VII SA/Wa 534/23

VII SA/Wa 534/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-07-18
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-03-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Aneta Żak
Paweł Groński /przewodniczący/
Włodzimierz Kowalczyk /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne
Zabytki
Skarżony organ
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku
Oddalono skargi
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 282
art. 13
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Paweł Groński, Sędziowie sędzia WSA Włodzimierz Kowalczyk (spr.), asesor WSA Aneta Żak, , Protokolant spec. Agnieszka Wrzodak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lipca 2023 r. sprawy ze skarg A. C. i G. C. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 7 grudnia 2022 r. znak: DOZ-OAiK.650.155.2022.ML.6 w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków oddala skargi
Uzasadnienie
VII SA/Wa 534/23
UZASADNIENIE
Zaskarżoną decyzją z dnia 7 grudnia 2022 r. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego po rozpatrzeniu wniosku z 4.02.2022 r. wniesionego przez Panią G. C. i Pana A. C. o skreślenie z rejestru zabytków nieruchomych części zespołu dworskiego w miejscowości D., gm. P., wpisanego do tego rejestru pod numerem [...] (d. 362), decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w C. z [...].05.1994 r., znak: [...], w postaci działek ew. nr [...] i [...] - działając na podstawie art. 7 pkt 1, art. 13 ust. 1, 2, 5 i 6 i art 89 pkt 1 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (j.t. Dz. U. 2022, 840), dalej: u.o.z., oraz art. 18 pkt 1 i art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. 2022, 2000), dalej: k.p.a., - odmówił skreślenia z rejestru zabytków nieruchomych ww. części zespołu dworskiego w miejscowości D.
W uzasadnieniu organ wskazał, że Wojewódzki Konserwator Zabytków w C. decyzją z [...].05.1994 r. wpisał do rejestru zabytków województwa c. pod numerem [...]: "Zespół dworski w [...], gm. P. obejmujący działki we wsi D. o numerach: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz częściowo [...] i [...], na których znajduje się dwór murowany z 4 ćw. XIX w., park dworski oraz obszar po zabudowie gospodarczej wraz z warstwą kulturową". W uzasadnieniu tej decyzji organ konserwatorski wskazał: "Zespół jest historycznym założeniem zawierającym dzieło architektury (dwór) oraz park i warstwy kulturowe po istniejącej tu od setek lat siedzibie szlacheckiej. Z powyższych względów zasługuje on na trwałe zachowanie". W 1999 r. w związku z reformą administracyjną Państwa, zespół dworski w D. został wpisany do rejestru zabytków województwa m. pod numerem [...].
Pismem z 4.02.2022 r. Pani G. C. i Pan A. C. wnieśli o skreślenie z rejestru zabytków nieruchomych części zespołu dworskiego w D., w postaci działki ew. nr [...] oraz działki ew. nr [...]. We wniosku wskazano, że ww. działki niegdyś wchodziły w obszar parku dworskiego, a obecnie nie przedstawiają żadnej wartości historycznej, artystycznej i naukowej, z uwagi na trwałe zniszczenie tkanki historycznej. Na wnioskowanej do skreślenia z rejestru zabytków części zespołu dworskiego nie znajdują się żadne zabudowania, nie ma śladów po istnieniu na tym terenie parku (brak starodrzewu). Od lat 50. XX w. teren ten wykorzystywany była jako boisko do piłki nożnej. Wnioskodawcy stwierdzili, że nie przewidują na jego obszarze nasadzeń w ramach prowadzonej przez nich rewitalizacji zespołu dworskiego w [...]. Na tej podstawie uznali, że zasadnym jest skreślenie z rejestru zabytków działek ew. nr [...] i [...], ponieważ w tej części zespół dworski nieodwracalnie utracił cechy zabytkowe.
Prowadząc postępowanie w przedmiotowej sprawi organ wskazał, iż zgromadził materiał archiwalny, w celu dokonania ustaleń w zakresie waloryzacji części zespołu dworskiego w [...], położonej na działkach ew. nr [...], [...]. Do akt sprawy włączono uwierzytelnione kopie dokumentów z lat 1977-2022, znajdujących się w zasobach Delegatury w C. Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w W., w tym protokoły kontroli zespołu, a także dokumentacja dotycząca odbudowy budynku dworu oraz inwentaryzacji zieleni parkowej (stan na grudzień 2021 r.). Do akt sprawy zostały włączone również: 1. "Ewidencja parku w [...], gm. P., woj. C.", opracowana w 1979 r. przez zespół rzeczoznawców Stowarzyszenia Naukowo- Technicznego Inżynierów i Techników Ogrodnictwa; 2. opinia specjalistyczna Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 17.04.2020 r., wykonana w toku postępowania administracyjnego prowadzonego w sprawie skreślenia z rejestru zabytków budynku dworu i części zespołu w [...], zakończonego odmowną decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 24.06.2020 r, znak: DOZ-OAiK.65O.i3OO.2Oi9.ML.6; 3. protokół oględzin z 13.07.2022 r. wraz z materiałem zdjęciowym, dotyczący części zabytkowego zespołu w [...] wnioskowanej do skreślenia z rejestru zabytków.
Pismem z 12.10.2022 r. skutecznie zawiadomiono pełnomocnika wnioskodawców o zakończeniu postępowania dowodowego i możliwości zapoznania się z aktami niniejszej sprawy, z pouczeniem o terminie przysługującym na zgłoszenie uwag i wniosków.
Pismem z 31.10.2022 r. strony wniosły uzupełnienie do wniosku o skreślenie z rejestru zabytków działek ew. nr [...] i [...]. Odnosząc się do treści ewidencji parkowej z 1979 r., a także opinii specjalistycznej z 2020 r. wnioskodawcy stwierdzili, że nie ma uzasadnienia dalsza ochrona terenu ww. działek, znajdujących się na miejscu dawnych zabudowań folwarcznych, jeżeli zabudowania te zostały rozebrane przed 1979 r. Jednocześnie zauważyli, iż w uzasadnieniu decyzji z [...].05.1994 r. wpisującej do rejestru zabytków zespół dworski w [...] nie znalazło się odniesienie do obszaru po zabudowie gospodarczej. Zatem organ nie wykazał w żaden sposób, że obszar ten zasługuje na trwałe zachowanie. W tej sytuacji, gdy teren działek ew. nr [...] i [...] pozbawiony jest zabudowy i form zaprojektowanej zieleni, nie spełnia on wymogów definicji zabytków. Pozostawienie ochrony ww. działek jest więc przekroczeniem przepisów u.o.z. W piśmie tym strony wskazały, że brak jest danych co do formy zabudowy folwarcznej, która znajdowała się na terenie podwórza gospodarczego. Wzniesienie na tym terenie obiektów imitujących zabytki jest więc nieuzasadnione. Oznacza to, że w odniesieniu do omawianego obszaru zachodzi okoliczność utraty wartości historycznych i to jeszcze przed momentem wpisu do rejestru zabytków. Na podstawie ustaleń ewidencji parkowej z 1979 r. i opinii specjalistycznej z 2020 r., wnioskodawcy podkreślili zmienność granic południowych zespołu dworskiego, w tym odnosząc się do mapy z 1839 r. wskazali, iż teren obecnych działek ew. nr [...] i [...] »nie stanowił obszaru dworu". W ich ocenie wartość tych nieruchomości, będąca podstawą wpisania ich do rejestru zabytków nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych. Objęcie omawianego obszaru ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków nastąpiło "niejako z rozpędu", bowiem nieruchomości te nie stanowią "części dworku oraz parku". W związku z powyższym zdaniem wnioskodawców niezbędne jest naprawienie obecnego stanu rzeczy i skreślenie przedmiotowych działek z rejestru zabytków.
Następnie organ wskazał, że zgodnie z art. 13 ust. 1 u.o.z., zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo w sytuacji gdy jego wartość, będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru, nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Powyższy przepis stosuje się też w przypadku skreślenia części zabytku, na mocy art. 13. ust. 2 u.o.z. Jak stanowi przepis art. 13 ust. 6 u.o.z., postępowanie w sprawie skreślenia zabytku z rejestru zabytków wszczyna się z urzędu bądź na wniosek właściciela zabytku lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy.
Z treści art. 13 ust. 1 u.o.z. wynika, że przesłankami uprawniającymi do skreślenia zabytku z rejestru zabytków są: utrata wartości historycznej, artystycznej lub naukowej; brak potwierdzenia wartości zabytku w świetle nowych ustaleń naukowych. Należy zatem wyjaśnić, że do utraty wartości zabytkowej obiektu może dojść na skutek jego zniszczenia, jednakże dla zaistnienia tej przesłanki konieczny jest bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy faktem częściowego, czy całkowitego zniszczenia obiektu wpisanego do rejestru, a utratą przez ten obiekt wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. W ocenie stopnia zniszczenia zabytku za punkt odniesienia należy przyjąć ocenę jego stanu zachowania w momencie wpisu do rejestru zabytków. Natomiast w kontekście drugiej przesłanki umożliwiającej skreślenie obiektu z tego rejestru trzeba wskazać, że pod pojęciem "nowych ustaleń naukowych" rozumie się takie dane i informacje o obiekcie, które nie były znane organowi ochrony zabytków w dacie wpisu do rejestru zabytków, a które rzutują na ocenę jego wartości, przesądzającej o wpisie do tego rejestru.
Wojewódzki Konserwator Zabytków w C. decyzją z [...].05.1994 r. wpisał do rejestru zabytków zespół dworski w [...], w granicach którego znajdują się murowany dwór, park podworski oraz obszar po zabudowie gospodarczej wraz z warstwą kulturową. Uzasadniając decyzję wskazał, że ww. założenie historyczne jest dokumentem dawnej siedziby szlacheckiej "istniejącej tu od setek lat" i podkreślił, że nośnikiem jego wartości zabytkowej są: "dzieło architektury (dwór) oraz park i warstwy kulturowe". Granice zabytkowego założenia zostały określone zarówno w orzeczeniu decyzji z [...].05.1994 r. w postaci enumeratywnego wskazania nieruchomości tworzących ten zabytek, jak i oznaczone na załączniku graficznym do ww. decyzji. Ochroną konserwatorską zostały objęte działki ew. nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz częściowo [...] i [...]. Na podstawie analizy akt sprawy wskazano, że w 2019 r. w księgach wieczystych prowadzonych dla nieruchomości znajdujących się w granicach ochrony zabytkowego zespołu dworskiego w [...] dokonano sprostowania numeracji, powierzchni i własności działek. Część działek wpisanych do rejestru zabytków zachowała dotychczasową numerację i powierzchnię: [...], [...], [...], [...] i [...]. Natomiast nową numerację [...], przy zachowaniu powierzchni nadano działce ew. nr [...], którą następnie podzielono na działki ew. nr [...] i [...]. Podobnie działce ew. nr [...] nadano numer [...], a następnie podzielono na kolejne działki ew. nr [...] i [...]. Podziałom uległa również działka nr ew. [...] na działki ew. nr [...] i [...]; a także działka ew. nr [...] na działki ew. nr [...] i [...]) Natomiast efektem podziału działki ew. nr [...], było utworzenie działek ew. nr [...] i [...], które objęte są wnioskiem o skreślenie z rejestru zabytków.
Historyczne założenie zespołu dworskiego w [...] zostało wpisane do rejestru zabytków w formie i stanie zachowania z 1994 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków w C. objął ww. założenie ochroną konserwatorską jako historycznego świadka dawnej siedziby szlacheckiej i ustalił granice tej ochrony uwzględniając obszar zarówno części rezydencjonalnej, jak i gospodarczej. W momencie wydania decyzji z [...].05.1994 r. część rezydencjonalna reprezentowana była przez zachowany murowany dwór i park podworski, natomiast część gospodarcza została scharakteryzowana jako "obszar po zabudowie gospodarczej", której nośnikiem wartości zabytkowej są "warstwy kulturowe". Oznacza to, że Wojewódzki Konserwator Zabytków w C. wpisując do rejestru zabytków zespół dworski w C. był świadom jego stanu zachowania, w tym braku zabudowy folwarcznej na terenie podwórza gospodarczego. Organ podjął tym samym świadomą decyzję o ochronie warstw kulturowych na obszarze pozbawionym widocznych elementów historycznego zagospodarowania. Dodać należy, że "obszar po dawnej zabudowie gospodarczej" został wskazany jako odrębny element zespołu dworskiego w [...], a nie część parku podworskiego na terenie, którego znajduje się murowany dwór.
Na podstawie analizy archiwalnej kartografii reprodukowanej w opinii specjalistycznej Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 17.04.2020 r. oraz dostępnej na stronie http://igrek.amzp.pl, stwierdzono, że obszar działek ew. nr [...] i [...] odpowiada lokalizacji i zasięgowi dawnego podwórza gospodarczego, które wraz z zabudową współtworzyło założenie przestrzenne siedziby dóbr D. (określane również jako: D., D.). Nie ulega zatem wątpliwości, że ww. nieruchomości zostały prawidłowo zidentyfikowane przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w C. jako posiadające wartość historyczną, reprezentowana przez ich powiązanie z częścią rezydencjonalną zespołu oraz warstwę kulturową
Jak wynika z treści ewidencji parkowej z 1979 r., dawne zabudowania folwarczne znajdujące się na terenie omawianego podwórza gospodarczego nie istniały już w momencie jej opracowywania. Budynki gospodarcze zostały rozebrane w czasach powojennych, prawdopodobnie na przełomie lat 50. i 60. XX w., na co wskazuje fakt, iż na mapie z 1952 r. publikowanej na stronie http://igrek.amzp.pl - jeszcze są widoczne, na mapie topograficznej z 1965 r. publikowanej na stronie https://mapy.geoportal.gov.pl zobrazowano ten teren jako niezabudowany. Zatem w momencie wydania decyzji z [...].05.1994 r., teren objęty niniejszym postępowaniem stanowił obszar niezabudowany. Na mapie stanowiącej załącznik graficzny do w. decyzji został on oznaczony symbolem -PS (pastwiska trwałe). W toku oględzin przeprowadzonych w dniu 13.07.2022 r. na terenie działek ew. nr [...] i [...] stwierdzono, że obecnie jest to obszar porośnięty trawą z nielicznymi krzewami. W granicach ww. działkach nie ma zieleni wysokiej, brak jest zabudowy oraz śladów historycznego zagospodarowania tego terenu. Na działce ew. nr [...] znajdują się panele słoneczne. Należy zatem zauważyć, że od momentu wpisania przedmiotowych nieruchomości do rejestru zabytków, w ich obrębie nie doszło do trwałego przekształcenia sposobu ich zagospodarowania, ani naruszenia ich warstwy kulturowej.
W tej sytuacji stwierdzono, że nie można uznać by doszło do utraty wartości zabytkowych terenu, położonego w granicach działek ew. nr [...] i [...], który został objęty ochroną konserwatorską jako "obszar po zabudowie gospodarczej wraz z warstwą kulturową". Okoliczności sprawy nie wskazują również na utratę znaczenia ww. nieruchomości w układzie przestrzennym założenia dworskiego w [...]. Oznacza to, że omawiany teren nadal posiada wartość historyczną i dokumentacyjną, jako integralna część dawnej siedziby szlacheckiej. Wartości te nie wynikają zatem ze sposobu zagospodarowania działek ew. nr [...] i [...], ani ich samoistnych walorów kompozycyjnych. Przedmiotowy obszar dopełnienia historyczny układ przestrzenny zespołu dworskiego w [...], w obrębie którego znalazły się tereny o różnorodnym charakterze i roli w jego kompozycji. W tym kontekście, nie stwierdzono, aby obecny sposób zagospodarowania działek ew. nr [...] i [...], spowodował nieodwracalną utratę ich wartości zabytkowych, bowiem co do swojej istoty nie zmienił się od 1994 r.
Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego uznał, że działki ew. nr [...] i [...], jako integralna część zespołu dworskiego w [...], nadal posiadają wartości zabytkowe, które wymagają ochrony prawnej. W przypadku wyłączenia z granic zabytkowego zespołu ww. nieruchomości niemożliwe byłoby udokumentowanie historycznej kompozycji tego założenia, jako dawnej siedziby szlacheckiej. Doszłoby również do zagrożenia utratą istotnej części warstw kulturowych tego założenia. Omawiana część zespołu dworskiego w [...] posiada wartości zabytkowe, dopóki istnieje czytelny układ i elementy tworzące całość ww. założenia przestrzennego. W niniejszej sprawie nie poczyniono również nowych ustaleń naukowych, które mogłyby podważyć ocenę ww. wartości tej części zabytku, dokonaną w momencie wpisania do rejestru zabytków zespołu dworskiego w [...] wraz z terenem scharakteryzowanym, jako "obszar po zabudowie gospodarczej wraz z warstwą kulturową".
Reasumując, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego ustalił, iż w przedmiotowej sprawie okoliczności podniesione przez wnioskodawców nie wypełniają przesłanek przewidzianych w art. 13 ust. 1 i 2 u.o.z. Przeprowadzone postępowanie dowodowe nie wykazało, aby w przedmiotowej sprawie doszło do utraty wartości zabytkowych części zespołu dworskiego w [...], w obrębie "obszaru po zabudowie gospodarczej wraz z warstwą kulturową", który położony jest w granicach działek ew. nr [...] i [...]. W sprawie tej nie zachodzą więc ustawowe przesłanki pozwalające na skreślenie z rejestru zabytków ww. nieruchomości, objętych ochroną konserwatorską na podstawie decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w C.z [...].05.1994 r.
Jednobrzmiące skargi na tę decyzję złożyli G. C. i A. C.
Przedmiotowej decyzji zarzucili:
1) naruszenie prawa materialnego:
a) art. 13 ust 1 i 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2022 r. poz. 840, dalej Ustawa)
- poprzez jego błędne zastosowanie i ocenę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej części zabytku, bez zbadania autentyzmu części zabytku, czyli stopnia zachowania oryginalnej substancji, co sprawiło, że Organ nie doszedł do wniosku o braku autentyzmu części zabytku, który nie zawiera już żadnych śladów po dawnej zabudowie folwarcznej, i w konsekwencji odmówił skreślenia części zabytku z rejestru pomimo braku jego autentyczności;
- poprzez jego błędną wykładnię, że w ocenie stopnia zniszczenia zabytku za punkt odniesienia należy przyjąć ocenę jego stanu zachowania w momencie wpisu do rejestru zabytków, co nie jest częścią normy prawnej wskazanej w art. 13 ust. 1 i 2 Ustawy, i stanowi wniosek contra legem, gdyż przedmiotowa wykładnia, mogłaby doprowadzić do wniosku, że nieruchomość, której brakuje cech zabytku, jeśliby została wpisana do rejestru zabytków, nigdy nie mogłaby stracić wartości historycznej, artystycznej lub naukowej, z tego powodu, że nie można stracić tego czego się nie miało, a z sytuacją taką mamy do czynienia w przedmiotowym stanie faktycznym, co doprowadziło do błędnego wniosku, że nie doszło do utraty wartości historycznej, artystycznej lub naukowej zabytku;
b) naruszenie prawa materialnego tj. art. 13 ust. 1 i art. 3 pkt. 1 Ustawy w zw. z art. 64 ust. 3 Konstytucji RP poprzez niezastosowanie definicji historycznego układu urbanistycznego lub ruralistycznego, mimo iż w decyzji wskazano, że chroniony jako zabytek jest cały zespół podworski, a wnioskowane działki nie wpisują się w definicję legalną przestrzennego założenia wiejskiego, zawierającego zespoły budowlane, pojedyncze budynki i formy zaprojektowanej zieleni, rozmieszczonych w układzie historycznych podziałów własnościowych i funkcjonalnych, co spowodowało, że organ odmówił skreślenia z rejestru zabytków nieruchomych części zespołu dworskiego w [...], mimo iż wnioskowane działki nie spełniają wymogów definicji legalnej zabytku ani historycznego układu ruralistycznego, gdyż wnioskowane o skreślenie działki nie zawierają zespołów budowlanych, pojedynczych budynków i form zaprojektowanej zieleni, w konsekwencji ochrona konserwatorska rozpościera się nad terenem, któremu brak wartości zabytkowych, co stanowi naruszenie konstytucyjnego prawa własności, które może być ograniczone jedynie zgodnie z Ustawą;
2) naruszenie prawa procesowego tj. art. 7, art. 77§ 1 i art. 80 K.p.a.:
a) poprzez uznanie, iż zabytek wpisany do rejestru nie uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej, zaś jego wartość będąca podstawą decyzji o wpisie do rejestru rzekomo została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, było bezpodstawne i niezgodne z całokształtem materiału dowodowego zebranego w sprawie;
b) poprzez niezasadne oddalenie skargi i oparcie się na opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z dnia 17.04.2020 r. NID-EAZN-5110.6.2020.AD, która dotyczyła działek nalężących do części parkowej, wokół dworu, nie części stanowiącej obszar po zabudowie gospodarczej, co doprowadziło do wydania decyzji o odmowie skreślenia z rejestru zabytków nieruchomych części zespołu bez odpowiednich wiadomości specjalnych dotyczących działek stanowiących przedmiot wniosku;
c) poprzez brak wyjaśnienia szeregu elementów stanu faktycznego, w tym lokalizacji budynków folwarcznych na spornej nieruchomości, a także pominął kwestię wątpliwości dotyczących stanu wiedzy o przeznaczeniu spornych działek.
Mając na uwadze powyższe zarzuty, wnosili o:
1. uchylenie zaskarżonej decyzji nr DOZ-OAiK.650.155.2022.ML6 z dnia 7 grudnia 2022 r. w przedmiocie odmowy skreślenia z rejestru zabytków nieruchomych części zespołu dworskiego w miejscowości D. i zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw.
Ponadto, wnosili o dopuszczenie dowodu z uzupełniającej opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, w której szczegółowo odniesiony by się do przeznaczenia działek po dawnej zabudowie gospodarczej i ich wartości zabytkowej.
W odpowiedziach na skargi organ wnosił o ich oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Na podstawie art. 111 § 1 p.p.s.a. Sąd połączył sprawy obu skarg do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Przedmiotem kontroli jest badanie, czy organy administracji w toku rozpoznania sprawy, nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. Uwzględnienie skargi następuje tylko w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).
Badając legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o powyższe kryteria, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a skargi nie zasługują na uwzględnienie.
Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie, jest to, czy należące do skarżących działki nr n ew. nr [...] i [...] - nadal posiadają wartości zabytkowe, czy też jak argumentują skarżący, kwalifikują się do skreślenia z rejestru zabytków.
Zgodnie z art. 13 ust. 1 u.o.z., zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Właściwy do tej oceny jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (art. 13 ust. 5 u.o.z.).
Z przepisu tego wynika, że skreślenie zabytku z rejestru zabytków możliwe jest w dwóch przypadkach, a spełnienie chociażby jednego z nich obliguje organ do wydania decyzji o skreśleniu. Przy czym, instytucja przewidziana w przywołanym przepisie winna być traktowana w kategoriach wyjątku.
Pierwszą podstawą wydania decyzji o wykreśleniu zabytku z rejestru jest więc ustalenie znacznego stopnia zniszczenia, danego obiektu, powodującego przy tym utratę jego wartości historycznych, artystycznych lub naukowych. Jednocześnie właściwe organy są ustawowo zobowiązane do ochrony zabytków, która polega m.in. na podejmowaniu działań służących zachowaniu wartości zabytkowych przy wykorzystaniu przysługujących środków i instrumentów o charakterze władczym (art. 4 u.o.z.). Skreślenie zabytku z rejestru do którego został uprzednio wpisany, powinno mieć zatem miejsce jedynie w wyjątkowych sytuacjach, po spełnieniu łącznie dwóch przesłanek, tj. zniszczenia obiektu i równoczesnej utraty wartości wymienionych w art. 13 ust. 1 u.o.z. (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 kwietnia 2017 r., sygn. akt II OSK 2037/15, LEX nr 2283118).
W postępowaniu o wykreślenie zabytku z rejestru, zasadnicze znaczenie ma to, czy wartości, które stanowiły podstawę wpisu zostały utracone, na skutek zniszczenia - przekształcenia zabytku. Ustawodawca dopuszcza sytuację, w której zabytek przestaje być zabytkiem, o ile jego stan, jest taki że nie jest możliwe stwierdzenie istnienia cech decydujących o jego wartości historycznej, artystycznej czy naukowej.
W odniesieniu natomiast do drugiej z podstaw wskazanych w art. 13 ust. 1 u.o.z., pod pojęciem "nowych ustaleń naukowych" rozumie się takie dane i informacje o obiekcie, które nie były znane organowi ochrony zabytków w dacie wpisu do rejestru zabytków, a które rzutują na ocenę jego wartości, przesądzającej o wpisie do tego rejestru.
Wskazać też należy, że w postępowaniu o wykreślenie zabytku z rejestru do którego został wpisany nie bada się także okoliczności wskazywanych przez skarżących, a dotyczących w istocie poprawności wpisu do rejestru. Wykreślenie z rejestru odbywa się bowiem w kontekście przesłanek określonych w art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, czego nie można utożsamiać z powtórną weryfikacją wpisu do rejestru.
Podkreślić również należy, że decyzja o skreśleniu zabytku z rejestru podejmowana jest w ramach uznania administracyjnego, zatem istotne znaczenie dla oceny prawidłowości tego rodzaju rozstrzygnięcia ma odpowiednie odniesienie się przez organ do ustalonych okoliczności sprawy, połączone z wykazaniem ich wpływu na podjęte rozstrzygnięcie.
Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie organ po wyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego w przekonujący sposób, zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a., wykazał, że w przedmiotowej sprawie nie zaszła żadna z okoliczności uzasadniających skreślenie ww. działek z rejestru zabytków.
W odniesieniu do pierwszej z przesłanek wymienionych w art. 13 u.o.z. wskazać należy, że stan zagospodarowania działek wymienionych we wniosku skarżących nie zmienił się od momentu wpisania do rejestru zabytków. W dacie wydawania decyzji o wpisie czyli [...] maja 1994 r. na przedmiotowych działkach nie znajdowały się żadne zabudowania gospodarcze ani żadne pozostałości parku lub sadu dworskiego. Stan działek nie podlegał żadnym zasadniczym przemianom, które można by było rozpatrywać w kategoriach zniszczenia w stopniu powodującym utratę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej.
Zasadniczo można przyjąć, że stan ocenianych działek nie uległ zmianie od momentu wpisania "Zespołu dworskiego w [...]" do rejestru zabytków.
W tej sytuacji należało uznać, iż organ prawidłowo wskazał, że nie ziściła się pierwsza z przesłanek uzasadniających skreślenie działek nr ew. [...] i [...] z rejestru zabytków nieruchomych.
Niewątpliwie w sprawie nie występuje również druga z podstaw wymienionych w art. 13 u.o.z. uzasadniających skreślenie z rejestru zabytków. Nie pojawiły się bowiem dane i informacje o przedmiotowych nieruchomościach, które nie były znane organowi ochrony zabytków w dacie wpisu do rejestru zabytków, a które negowały by wartości przesądzające o wpisie do tego rejestru.
W tym miejscu podkreślić należy, że Narodowy Instytut Dziedzictwa sporządzając w dniu 17 kwietnia 2020 r. opinię dotyczącą zasadności skreślenia z rejestru zabytków dworu oraz obszaru po zabudowie gospodarczej ( działki nr [...] i [...]) na stronie 28 tejże opinii wskazał, że "W oparciu o niepublikowany dotąd obrys wykonany w 1942 r. przez mierniczego przysięgłego inż. J. K. Plan Dóbr D., w pow. Ł., woj. W. położonych sporządzonego w 1904 r. przez geometrę przysięgłego W. W., zachowany w Zbiorach Kartograficznych Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Archiwum Głównym Akt Dawnych W., który należy uznać za nowy materiał dowodowy w przedmiotowej sprawie, potwierdzono, że obszar po zabudowie gospodarczej jest zlokalizowany w granicach dawnego podwórza folwarcznego położonego po stronie południowej drogi dojazdowej do dworu. Obszar podwórza wydzielony został w granicach dawnej działki nr ew. [...], obecnie po wtórnych podziałach są to działki nr ew. [...], [...] i [...] wraz z warstwą kulturową objęte ochroną konserwatorską.."
Dowód ten wręcz wzmacnia twierdzenie, że omawiany teren posiada wartość historyczną i dokumentacyjną, jako integralna część dawnej siedziby szlacheckiej. Przedmiotowy obszar dopełnienia historyczny układ przestrzenny zespołu dworskiego w [...], w obrębie którego znalazły się tereny o różnorodnym charakterze i roli w jego kompozycji.
Pozbawienie ww. fragmentu dawnej zabudowy folwarcznej ochrony konserwatorskiej i umożliwienie jego dowolnego zagospodarowania doprowadzić może do uszczuplenia wartości zabytkowych całego obiektu jakim jest Zespół dworski w [...]. Poszczególne części założenia folwarczno-parkowego są niezwykle istotne w kontekście odbioru krajobrazowego całości zabytku. Ważny jest nie tylko dwór i otaczający go park ale też relacje przestrzenne między poszczególnymi częściami zespołu, także te fragmenty założenia, które pełniły funkcje pomocnicze.
Podsumowując zdaniem Sądu, ocena dokonana przez Ministra jest uprawniona, oparta na ustaleniach znajdujących odzwierciedlenie w aktach, nadto - na właściwej interpretacji przesłanek uregulowanych w at. 13 ust. 1 u.o.z., uwzględniającej zarówno ogólny cel tej ustawy, jak i brzmienie art. 6. Sąd powyższą ocenę podziela jako mieszczącą się w granicach dozwolonego uznania organu.
Zdaniem Sądu, Minister Kultury, jako organ posiadający własne kompetencje merytoryczne, prawidłowo ocenił stan zachowania zabytkowego założenia dworsko-parkowego, w skład którego wchodzą sporne działki.
Pamiętać przy tym należy, że Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego jest organem wyspecjalizowanym w przedmiocie ochrony zabytków i władny jest samodzielnie dokonywać oceny przesłanek uzasadniających wykreślenie nieruchomości z rejestru zabytków. Opinia NID jakkolwiek jest często cennym dowodem w takim postępowaniu, jednak przeprowadzenie tego dowodu nie jest konieczne przed podjęciem rozstrzygnięcia.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji