sąd uznał zatem, że decyzja wydana przez Ministra Kultury wbrew zarzutom skargi została poprzedzona gruntowną analizą, opartą na wyczerpująco zgromadzonym materiale dowodowym i prawidłowej wykładni oraz zastosowaniu przepisów art. 3 pkt 1 i 2, art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c i g, art. 7 pkt 1, art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
Organy przeprowadziły postępowanie w zgodzie z przepisami art. 7, art. 77 § 1, art. 84 § 1, oraz art. 107 § 1 k.p.a., a zarzuty stawiane pod tym kątem są bezpodstawne. Organ wojewódzki znał doskonale stan faktyczny obiektów uzdrowiska, zebrał materiał dowodowy w sposób nie budzący wątpliwości, kilkakrotnie przeprowadził oględziny (art. 85 § 1 k.p.a.), a następnie w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.) rozpatrzył materiał dowodowy, zaś wnioski, konkluzje oraz odniesienie do podstawy prawnej znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.), której również nie można zarzucić uchybień.
Znajdująca się w aktach sprawy dokumentacja, w oparciu o którą organy obu instancji orzekły o wpisie do rejestru zabytków jest kompletna i wystarczająca do wydania decyzji o takiej treści.
Istotną wartość przedstawiała bardzo obszerna i w zasadniczej warstwie aktualna opinia Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddziału Terenowego w K. z grudnia 2017 r. Zawierała wyczerpującą analizę historyczną uzdrowiska w S., wskazując jednocześnie na zachowane elementy układu przestrzennego.
Stosownie do jej stwierdzeń uzdrowiskowe założenie parkowe posiada czytelny historyczny układ kompozycyjny i starodrzew. Centralnie usytuowaną, alejowo obsadzoną promenadę. Zabudowa uzdrowiskowa została historycznie zaprojektowana w ścisłym powiązaniu z krajobrazem, z wykorzystaniem jego atutów, w tym lokalizacji w dolinie rzeki R.. Związki te polegały na wykorzystaniu dalekich powiązań widokowych pomiędzy [...] oraz otaczającym je parkiem, a sąsiadującymi z nimi obszarami pól, łąk (okresowo również sadów).
Materiał dowodowy zawierał dokumenty archiwalne (fotografie, opracowanie z katalogu zabytkowych parków i kompozycji krajobrazowych województwa [...] z 1974 r. oraz dendrologiczną inwentaryzację parku zdrojowego), koncepcję rewitalizacji terenów parkowych opracowaną dla właścicieli w styczniu 2016 r. oraz szereg uzgodnień wojewódzkiego konserwatora zabytków, wydawanych w odniesieniu do inwestycji planowanych przy poszczególnych budynkach lub na terenie parku. W aktach sprawy znajdują się notatki służbowe odnoszące się do aktualizowanego stanu zachowania obiektów, terenu parkowego oraz układu przestrzennego uzdrowiska w S..
Całość tego materiału pozwoliła na ocenę wartości zabytkowych układu przestrzennego uzdrowiska w S., co skutkowało wpisaniem do rejestru zabytków zarówno historycznego zespół zakładu uzdrowiskowego jako całości, jak i wyodrębnienie jego elementów o indywidualnie określonym zakresie ochrony konserwatorskiej. Materiał dowodowy potwierdził wartości zabytkowe założenia parkowego oraz siedmiu wpisanych do rejestru zabytków budynków, tworzących spójny zespół zakładu uzdrowiskowego w S..
Park zachował się w historycznych granicach, posiada czytelną kompozycję i ukształtowanie z aleją główną, obszarami nasadzeń parkowych i polaną (dawny sad) oraz układem wodnym, co przekłada się na jego naturalistyczny, krajobrazowy charakter. Drzewostan parku jest różnorodny i składa się zarówno z egzemplarzy starodrzewu oraz nowszych nasadzeń.
Słusznie zatem organ odwoławczy zauważył, że obecny stan drzewostanu, a zwłaszcza ilość i jakość starodrzewu nie miał decydującego wpływu na ocenę wartości zabytkowej parku uzdrowiskowego, gdyż drzewostan jest odnawialnym komponentem zabytku zielonego. Immanentnym elementem zespołu uzdrowiskowego w S. był i jest park. Dlatego zarzut braku precyzyjnego określenia ilości oraz rodzaju starodrzewu (mimo wskazania tego w decyzji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z [...] listopada 2018 r.), nie miał obecnie istotnego znaczenia.
W obecnym kształcie park zachował wartości artystyczne, historyczne i naukowe, dokumentując jego historyczny układ kompozycyjny z najstarszą częścią związaną z projektem F. S., a jednocześnie stanowi dowód kolejnego etapu jego rozwoju, co powiązane jest z dziejami uzdrowiska S.. Powyższe znajduje odzwierciedlenie w protokołach oględzin z [...].10.2016 r. i [...].03.2018 r., a także opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2017 r. oraz materiałach zawartych w "Koncepcji funkcjonalno-przestrzennej rewaloryzacji terenów parkowych uzdrowiska S." opracowanej w styczniu 2016 r. (analiza historyczna, mapa do celów projektowych).
Obiekty budowlane wymienione w decyzji, pomimo różnorodnego stanu zachowania autentycznej substancji budowlanej, nadal posiadają skalę, formy, a także elementy, które pozwalają na stwierdzenie, iż tworzą zespół budynków o walorach artystycznych, a ich wyraz architektoniczny, dokumentuje dawny charakter zabudowy uzdrowiska. Zakres ochrony tych obiektów wynika z rozpoznania organu, w tym dokumentów stanowiących uzgodnienia do poszczególnych inwestycji realizowanych na terenie uzdrowiska.
Wartości zabytkowe obiektów, zostały bardzo obszernie omówione i wykazane w decyzji organu I instancji, a następnie podtrzymane w kompleksowej ocenie organu odwoławczego. Nie było zatem potrzeby ich powtarzania w zaskarżonej decyzji, gdyż elementy wartościujące zostały dostatecznie sformułowane i uwypuklone.
Tej oceny nie zmienia fakt, iż w czasie trwania postępowania dochodziło do realizacji prac budowlanych, które zdaniem organu ochrony zabytków były samowolne i szkodliwe dla substancji zabytkowej. Działania inwestycyjne właściciela nie doprowadziły do zniesieniu wartości zabytkowych i następczo braku możliwości wpisania obiektów do rejestru zabytków. W okolicznościach sprawy nie doszło do tak istotnej zmiany stanu faktycznego, który uniemożliwiałby adekwatną na dzień wydania decyzji, ocenę istnienia wartości artystycznych, historycznych lub naukowych.
Sąd podzielił stwierdzenie organu odwoławczego, że zakres ochrony konserwatorskiej ustalony indywidualnie dla każdego budynku, wobec stwierdzonych przekształceń i modernizacji - został wyznaczony racjonalnie. W sposób respektujący zarówno interes społeczny, jak i słuszny interes strony. Podkreślenia wymaga również, że obiekty współczesne istniejące na terenie zespołu uzdrowiskowego, nie spowodowały zatarcia historycznego układu przestrzennego omawianego założenia oraz wzajemnych relacji jego elementów.
Granice zespołu zostały wyznaczone z uwzględnieniem zarówno obszaru parku uzdrowiskowego, jak i wzajemnym relacji najistotniejszych dla zespołu obiektów budowlanych. Nie budzi wątpliwości zasadność włączenia w granice ochrony konserwatorskiej działki nr ewid. [...] i działki nr ewid. [...], a także części działek nr ewid. [...] i [...] (fragmenty dróg publicznych).
Przekonująca była argumentacja Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, że działka nr ewid. [...] stanowiąca teren dawnego sadu, przekształconego w polanę, dopełnia kompozycję parku uzdrowiskowego, podkreślając jego naturalistyczny charakter (otwarcie widokowe m.in. na budynek [...]). Na historyczny związek obszaru dawnego sadu z terenem uzdrowiskowym wskazują zarówno materiały archiwalne w postaci fotografii, jak i katalogu zabytkowych parków województwa [...] z 1974 r., a także ustalenia opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2017 r. Historycznej roli tej działki nie zakwestionowano także w "Koncepcji funkcjonalno-przestrzennej rewaloryzacji terenów parkowych uzdrowiska S." ze stycznia 2016 r.
Natomiast co do niezbudowanej działki nr ewid. [...], to zasadne było ustalenie, że jej włączenie do zespołu uzdrowiskowego pozwoli na lepszą ekspozycją budynku Sanatorium "[...]" od strony północnej i północno-zachodniej. Archiwalny materiał zdjęciowy zawarty w opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2017 r. wskazuje, iż ww. nieruchomość historycznie przynależała do terenu ogrodu przy Sanatorium "[...]" (dawniej [...] "[...]") i była zagospodarowana zielenią. Zatem zachowana została jej historyczna funkcja i relacja do ww. budynku sanatoryjnego.
Fragmenty działek nr ewid. [...] i [...], zostały wpisane do rejestru zabytków w zakresie niezbędnym dla utrzymania właściwych relacji i powiązań widokowych budynków sanatorium "[...]", sanatorium "[...]" oraz pawilonu parkowego, które tworzą charakterystyczne i historycznie utrwalone wnętrze przestrzenno-funkcjonalne centrum S., będące jednocześnie częścią kompozycji zespołu uzdrowiskowego.
Fakt wpisania do rejestru zabytków, przedmiotowych nieruchomości, powoduje dla właścicieli ograniczenia w rozporządzaniu własnością, w postaci konieczności m.in. uzgadniania z wojewódzkim konserwatorem zabytków planowanych inwestycji, co nie wyklucza (a wręcz przeciwnie) ich przeprowadzenia.
Wykazana w decyzjach celowość wpisania omawianych zabytków do rejestru, wypełnia wymóg jednoznacznej i niebudzącej wątpliwości oceny ich wartości zabytkowej.
Reasumując nie można zarzucić organowi naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego, które mogłoby uzasadniać odmienne rozstrzygnięcie.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na mocy art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.