VII SA/Wa 2397/22

VII SA/Wa 2397/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-03-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-11-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Milicka-Stojek /sprawozdawca/
Jolanta Augustyniak-Pęczkowska
Mirosław Montowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6365 Inne zezwolenia, zgody i nakazy z zakresu ochrony zabytków
Hasła tematyczne
Zabytki
Sygn. powiązane
II OSK 1421/23 - Wyrok NSA z 2024-08-13
Skarżony organ
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 710
art. 13 ust. 1 i syt. 2
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Mirosław Montowski Sędziowie: sędzia WSA Jolanta Augustyniak-Pęczkowska asesor WSA Anna Milicka-Stojek (spr.) Protokolant: spec. Agnieszka Wrzodak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 marca 2023 r. sprawy ze skargi G. B. i T. B. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 21 września 2022 r. znak: DOZ-OAiK.650.1302.2021.UB w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków oddala skargę
Uzasadnienie
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (dalej jako "organ" lub "Minister") decyzją z 21 września 2022 r. znak DOZ-OAiK.650.1302.2021.UB utrzymał w mocy własną decyzję z 27 sierpnia 2021 r. znak: DOZ-OAiK.650.98.2021.AJ odmawiającą skreślenia z rejestru zabytków części budynku dawnej elektrowni miejskiej przy ul. [...] - wpisanego do tego rejestru decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w S. (dalej jako "WKZ") z [...] lipca 1996 r. znak: [...], pod numerem [...] - w postaci dwóch ścian północno-wschodniego narożnika ww. budynku, współtworzących pomieszczenie rozdzielni elektrycznej.
Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
WKZ decyzją z [...] lipca 1996 r. wpisał do rejestru zabytków, pod numerem [...] zespół elektrowni miejskiej przy ul. [...], na który składały się: budynek elektrowni wraz z wyposażeniem technicznym (tj. turbiną firmy "S.", dwoma piecami i suwnicą ręczną), wieża ciśnień, kanał wodny oraz budynek stacji pomp. Granice ww. zespołu zostały oznaczone na załączonym do decyzji planie, stanowiącym jej integralną część. W uzasadnieniu tej decyzji stwierdzono: "Zespół elektrowni wraz z dobrze zachowanym wyposażeniem technicznym jest znakomitym przykładem zabytku techniki, obiekt ten stanowi wyjątkowy element zespołu urbanistycznego miasta S. Posiada także duże wartości muzealne, zaś jego wyposażenie jest znaczącym elementem tradycji technicznej. Z tych powodów cenny ten zespół zasługuje w pełni na ochronę konserwatorską".
T.B. pismem z 10 stycznia 2021 r. wystąpił z wnioskiem o skreślenie z rejestru zabytków dwóch ścian tworzących pomieszczenie współczesnej rozdzielni elektrycznej zlokalizowanej w części północnej budynku głównego elektrowni, wskazując, że część ta "nie była realizowana w okresie budowy".
Minister decyzją z 27 sierpnia 2021 r., na podstawie art. 13 ust. 1, ust. 2, ust. 5 i ust. 6 oraz art. 89 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2021 r. poz. 710 ze zm.), powoływanej dalej jako "ustawa", odmówił skreślenia z rejestru zabytków części budynku dawnej elektrowni miejskiej przy ul. [...] – w postaci dwóch ścian północno-wschodniego narożnika ww. budynku, współtworzących pomieszczenie rozdzielni elektrycznej. W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że "budynek dawnej elektrowni miejskiej w S. stanowi cenny zabytek architektury industrialnej i jako taki został wpisany do rejestru zabytków", przy czym "został on objęty ochroną jako obiekt poprzemysłowy, będący przykładem architektury z okresu dwudziestolecia międzywojennego wraz z historycznymi nawarstwieniami z lat 60-tych XX w., tj. z czasu gdy obiekt pełnił funkcję kotłowni Zakładu Płyt Wiórowych". Wskazał, że "historia tego obiektu, jak i jego forma architektoniczna były znane organowi ochrony zabytków w momencie wpisu do rejestru zabytków (historia została omówiona m.in. w karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa z 1995 r.)", a zatem "budynek został objęty ochroną prawną w całości, w formie zachowanej z okresu dwudziestolecia międzywojennego wraz z wszelkimi późniejszymi nawarstwieniami". Organ wyjaśnił również, że "ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, żeby będący przedmiotem wniosku o skreślenie z rejestru zabytków fragment pomieszczenia rozdzielni, tj. północno-wschodni narożnik budynku, faktycznie powstał w latach 60. XX w.", a ewentualne potwierdzenie takiej tezy "nie stanowi nowego ustalenia naukowego, które podważałoby zasadność wpisu do rejestru zabytków". Stwierdził, że omawiany obiekt "został wpisany do rejestru zabytków w swojej integralnej formie, jaką posiadał w 1996 r., a jego wartości zabytkowe, uznane w decyzji wpisującej, są wynikiem ww. procesu przemian technologicznych oraz nawarstwień historycznych". W związku z powyższym w ocenie Ministra, "pomieszczenie rozdzielni elektrycznej stanowi integralną część budynku dawnej elektrowni, nie tylko ze względu na swoją funkcję, lecz również ze względu na jego realizację z poszanowaniem rozwiązań formalnych pozostałej części budynku, m.in. poprzez zastosowanie takich samych materiałów budowlanych oraz zwieńczenie elewacji gzymsem koronującym, jak również ze względu na wzajemne powiązanie murów tego pomieszczenia z pozostałą częścią budynku", a zatem w stosunku do ww. części budynku dawnej elektrowni nie zaszły przesłanki uzasadniające skreślenie go z rejestru zabytków, natomiast stan zachowania obiektu nie pogorszył się w stopniu mającym wpływ na jego wartości zabytkowe, uznane w decyzji o wpisie do rejestru.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy G. B. i T.B. (dalej jako "skarżący") zarzucili organowi naruszenie art. 13 ustawy przez niezgodne ze stanem faktycznym uznanie, że wartość obiektu będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych; art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735), powoływanej dalej jako "K.p.a.", przez zaniechanie wyjaśnienia rzeczywistej wartości i znaczenia budynku rozdzielni elektrycznej, a w szczególności przez zaniechanie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z dziedziny ochrony zabytków na potwierdzenie faktu braku wartości obiektu będącej podstawą do wpisu do rejestru zabytków lub innych dowodów, oględzin obiektu; art. 6, art. 7 oraz art. 75 § 1 K.p.a. przez niedopuszczenie jako dowodu przedłożonego przez skarżących rysunku elektrowni i uznanie go za materiał pomocniczy, mimo że prawo nie przewiduje kategorii "materiałów pomocniczych".
Minister decyzją z 21 września 2021 r. utrzymał w mocy własną decyzję z 27 sierpnia 2021 r. i wskazał, że skreślenie z rejestru zabytków powinno być traktowane w kategoriach wyjątku i nie każdy uszczerbek w substancji zabytkowej może zostać zakwalifikowany jako urzeczywistniający przesłankę z art. 13 ust. 1 ustawy. Z treści ww. przepisu wynika, że przesłankami uprawniającymi do skreślenia zabytku z rejestru są: utrata wartości historycznej, artystycznej lub naukowej; brak potwierdzenia wartości zabytku w świetle nowych ustaleń naukowych. W tej sytuacji konieczne jest określenie wartości, które zdecydowały o wpisaniu obiektu do rejestru zabytków. W decyzji WKZ z 5 lipca 1996 r. jednoznacznie wskazano na wartość historyczną i naukową zespołu elektrowni (jako zabytku techniki) oraz wartość artystyczną (jako "wyjątkowego elementu zespołu urbanistycznego miasta S."). W związku z tym w postępowaniu dotyczącym skreślenia z rejestru zabytków należy ustalić, czy wnioskowana do skreślenia z ww. rejestru część budynku elektrowni uległa zniszczeniu w stopniu powodującym utratę wartości, będących podstawą wpisania go do rejestru zabytków lub też czy nowe ustalania naukowe nie potwierdziły jej wartości będącej podstawą objęcia prawną ochroną konserwatorską. W świetle materiału dowodowego, zniszczenia substancji budowlanej omawianej części obiektu, nie przesądzają o trwalej i nieodwracalnej utracie wartości zabytkowych, w tym zarówno wartości artystycznej, historycznej jak i naukowej. Budynek, w części objętej wnioskiem zachował bowiem czytelną i oryginalną formę, konstrukcję i substancję, a także w dalszym ciągu stanowi on integralną część budynku elektrowni, tak jak w momencie wpisu do rejestru zabytków. Cechy te wprost definiują ww. część obiektu jako spójny element całego budynku. Najcenniejszą wartością obiektu będącego przedmiotem ochrony, jest bowiem fakt, że stanowi on przykład realizacji miejskiej elektrowni lat 30-tych XX w. i świadczy o rozwoju gospodarczym miejscowości. Wartość ta została zachowana do chwili obecnej. Budynek elektrowni w S. został wpisany do rejestru zabytków wraz ze wszystkimi nawarstwieniami (także ze zmianami we wnętrzach), a jego późniejsze przekształcenia podnoszą jego wartość zabytkową jako dokumentu zachodzących przemian. Obiekt ten jest przykładem budynku użyteczności publicznej, funkcjonującego w S. i dostarczającego prąd także okolicznym miejscowościom. Zmiana funkcji obiektu w latach 60-tych XX w. i ewentualne zmiany w jego wyglądzie są świadectwem jego przekształceń historycznych i tym bardziej podnoszą jego wartość. Materiał dowodowy nie wskazuje w jakim okresie powstała część budynku elektrowni wnioskowana do skreślenia z rejestru zabytków. Jednakże, objęta ochroną konserwatorską historyczna bryła elektrowni jest świadectwem jej funkcjonowania i dostosowywania do aktualnych potrzeb (np. zmiany funkcji zakładu przemysłowego). Za najcenniejszą wartość zabytku uznaje się jego autentyzm, czyli stopień zachowania jego oryginalnej substancji i ze względów konserwatorskich należy dążyć do zachowania wszelkich wartości historycznych oraz architektonicznych elementów budynku świadczących o jego historycznej formie. Odnosząc się natomiast do oceny stanu technicznego ww. przybudówki zawartej we wniosku o skreślenie z rejestru zabytków, Minister zauważył, że mimo wskazanych pęknięć i ubytków zaprawy tej część obiektu, posiada ona wartości artystyczne, historyczne i naukowe, takie jak autentyczna substancja i konstrukcja, dla których została objęta ochroną prawną. Zgodnie przy tym z art. 6 pkt 1 ustawy, ochronie i opiece podlegają m.in. dzieła architektury i budownictwa bez względu na stan zachowania. W świetle powyższego, zły stan techniczny nie jest przesłanką do skreślenia obiektu z rejestru zabytków. A zatem konieczne uzupełnienie i naprawa ww. elementów przybudówki pozwolą na przywrócenie budynkowi elektrowni pełni wartości zabytkowych, dla których został objęty ochroną prawną. Od momentu wpisania do rejestru zabytków bryła budynku elektrowni nie uległa degradacji, a zatem budynek zachował oryginalną substancję budowlaną, czytelną skalę zabudowy i dekorację architektoniczną, charakteryzujące ten obiekt jako przykład zabudowy zakładu przemysłowego (elektrowni) na ternie S. Budynek elektrowni bezsprzecznie zachował także wartość historyczną i naukową, jako autentyczny i integralny element historycznej zabudowy miejscowości, stanowiąc materialne dziedzictwo przeszłości tego terenu oraz istotny element lokalnej tożsamości kulturowej. Tym samym okoliczności wskazane we wniosku o skreślenie z rejestru zabytków ww. części obiektu, nie mogą stanowić uzasadnienia dla jej skreślenia na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy. W świetle materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie należy stwierdzić, że stan zachowania całości obiektu nie uzasadnia wniosku o skreślenie z rejestru zabytków. Niezwykle istotny pozostaje bowiem fakt, że omawiana część zabytku pozostaje integralnym elementem budynku elektrowni, od chwili wpisania do rejestru zabytków posiada także walor typologiczny, jako dokument historii kultury materialnej regionu. Analiza materiału dowodowego nie daje podstaw do sformułowania wniosku, że omawiana część budynku na skutek zniszczenia utraciła swą wartość zabytkową, czy też wartości będące podstawą wpisania jej do rejestru zabytków zostały zakwestionowane w nowych ustaleniach naukowych i w związku z tym zachodzą przesłanki dla tego wykreślenia. W niniejszym postępowaniu nie zakwestionowano posiadanej przez budynek wartości zabytkowej będącej podstawą objęcia go ochroną prawną. Wartość ta, zachowała się do chwili obecnej.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję, skarżący wnieśli o jej uchylenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając organowi naruszenie:
1. art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie, które miałoby polegać na wykreśleniu z rejestru zabytków pomieszczenia dawnej rozdzielni elektrycznej;
2. art 13 ust. 1 i ust. 2 ustawy poprzez niezgodne ze stanem faktycznym uznanie, że brak jest podstawy do wykreślenia obiektu z rejestru zabytków;
3. art. 7, art. 77 oraz art. 78 K.p.a. poprzez zaniechanie wyjaśnienia przez organ rzeczywistej wartości i znaczenia pomieszczenia rozdzielni elektrycznej a w szczególności poprzez zaniechanie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z dziedziny ochrony zabytków na potwierdzenie faktu braku wartości obiektu będącej podstawą do wpisu do rejestru zabytków lub innych dowodów, oględzin obiektu;
4. art. 6, art. 7 oraz art 75 § 1 K.p.a. poprzez niedopuszczenie jako dowodu załączonego przez wnioskodawcę rysunku budynku elektrowni i uznanie go za materiał pomocniczy, mimo że przepisy prawa nie przewidują obok dowodów kategorii "materiałów pomocniczych".
W uzasadnieniu skargi wskazano, że z wniosku o skreślenie z rejestru zabytków wynikało, że pomieszczenie rozdzielni elektrycznej mieszczące się w budynku byłej elektrowni nie było ujęte w oryginalnej dokumentacji projektowej, jak też nie występuje na zdjęciach z okresu budowy w latach 1927-1930, załączonych do wniosku. Zostało one dobudowane w 1966 r., gdy budynek nieczynnej elektrowni został przekształcony w kotłownię do nowopowstałego w tym miejscu Zakładu Płyt Wiórowych. Zabudowana nowa część budynku została przykryta nową współczesną konstrukcją dachową wspólną dla całości. Pomimo zastosowania cegły elewacyjnej, połączeń strzępiami murarskimi, stylizacji detalu gzymsu dachowego i przykrycia wspólną połacią dachu wyraźnie widać, że jest to odrębna część budynku. Grubość muru jest mniejsza, a cegła ma jedynie zbliżoną fakturę i kolorystykę do cegły użytej w ścianach głównego budynku. Również zaprawa jest jaśniejsza. Została naruszona statyka tej części budynku. Świadczą o tym spękania ścian charakterystyczne dla budynków nierównomiernie osiadających. Na połączeniu ścian, w miejscu strzępi, występują spękania i ubytki zaprawy. Ponadto ściana elewacji północnej, powyżej nadproży drzwiowych, jest wybrzuszona i odchylona od pionu. Gzyms głównej części budynku został "zakryty" przez dobudowane pomieszczenia rozdzielni. W pomieszczeniach rozdzielni nie występują żadne elementy infrastruktury technicznej, pomieszczenie jest pozbawione jakichkolwiek walorów zabytkowych. Stopień zużycia technicznego skarżący ocenili na ok. 90%. W konsekwencji złożony przez nich wniosek miał na celu spowodowanie odtworzenia pierwotnego wyglądu budynku od strony północnej. Z dołączonych do wniosku dokumentów wynika, że przedmiotowa część Elektrowni nie posiadała nigdy walorów zabytkowych a tym samym brak było podstaw do jej wpisania do rejestru zabytków. Z kolei Minister nie przywiązuje jakiejkolwiek wagi do faktu, że pomieszczenie to nie stanowiło części elektrowni miejskiej, ponieważ powstało w późniejszym czasie, gdy elektrownia już nie funkcjonowała. Celem wpisu obiektu do rejestru zabytków było natomiast upamiętnienie zabytku techniki jakim była elektrownia miejska. Z tego powodu wpis pomieszczenia rozdzielni elektrycznej do rejestru zabytków należy uznać za błędny i w tym zakresie powinny zostać przeprowadzone dodatkowe badania naukowe. Minister jednak nie dopuścił dowodu z dodatkowej opinii naukowej i w związku z tym przedwcześnie przesądził, że brak jest podstaw do wykreślenia przedmiotowego pomieszczenia z rejestru zabytków.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie zauważyć należy, że zespół elektrowni miejskiej przy ul. [...] wpisany został do rejestru zabytków decyzją WKZ z [...] lipca 1996 r. pod numerem [...]. W skład tego zespołu, w dacie wpisu, wchodził: a) budynek elektrowni wraz z wyposażeniem technicznym, tj. turbiną firmy "S.", dwoma piecami oraz suwnicą ręczną; b) wieża ciśnień; c) kanał wodny; d) budynek stacji pomp.
Jak wynika z akt sprawy, skarżący występowali już o skreślenie z rejestru zabytków zespołu elektrowni miejskiej w S., na skutek czego:
Minister decyzją z 3 sierpnia 2012 r. znak: DOZ-OAiK-6700/123/12(IG] odmówił skreślenia z rejestru zabytków kanału wodnego i budynku elektrowni wraz z wyposażeniem, tj. turbiną firmy "S.", dwoma piecami i suwnicą ręczną oraz skreślił z rejestru zabytków wieżę ciśnień i budynek stacji pomp;
Minister decyzją z 27 czerwca 2013 r. znak: DOZ-OAiK-6700/1151/12[AR-09/08], uchylił własną decyzję z 3 sierpnia 2012 r. w części dotyczącej turbiny parowej firmy "S." oraz dwóch pieców do wytwarzania pary z budynku głównego dawnej elektrowni w S. i orzekł o skreśleniu z rejestru zabytków turbiny parowej firmy "S." oraz dwóch pieców do wytwarzania pary z budynku głównego dawnej elektrowni w S., zaś w pozostałej części utrzymał tę decyzję w mocy;
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 28 stycznia 2014 r. sygn. akt VII SA/Wa 1848/13 oddalił skargę skarżących od decyzji z 27 czerwca 2013 r.;
Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 23 lutego 2016 r. sygn. akt II OSK 1498/14 uchylił wyrok z 28 stycznia 2014 r. sygn. akt VII SA/Wa 1848/13 w części, w jakiej oddala skargę na decyzję Ministra z 27 czerwca 2013 r. w zakresie odmowy skreślenia z rejestru zabytków kanału wodnego i w tej części uchylił zaskarżoną decyzję, zaś w pozostałym zakresie skargę kasacyjną oddalił;
Minister decyzją z 8 maja 2019 r. znak: DOZ-OAiK.650.191.2019.AJ uchylił własną decyzję z 3 sierpnia 2012 r. w części dotyczącej odmowy skreślenia z rejestru zabytków kanału wodnego i orzekł o skreśleniu ww. kanału z rejestru zabytków.
W konsekwencji obecnie wpisany do rejestru zabytków decyzją WKZ z 5 lipca 1996 r. pozostaje jedynie budynek elektrowni wraz z wyposażeniem technicznym - suwnicą ręczną. Z kolei skarżący w niniejszej sprawie domagają się skreślenia z rejestru zabytków części tego budynku w postaci dwóch ścian północno-wschodniego narożnika budynku, współtworzących pomieszczenie rozdzielni elektrycznej.
W świetle art. 13 ust. 1 ustawy, jedną z przesłanek skreślenia zabytku z rejestru jest zniszczenie obiektu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. Druga przesłanka dotyczy sytuacji, w której wartość zabytku będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych. Zatem skreślenie zabytku z rejestru zabytków możliwe jest wyłącznie w dwóch ww. przypadkach, przy czym spełnienie chociażby jednego z nich obliguje organ do wydania decyzji o skreśleniu. Jednocześnie taka sytuacja, jak wyżej przewidziana, jest traktowana jako wyjątek.
W odniesieniu do pierwszej z ww. przesłanek, zauważyć trzeba, że za okoliczności istotne z punktu widzenia możliwości zastosowania normy prawnej zamieszczonej w art. 13 ust. 1 ustawy mogą być uznane tylko takie ustalenia, które pozwalałaby na stwierdzenie, że określone zdarzenie lub proces doprowadziły do tego, że można mówić o całkowitym, stałym, a przez to definitywnym pozbawieniu określonego zabytku nieruchomego, jakiejkolwiek wartości historycznej, artystycznej lub naukowej uzasadniającej przekonanie, że jego ochrona leży w interesie społecznym. Tymczasem w okolicznościach niniejszej sprawy zarówno w karcie ewidencyjnej (tzw. Biała Karta) budynku elektrowni miejskiej, sporządzonej w czerwcu 1995 r., karcie ewidencyjnej (tzw. Biała Karta) zespołu elektrowni miejskiej, sporządzonej w czerwcu 1995 r., jak i opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy w B. z 21 marca 2012 r. (sporządzonej na potrzeby poprzedniego postępowania dotyczącego skreślenia z rejestru zabytków elementów zespołu elektrowni miejskiej w S.) wskazywano już na zły stan, np. dachu elektrowni (w tym rozdzielni), jak też spękane ściany. W karach ewidencyjnych zabytku zauważono bowiem, że stan zachowania ścian i stropów jest dobry, drewnianych stropodachów – średni, zaś podestów i schodów stalowych oraz pokrycia dachów – zły. Co istotne opis ten odnosił się do całości budynku elektrowni (karta ewidencyjna objęła bowiem również rozdzielnię elektryczną). Z kolei Narodowy Instytut Dziedzictwa w ww. opinii z 2012 r., opisując stan budynku elektrowni (składającego się z trzech części: rozdzielni, turbinowni i kotłowni, wyodrębnionych podziałami architektonicznymi elewacji i narastającą schodkowo wysokością) (str. 6 opinii) wskazał, że "konstrukcja drewnianych stropodachów w b. złym stanie technicznym, poważne ubytki w poszyciu dachu, świetliki uszkodzone, dach nieszczelny; wszystkie elementy wnętrza zdewastowane, pomieszczenia puste, zdemontowane urządzenia i instalacje, zawilgocenia i zacieki na ścianach; poważne braki oszklenia okien, wyrwy po instalacjach w partiach fundamentów; liczne spękania ścian. Pomimo jednak złego stanu zachowania obiekt posiada wartości historyczne, artystyczne oraz walory urbanistyczne predestynujące do ochrony poprzez wpis do rejestru zabytków województwa podlaskiego i nie zachodzą ustawowe przesłanki, aby skreślić obiekt z rejestru zabytków".
Z powyższego wynika, że stan zachowania budynku elektrowni, w tym rozdzielni elektrycznej, nie stanowił w opinii ww. wyspecjalizowanych jednostek o utracie wartości historycznej, artystycznej lub naukowej budynku. Również obecnie Minister uznał, że stan rozdzielni elektrycznej nie wskazuje na utratę tych wartości. Organ miał przy tym na uwadze cały materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie, karty ewidencyjne zabytku, wydane decyzje o skreśleniu innych elementów zespołu elektrowni wpisanych do rejestru zabytków, wyroki Sądów, opinię Narodowego Instytutu Dziedzictwa, dokumentację zdjęciową i mapy. Co istotne, ocena czy obiekt posiada wartość historyczną, artystyczną lub naukową, pozostaje w kompetencji właściwych organów ochrony zabytków. Do takich organów niewątpliwie należy Wojewódzki Konserwator Zabytków (który dokonał wpisu w 1996 r. przedmiotowego budynku do rejestru), jak też Minister, który jest organem specjalistycznym, a zatrudnieni w urzędzie urzędnicy powinni posiadać specjalistyczną wiedzę i doświadczenie konserwatorskie. Co do zasady wiedza urzędników powinna pozwolić na określenie charakteru konkretnego obiektu. Jednym ze sposobów dokonania oceny, czy obiekt powinien zostać wpisany do rejestru zabytków z uwagi na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową, jest również wystąpienie do Narodowego Instytutu Dziedzictwa o sporządzenie w tym zakresie opinii. Jest to środek dowodowy w rozumieniu art. 75 § 1 w zw. z art. 84 § 1 K.p.a., zmierzający do ustalenia stanu faktycznego sprawy (art. 7 K.p.a.), podlegający ocenie organu (art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a.). Podkreślić należy, że Narodowy Instytut Dziedzictwa jest państwową instytucją kultury, działającą m.in. na podstawie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (§ 1 statutu NID z 30 stycznia 2020 r., stanowiącego załącznik do zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z tego dnia, wydanego na podstawie art. 13 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej - Dz.U. z 2018 r. poz. 1983 ze zm.). Zgodnie z § 5 ust. 1 pkt 3 tego statutu, zadaniem Instytutu jest m.in. wydawanie opinii i ekspertyz dotyczących działań przy zabytkach na rzecz organów administracji publicznej. W niniejszej sprawie opinia taka została sporządzona w 2012 r. i nie pozostawia wątpliwości odnośnie do posiadanie przez przedmiotowy obiekt (również rozdzielnię elektryczną) wartości historycznych, artystycznych oraz walorów predestynujących do ochrony poprzez wpis do rejestru zabytków.
Stanowiska tego nie zakwestionowały również Sądy orzekające uprzednio w sprawie. Jak bowiem wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 28 stycznia 2014 r. sygn. akt VII SA/Wa 1848/13 "w sprawie niniejszej należy podzielić pogląd organu, iż budynek główny dawnej elektrowni miejskiej w S. wraz ze znajdującym się w nim wyposażeniem, tj. suwnicą ręczną oraz kanał wodny, znajdujące się na nieruchomości skarżących, pomimo zniszczeń na skutek upływu czasu i zaniedbań kolejnych właścicieli nie utraciły swojej wartości historycznej i artystycznej. Podkreślić należy, na co słusznie wskazał organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż skarżący nabywając zespół dawnej elektrowni nie tylko mieli świadomość wartości zabytkowych zespołu ale również zostali zobowiązani do podjęcia działań zmierzających do zachowania tego zabytku, w zamian za co została im udzielona bonifikata przy nabywaniu nieruchomości, co jednoznacznie wynika zarówno z ogłoszenia o przetargu z dnia 7 marca 2002 r., protokołu z przeprowadzonego przetargu z dnia 29 marca 2002 r. czy operatu szacunkowego z dnia 6 marca 2001 r. - dokumentów znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy". Wyrok ten, w zakresie dotyczącym budynku głównego dawnej elektrowni miejskiej w S. wraz ze znajdującym się w nim wyposażeniem, tj. suwnicą ręczną, uzyskał następnie walor prawomocności.
W konsekwencji nie sposób uznać, by część przedmiotowego budynku elektrowni (rozdzielnia elektryczna), całkowicie, stale, a przez to definitywnie pozbawiona została wartości historycznej, artystycznej i naukowej.
W odniesieniu natomiast do drugiej z podstaw wskazanych w art. 13 ust. 1 ustawy, pod pojęciem "nowych ustaleń naukowych" rozumie się takie dane i informacje o obiekcie, które nie były znane organowi ochrony zabytków w dacie wpisu do rejestru zabytków, a które rzutują na ocenę jego wartości, przesądzającej o wpisie do tego rejestru. Skarżący podnoszą, że istotną i nową, bo nieznaną wcześniej organowi, okolicznością w sprawie są dokonane przez nich ustalenia, że budynek rozdzielni powstał dopiero w latach 60-tych XX w. W konsekwencji nie przedstawia ona żadnych wartości charakteryzujących zabytek.
W tym względzie Sąd podzielił zapatrywanie organu, że powoływane wnioski nie mogą stanowić o dokonaniu "nowych ustaleń naukowych" w rozumieniu art. 13 ust. 1 ustawy. Wynika to przede wszystkim z faktu, że rysunki i zdjęcia przedłożone wraz z wnioskiem skarżących o skreślenie rozdzielni z rejestru zabytków nie wskazują w sposób niebudzący wątpliwości na powstanie tej część budynku w okresie późniejszym niż budynek główny. Po drugie, dokumenty te bez wątpienia nie mogą być uznane za opracowanie naukowe z zakresu zabytkoznawstwa, jako dyscypliny ukierunkowanej na obiekt zabytkowy od strony materialnej, jego struktury, techniki i walorów. Jak słusznie zauważył Minister, rysunek techniczny przedłożony przez skarżących nie zawiera nawet nazwiska i pieczęci osoby, która go sporządziła, a zatem nie sposób ocenić, czy jej kwalifikacje uprawiają tę osobę do wydawania opinii i ekspertyz dotyczących wartości zabytkowych i historycznych obiektów budowlanych. W tej materii zasadnicze znaczenie przyznać należy natomiast znajdującej się w aktach opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, która sporządzona została przez osoby legitymujące się odpowiednią wiedzą i wykształceniem w zakresie zabytków. To opinia w podmiotu jest więc wiarygodnym nośnikiem informacji na temat wartości prezentowanych przez budynek elektrowni, w tym rozdzielnię objętą wnioskiem, a tym samym mogła stanowić zasadnicze oparcie dowodowe dla decyzji Ministra o odmowie skreślenia ww. części obiektu z rejestru zabytków. Po trzecie z kolei, jak słusznie zauważył Minister, przedmiotowy budynek został objęty ochroną w całości jako obiekt poprzemysłowy, będący przykładem architektury z okresu dwudziestolecia międzywojennego wraz z historycznymi nawarstwieniami z lat 60-tych XX w., tj. z czasu gdy obiekt pełnił funkcję kotłowni Zakładu Płyt Wiórowych. Historia tego obiektu, jak i jego forma architektoniczna były znane organowi ochrony zabytków w momencie wpisu do rejestru zabytków (historia została omówiona m.in. w karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa z 1995 r.), a zatem budynek został objęty ochroną prawną w całości, w formie zachowanej z okresu dwudziestolecia międzywojennego wraz z wszelkimi późniejszymi nawarstwieniami.
Z powyższego wynika, że w sprawie nie zostały wykazane przyczyny, dla których można by uznać, że nie było podstaw do ujęcia obiektu (rozdzielni elektrycznej) w rejestrze ze względu na brak walorów historycznych, artystycznych lub naukowych, bądź żeby ta część obiektu utraciła po wpisie takie cechy. Poczynione ustalenia naukowe, które znalazły swoje odzwierciedlenie w opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, a na których oparł swoje rozstrzygnięcie Minister, potwierdzają wszystkie wartości będące podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru tego budynku. Skarżący nie przedstawili natomiast żadnej opinii naukowej, która podważałaby ustalenia organu konserwatorskiego w przedmiotowym zakresie, wobec czego w sprawie nie zachodziła również druga z przesłanek wskazanych w art. 13 ust. 1 ustawy.
Reasumując, w ocenie Sądu, postępowanie zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący i należyty, zaś zgromadzony w sprawie materiał oceniono właściwie. Zostały także prawidłowo zinterpretowane, mające zastosowanie w sprawie, przepisy. Sąd nie doszukał się też innych naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia decyzji obu instancji. Zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 6, art. 7, art. 75 § 1, art. 77, art. 78, art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a. oraz art. 13 ust. 1 i ust. 2 ustawy okazały się więc niezasadne.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259), orzekł jak w sentencji wyroku.