VII SA/Wa 2384/22

VII SA/Wa 2384/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-04-14
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-11-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Izabela Ostrowska
Michał Podsiadło
Tomasz Janeczko /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne
Akta stanu cywilnego
Sygn. powiązane
II OSK 2073/23 - Postanowienie NSA z 2025-09-22
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 709
art. 104 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Janeczko (spr.), Sędzia WSA Izabela Ostrowska, Asesor WSA Michał Podsiadło, Protokolant specjalista Piotr Bibrowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 kwietnia 2023 r. przy udziale prokuratora Prokuratury Okręgowej w Warszawie sprawy ze skargi H. B. i K. S.-B. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 września 2022 r. znak WSO-I.6231.1.16.2022 w przedmiocie rejestracji w polskim rejestrze stanu cywilnego portugalskiego aktu małżeństwa oddala skargę
Uzasadnienie
Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego m.st. Warszawy ( dalej: "organ I instancji", Kierownik USC"), decyzją z dnia 7 lipca 2022 r. znak: USC-XX.5353.1.1382.2022.MLL na podstawie art. 2 ust. 6 oraz art. 107 pkt 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 709 ze zm., dalej: "p.a.s.c.") w związku z art. 104 ww. ustawy oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "k.p.a."), po rozpatrzeniu wspólnego wniosku H. B. oraz K. S. ( dalej: "skarżące") z dnia 3 czerwca 2022 r., w sprawie rejestracji w polskim rejestrze stanu cywilnego [...] odpisu aktu małżeństwa, odmówił rejestracji w polskim rejestrze stanu cywilnego [...] odpisu aktu małżeństwa, dotyczącego związku małżeńskiego zawartego przez skarżące w dniu [...] maja 2022 r. w P.1. w P.2. .
W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego m.st. Warszawy wpłynął wniosek skarżących dotyczący rejestracji związku małżeńskiego zawartego przez wnioskodawczynie w dniu [...] maja 2022 r. w P.1. w P.2. . Do wniosku o rejestrację aktu został załączony [...] odpis aktu małżeństwa z aktu małżeństwa sporządzonego pod nr [...] przez Urząd Stanu Cywilnego w P.1. .
Organ wskazał, że od 2010 r. prawo [...] dopuszcza zawarcie związku małżeńskiego przez osoby tej samej płci. W Polsce zarówno zawarcie związku małżeńskiego przez osoby tej samej płci, jak i rejestracja takiego związku małżeńskiego zawartego za granicą nie jest możliwa.
Organ wskazał, że przy rejestracji zagranicznego dokumentu stanu cywilnego na podstawnie art. 104 ust 1 i 2 oraz art. 107 pkt 1, 2 i 3 p.a.s.c. Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego zobowiązany jest do oceny, czy powstający polski akt stanu cywilnego nie naruszy podstawowych zasad porządku prawnego RP. Dodatkowo organ powołał się na przepis art. 7 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. z 2015 r., poz. 1792, dalej: "p.p.m.") zgodnie z którym prawa obcego nie stosuje się, jeżeli jego stosowanie miałoby skutki sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.
Zdaniem organu pomimo, że skarżące zawarły związek małżeński ważny w świetle prawa [...] i został wydany odpis aktu małżeństwa zgodnie z prawem miejsca wystawienia, to jednak w świetle przepisów obowiązujących w Polsce małżeństwo to nie może zostać zarejestrowane.
Przepisy polskie nie dopuszczają rejestracji związku małżeńskiego zawartego przez osoby tej samej płci. Wzór polskiego aktu małżeństwa i dane, które można do niego wpisać są ustawowo określone. Nie ma możliwości wpisania do aktu małżeństwa danych dwóch kobiet lub danych dwóch mężczyzn. Nie jest możliwe wpisanie w miejsce danych mężczyzny kobiety i w miejsce danych kobiety mężczyzny. Należy przy tym zaznaczyć, że większość polskich przepisów i dokumentów dzieli małżonków wymieniając mężczyznę i kobietę, a stan cywilny osoby pozostającej w związku małżeńskim to "żonaty", "zamężna".
Powyższy stan prawny odpowiada definicji małżeństwa zawartej w Konstytucji RP (art. 18) i w polskim Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (art. 1 § 1, § 2 i § 4).
Brak jest zdaniem organu I instancji w Polsce uregulowań prawnych dotyczących zarówno zawarcia związku małżeńskiego przez osoby tej samej płci, jak również rejestracji zagranicznego aktu małżeństwa dotyczącego osób tej samej płci. W takiej sytuacji rejestracja w Polsce małżeństwa zawartego przez osoby tej samej płci byłaby niezgodna z polskim porządkiem prawnym.
Uwzględniając wskazane argumenty organ odmówił rejestracji w polskim rejestrze stanu cywilnego [...] odpisu aktu małżeństwa, dotyczącego związku małżeńskiego zawartego przez skarżące.
Powyższą decyzję zakwestionowały skarżące wnosząc odwołania.
Wojewoda Mazowiecki ( dalej: "Wojewoda", "organ odwoławczy"), skarżoną decyzją z dnia 9 września 2022 r. znak: WSO-I.6231.1.16. 2022 na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., w związku z art. 107 pkt 3 p.a.s.c., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że materialnoprawną podstawę decyzji stanowił art. 104 ust. 1 p.a.s.c. zgodnie z którym zagraniczny dokument stanu cywilnego, będący dowodem zdarzenia i jego rejestracji, może zostać przeniesiony do rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji. Transkrypcja polega na wiernym i literalnym przeniesieniu treści zagranicznego dokumentu stanu cywilnego zarówno językowo, jak i formalnie, bez żadnej ingerencji w pisownię imion i nazwisk osób wskazanych w zagranicznym dokumencie stanu cywilnego. Natomiast na mocy art. 107 pkt 3 p.a.s.c. kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia dokonania transkrypcji, jeżeli transkrypcja byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.
Organ wskazał, że transkrypcja zagranicznego dokumentu stanu cywilnego, jakim jest akt małżeństwa sporządzony w P.1. [...] potwierdzający zawarcie [...] maja 2022 r. związku małżeńskiego przez skarżące - dwie osoby tej samej płci - jest sprzeczna z istniejącym w Polsce porządkiem prawnym. Jeśli zagraniczny dokument, który ma zostać wpisany do polskich ksiąg stanu cywilnego, zawiera treść sprzeczną z istniejącym porządkiem prawnym, to wówczas należy mieć na uwadze regulacje zawarte w ustawie z dnia 4 lutego 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe. Stosownie do art. 7 ust. 1 tej ustawy prawa obcego nie stosuje się, jeżeli jego stosowanie miałoby skutki sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. Jest to tzw. klauzula porządku publicznego. Przy ustalaniu podstawowych zasad porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej - na użytek klauzuli porządku publicznego - należy brać pod uwagę m.in. art. 18 Konstytucji RP, który definiuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, a tym samym wynika z niego zasada nakazująca jako małżeństwo traktować w Polsce jedynie związek heteroseksualny.
Organ dodał, że nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 8 oraz art. 14 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. poprzez ich niezastosowanie prowadzące do odmowy dokonania do polskich ksiąg stanu cywilnego transkrypcji odpisu aktu małżeństwa zawartego za granicą przez skarżące, która to odmowa stanowiłaby przejaw dyskryminacji ze względu na ich orientację seksualną, a to z uwagi na art. 12 Konwencji i wynikające z niego prawo poszczególnych państw do unormowania prawa do zawarcia małżeństwa przez ustawy krajowe.
Na rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie nie ma też wpływu przywołany przez odwołujące wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 14 grudnia 2017 r. wydany w sprawie Orlandi i inni przeciwko państwu włoskiemu. Wyrok ten odnosi się tylko do krajowego (włoskiego) systemu prawnego i nie może być interpretowany jako uzasadniający modyfikacje krajowego porządku prawnego w inny sposób niż poprzez akty prawne parlamentu krajowego. Wojewoda dodał, że na poziomie Unii Europejskiej nie ma harmonizacji przepisów dotyczących stanu cywilnego, co powoduje, że rozwiązania przyjęte w tym zakresie w poszczególnych państwach członkowskich różnią się zarówno co do treści, jak i formy oraz zakresu danych ujawnianych w krajowych rejestrach stanu cywilnego. Prawo Unii Europejskiej nie przewiduje bezwzględnego obowiązku przenoszenia do krajowego rejestru stanu cywilnego aktów stanu cywilnego sporządzonych w innych państwach Unii Europejskiej.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję złożyły skarżące.
Zaskarżonej decyzji Wojewody zarzuciły naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.
1. art. 18 Konstytucji RP - poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że Konstytucja jako małżeństwo nakazuje traktować wyłącznie związek heteroseksualny, w sytuacji w której prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że art. 18 Konstytucji RP przyznaje szczególną ochronę małżeństwu stanowiącemu związek kobiety i mężczyzny, lecz nie wyłącza możliwości zawarcia małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci,
2. art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i - poprzez jego zastosowanie w niniejszej sprawie i uznanie, że przepis ten stoi na przeszkodzie transkrypcji aktu małżeństwa skarżących, w sytuacji w której jako akt o randze ustawowej przepis ten nie może być podstawą do rekonstrukcji podstawowych zasad porządku prawnego RP,
3. art. 104 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 28 listopada 2015 r. Prawo o aktach stanu cywilnego - poprzez jego nie zastosowanie w sytuacji, w której brak było ku temu podstaw, a transkrypcja aktu małżeństwa obywateli polskich posiadających akty stanu cywilnego potwierdzające zdarzenia wcześniejsze sporządzone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej była obligatoryjna,
4. art. 107 pkt 3 p.a.s.c. w zw. z art. 7 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. z 2015 r. poz. 1792) w zw. z art. 2 ust. 6 p.a.s.c., polegające na błędnym uznaniu, że w przedmiotowej sprawie dokonanie transkrypcji Aktu Małżeństwa byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (które to zasady zostały zrekonstruowanie w oparciu o art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 1 § 1 k.r.o.) i uzasadniało odmowę dokonania transkrypcji, podczas gdy podstawowe zasady porządku prawnego RP powinny być rekonstruowane z uwzględnieniem niezastosowanych przez organ art. 30 Konstytucji RP nakazującej władzom publicznym poszanowanie i ochronę przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP statuującego zasadę niedyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny, zaś dokonanie wykładni z uwzględnieniem tych zasad prowadziłoby do wniosku, że dokonanie transkrypcji nie doprowadziłoby do naruszenia klauzuli porządku publicznego, a przez to nie uzasadniało zastosowania przedmiotowych przepisów i odmowy dokonania transkrypcji,
5. art. 8 w zw. z art. 14 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (dalej e.k.p.c.) polegającą na naruszeniu prawa skarżących do poszanowania ich życia rodzinnego i prywatnego poprzez odmowę zarejestrowania ich aktu małżeństwa w jakiejkolwiek formie, co skutkuje pozostawieniem skarżących w próżni prawnej i pozbawieniem ich związku jakiejkolwiek ochrony, wyłącznie ze względu na fakt, że mają takie same oznaczenie płci metrykalnej i tym samym wyłącznie ze względu na fakt ich orientacji seksualnej, w sytuacji w której na władzach publicznych ciąży obowiązek uznania prawnego oraz ochrony związków par tej samej płci.
Wobec powyższych zarzutów:
1. na postawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji Wojewody w całości;
2. na postawie art. 135 p.p.s.a. wniosły o uchylenie decyzji Kierownika USC w całości;
3. na postawie art. 200 p.p.s.a. wniosły o zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że istotą niniejszej sprawy jest uznanie, czy skutki transkrybowania aktu małżeństwa skarżących, będących osobami o tej samej płci metrykalnej, byłyby nie do pogodzenia z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.
Powodem, dla którego odmawia się skarżącym dokonania transkrypcji ich aktu małżeństwa jest fakt, że są one tej samej płci metrykalnej. Gdyby ich akt małżeństwa został transkrybowany, w polskim Rejestrze Stanu Cywilnego znalazłby się wpis małżeństwa dotyczący osób tej samej płci. Ten stan rzeczy organ uznaje za sprzeczny z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.
Organ, zdaniem skarżących, dokonał nieprawidłowej wykładni Konstytucji. Treść art. 18 Konstytucji RP brzmi "Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej". Prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że związek kobiety i mężczyzny w postaci związku małżeńskiego znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Z tego przepisu nie wynika jednak nakaz uznawania za małżeństwo jedynie związków heteroseksualnych ani też zakaz przyznania statusu maleństwa związkom par jednej płci. Konstytucja nie definiuje małżeństwa (brak jest zapisu, że małżeństwo jest związkiem kobiety i mężczyzny). Stanowi natomiast, że małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny znajduje się pod ochroną.
Istotne jest również i to, że art. 18 Konstytucji RP nakłada na Rzeczpospolitą Polską obowiązek ochrony "rodziny". Skarżące tworzą rodzinę, zaś decyzja organu pozbawia ich jakiejkolwiek ochrony prawnej na terytorium Polski.
Skarżące podniosły, że przez podstawowe zasady porządku prawnego należy rozumieć nie tylko fundamentalne zasady ustroju społeczno-politycznego, czyli zasady konstytucyjne, ale także naczelne zasady rządzące poszczególnymi dziedzinami prawa cywilnego, rodzinnego czy procesowego. Art. 1 § 1 k.r.o. jest odbiciem art. 18 Konstytucji i wyrazem decyzji ustawodawcy by nie objąć ochroną prawną również związku małżeńskiego osób tej samej płci i co najwyżej potwierdza szczególną ochronę jaką małżeństwo osób różnej płci otrzymuje od państwa. Nie stanowi jednak o podstawowej zasadzie porządku prawnego. Zgodnie z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP: "Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia". Kolejność, w jakiej zostały wymienione poszczególne źródła prawa jest powszechnie i niewątpliwie interpretowana jako oddająca hierarchię aktów normatywnych. Prostą i oczywistą konsekwencją przyjętej hierarchii aktów prawnych jest obowiązek wykładni przepisów niższej rangi w taki sposób, aby zapewnić ich zgodność z aktami wyższej rangi. Tymczasem w uzasadnieniu decyzji Wojewody znajduje się odwołanie do k.r.o., które ma służyć do dokonania wykładni pojęcia "małżeństwo" zawartego w art. 18 Konstytucji RP. Jest to zabieg w sposób oczywisty nieuprawniony i naruszający art. 87 ust. 1 Konstytucji RP.
Jednocześnie taka rekonstrukcja podstawowych zasad porządku prawnego RP pomija art. 30 i 32 Konstytucji oraz tę część art. 18 Konstytucji, która przewiduje udzielenie ochrony "rodzinie". Zgodnie z art. 30 Konstytucji RP: "Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych". Pomiędzy skarżącymi istnieje trwała więź emocjonalna, fizyczna i gospodarcza, czego formalnym potwierdzeniem jest zawarty przez nich związek małżeński, zaświadczony przez Akt Małżeństwa. Decyzja Wojewody oraz poprzedzająca ją decyzja Kierownika USC stanowi w istocie negację więzi łączących skarżące. Decyzje te zawierają komunikat od Państwa dla skarżących, że dla tegoż Państwa, będącego ich ojczyzną, są one obcymi względem siebie osobami. Taki komunikat formułowany przez Państwo w stosunku do jego obywatelek stanowi uderzenie w najczulszą i najintymniejszą sferę ich funkcjonowania. Stanowi zatem naruszenie obowiązku, jaki z mocy art. 30 Konstytucji RP ciąży na Rzeczypospolitej Polskiej.
Zgodnie ze wskazaną w art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, takich samych należy traktować tak samo, zaś podobnych podobnie. Na gruncie niniejszej sprawy spór dotyczy w zasadzie tego, czy skarżące, jako osoby tej samej płci, powinny być traktowane tak samo, czy tylko podobnie do osób różnych płci, które, tak jak skarżące, zawarły małżeństwo poza granicami Rzeczypospolitej. Innymi słowy sporną kwestią pozostaje to, czy fakt zawarcia małżeństwa poza granicami Rzeczypospolitej stanowi kryterium oceny identyczności, czy jedynie podobieństwa sytuacji skarżących względem sytuacji osób różnych płci, które zawarły małżeństwo poza granicami Rzeczypospolitej.
Nie istnieją żadne obiektywne przesłanki, które uzasadniałyby różnicowanie sytuacji małżeństw różnopłciowych i jednopłciowych. Zarówno pary jednopłciowe i różnopłciowe mogą tworzyć trwałe związki i prowadzą życie rodzinne. Jedyną różnicą pomiędzy nimi jest płeć partnerów. Brak jest jakichkolwiek obiektywnych przesłanek pozwalających na uznanie, że różnicowanie to jest uzasadnione. Skoro zatem brak jest takich obiektywnych przesłanek, to różnicowanie, do którego prowadzą decyzja Kierownika USC i decyzja Wojewody, nosi znamiona dyskryminacji, a ta, w świetle art. 32 ust. 2 Konstytucji RP, jest zakazana.
Prawidłowe zastosowanie i wykładnia powyższych przepisów, prowadziłyby organ do wniosku, że transkrypcja aktu małżeństwa skarżących nie byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP. Nieprawidłowo więc organ zastosował w niniejszej sprawie art. 107 pkt 3 p.a.s.c. oraz art. 7 p.p.m.
Organ powinien więc był dokonać transkrypcji, która zgodnie z art. 104 ust. 5, była w tym wypadku obligatoryjna.
Wydając zaskarżoną decyzję, Wojewoda stwierdził, że nie doszło do naruszenia art. 8 w zw. z art. 14 e.k.p.c., a to w związku z treścią art. 12 e.k.p.c., który pozwala poszczególnym państwom unormować prawo do zawarcia małżeństwa. Jednocześnie organ przyjął, że rozstrzygnięcie w sprawie Orlandi przeciwko Włochom dotyczy wyłącznie włoskiego systemu prawnego i nie może być przywoływane w niniejszej sprawie.
Elementem prawa do życia prywatnego i rodzinnego jest prawo określania swych relacji z innymi ludźmi. Przejawia się to w szczególności w usprawiedliwionym oczekiwaniu, że Państwo, umożliwiając sformalizowanie niektórych z nich, będzie to czynić bez dyskryminacji.
W ocenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach dotyczących braku zapewnienia jakiejkolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzonych przez osoby tej samej płci zastosowanie może mieć art. 14 e.k.p.c. w związku z art. 8 e.k.p.c. (Oliari, § 103, Schalk i Kopf, § 95). Jednocześnie Trybunał wskazał, iż w przypadku sprawy Oliari nie było koniecznym badanie zasadności zarzutu art. 14 e.k.p.c. w związku z art. 8 e.k.p.c. wobec uwzględnienia w pełni zarzutu opartego na art. 8 E.K.P.Cz. (Oliari, § 188). Niewątpliwym jest jednakże, że zarzut dotyczący poszanowania życia prywatnego i rodzinnego w oparciu o art. 8 e.k.p.c. pomija istotny prawnie aspekt dyskryminacji skarżących poprzez odmienne traktowanie bez obiektywnego i rozsądnego usprawiedliwienia osób znajdujących się w podobnych sytuacjach, w tym przypadku powiązany z poszanowaniem życia prywatnego i rodzinnego. Przyjęcie odmiennej perspektywy przeczyłoby zasadzie, zgodnie z którą art. 8 e.k.p.c. należy interpretować w sposób gwarantujący, aby prawa w nim zawarte nie były teoretyczne lub iluzoryczne, ale praktyczne i skuteczne. W szeregu orzeczeń Trybunał uznał, że pary tej samej płci są zdolne (tak samo jak pary różnej płci) do tworzenia stabilnych i wspierających się związków, a także że znajdują się w tożsamej sytuacji z parami osób różnej płci w odniesieniu do potrzeby prawnej instytucjonalizacji i ochrony ich związków. Tym samym ich sytuacja w tym zakresie jest porównywalna. Niewątpliwym jest przy tym, że praktyka państw demokratycznych wskazuje, że różnica traktowania jest dyskryminująca, jeśli nie ma obiektywnego i racjonalnego uzasadnienia. Przy ustaleniach w tym zakresie należy uwzględniać cel i skutki działań ocenianych z tego punktu widzenia oraz zasady obowiązujące w demokratycznych społeczeństwach.
W tym kontekście korzystanie z prawa do małżeństwa pozostaje pod uzasadnioną ochroną (art. 12 e.k.p.c.), mogącą uzasadniać różnicę w traktowaniu małżonków w odniesieniu do żyjących ze sobą par heteroseksualnych (np. w zakresie polityki społecznej, fiskalnej), które posiadają faktyczną i prawną możliwość wstąpienia w związek małżeński, a co za tym idzie uzyskanie szczególnej ochrony z tego wynikającej. Taka ochrona, czy też uznanie prawne, wyłączone jest w przypadku skarżących, które w podobnej (analogicznej) sytuacji traktowane są odmiennie - w oparciu jedynie o taką okoliczność, że skarżące pozostają w związku osób tej samej płci. W sprawie Vallianatos przeciwko Grecji przy porównaniu przez Trybunał, czy sytuacja skarżących osób tej samej płci domagających się umożliwienia im zawarcia partnerstwa cywilnego była porównywalna z sytuacją osób płci odmiennej, które mogły taki związek zawrzeć, Trybunał potwierdził, że te pierwsze pary, podobnie jak te drugie, również potrafią tworzyć związki stabilne i zaangażowane. Powinny więc być traktowane podobnie, jeśli chodzi o potrzebę uznania prawnego i ochrony (Vallianatos p. Grecji, nr 29381/09 i 32684/09, § 78). W konsekwencji różnicowanie w traktowaniu skarżących w zakresie jego prawa do ochrony i uznania prawnego zawartego związku opiera się wyłącznie na irrelewantnym kryterium płci (związku), które nie może stanowić uzasadnionego, ani obiektywnego usprawiedliwienia wobec osób znajdujących się w podobnej sytuacji (związek osób odmiennej płci). Istota dyskryminacji określonej wart. 14 e.k.p.c. sprowadza się do sytuacji, gdy brak obiektywnego i racjonalnego uzasadnienia różnicy traktowania, a tym samym określona różnica nie posiada uprawnionego celu, a także brak jest rozsądnej proporcji między środkami a tym celem.
Ocena organów krajowych opiera się na całkowicie błędnym założeniu, a zarazem sprzecznym z gwarancjami płynącymi z art. 8 e.k.p.c. w związku z art. 14 e.k.p.c.., że uzasadnionym i obiektywnym kryterium odmowy ochrony lub uznania prawnego związku skarżących może pozostawać płeć (związek osób jednej płci). W pełni uzasadnione jest w konsekwencji twierdzenie, że brak obiektywnego i racjonalnego uzasadnienia dla różnicy w traktowaniu skarżących należy ocenić w kategorii dyskryminacji ze względu na płeć w połączeniu z orientacją seksualną, zwłaszcza przy znacząco ograniczonym marginesie swobody państwa. W sprawach, w których margines swobody państw jest wąski - jak w przypadkach różnicy traktowania ze względu na płeć albo orientację seksualną - zasada proporcjonalności nie ogranicza się do wymagania, aby wybrany środek był zasadniczo odpowiedni do realizacji zamierzonego celu. Należy oprócz tego wykazać, że był konieczny, a więc jego osiągnięcie wymagało wykluczenia pewnych kategorii osób, np. żyjących w związkach homoseksualnych, spod działania określonych regulacji prawnych.
Jednocześnie skarżące chcą zwrócić uwagę Sądu na wyrok ETPCz w sprawie Orlandi i inni przeciwko Włochom (skarga nr 26431/12). Stan faktyczny był zbliżony do stanu faktycznego w niniejszej sprawie. Skarżący w sprawie Orlandi zawarli związek małżeński poza granicami Włoch, lecz odmówiono im transkrypcji ich aktu małżeństwa ze względu na podstawowe zasady porządku prawnego. Trybunał stwierdził, że doszło w tej sprawie do naruszenia art. 8 e.k.p.c.. Trybunał potwierdził, co uczynił wcześniej w sprawie Oliari i inni przeciwko Włochom, przywołanej w odwołaniach złożonych przez skarżących, że po stronie państwa istnieje obowiązek uznania i zapewnienia ochrony prawnej związkom par tej samej płci. Odmowa transkrypcji aktu małżeństwa skarżących w sprawie Orlandi w ocenie Trybunału była jednoznaczna z pozostawieniem ich w próżni prawnej i pozbawieniem jakiejkolwiek ochrony prawnej i narażała ich na istotne trudności w życiu codziennym.
Decyzja Wojewody stawia skarżące w próżni prawnej. Rodzina, którą tworzą, pozbawiona jest ochrony prawnej, którą przyznaje jej przecież art. 18 Konstytucji RP. Pozostają one również w paradoksalnej sytuacji niewiedzy co do swojej sytuacji prawnej w Polsce - nie wiedzą np. czy dla potrzeb polskiego porządku prawnego są uznawani za osoby stanu wolnego, zdolne do zawarcia małżeństwa z osobą przeciwnej płci. Jest to też stan niepożądany ze względu na interesy porządku prawnego RP.
Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej: "p.p.s.a."), sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sąd uwzględnia skargę w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.) oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Biorąc pod uwagę powyższe kryteria, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa.
Materialnoprawną podstawę decyzji stanowił art. 104 ust. 1 p.a.s.c. zgodnie z którym zagraniczny dokument stanu cywilnego, będący dowodem zdarzenia i jego rejestracji, może zostać przeniesiony do rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji. Transkrypcja polega na wiernym i literalnym przeniesieniu treści zagranicznego dokumentu stanu cywilnego zarówno językowo, jak i formalnie, bez żadnej ingerencji w pisownię imion i nazwisk osób wskazanych w zagranicznym dokumencie stanu cywilnego. Natomiast na mocy art. 107 pkt 3 p.a.s.c. kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia dokonania transkrypcji, jeżeli transkrypcja byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.
Funkcją klauzuli porządku publicznego jest ochrona krajowego porządku prawnego przed jego naruszeniem w postaci uznania aktu stanu cywilnego nieodpowiadającemu fundamentalnym zasadom polskiego prawa. W ramach przesłanki porządku publicznego badaniu podlegają skutki prawne uznania danego aktu. Nie chodzi przy tym o samą sprzeczność zagranicznego aktu stanu cywilnego z podstawowymi zasadami porządku prawnego, ale o to, by skutki transkrybowania takiego aktu były nie do pogodzenia z tymi zasadami (uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 grudnia 2019 r., sygn. akt II OPS 1/19).
W ocenie Sądu, wbrew zarzutom podniesionym w skardze, rozstrzygnięcia organów obu instancji nie naruszają art. 107 pkt 3 p.a.s.c., ponieważ transkrypcja zagranicznego aktu małżeństwa skarżących, osób tej samej płci, byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.
Jak wskazano w powołanej wyżej uchwale, przez podstawowe zasady porządku prawnego należy rozumieć nie tylko fundamentalne zasady ustroju społeczno-politycznego, czyli zasady konstytucyjne, ale także naczelne zasady rządzące poszczególnymi dziedzinami prawa cywilnego, rodzinnego czy procesowego.
Wskazać zatem należy, że przepisy regulujące zawarcie małżeństwa w Polsce stanowią naczelną zasadę zarówno prawa rodzinnego jak i prawa o aktach stanu cywilnego dotyczącego zawierania małżeństw.
W odniesieniu do instytucji małżeństwa, fundamentalnym przepisem, jest art. 18 Konstytucji stanowiący, że małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.
Zdaniem Sądu podzielić należy stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny, m.in. w wyrokach z 22 czerwca 2022 r. II OSK 2608/19 oraz z 14 grudnia 2022 r., II OSK 3973/19, zgodnie z którym art. 18 Konstytucji nie przesądza o niemożliwości prawnego uregulowania w jakiejkolwiek formie związków osób tej samej płci, ale podkreśla szczególną ochronę małżeństwa, które jest związkiem kobiety i mężczyzny, jak i to, że polskie przepisy rangi ustawowej stanowią wypełnienie tej zasady konstytucyjnej, a przepis art. 1 § 1 k.r.o. stanowiący, że małżeństwo zostaje zawarte gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecny złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński, jest na tyle jasny, że nie pozostawia wątpliwości w zakresie wykładni pojęcia małżeństwa w polskim porządku prawnym. Zasada odmienności płci małżonków jest podstawową zasadą polskiego prawa rodzinnego wynikającą wprost z art. 1 § 1 k.r.o., stąd w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sąd Administracyjnego, utrwalony jest pogląd, że małżeństwem w polskim porządku prawnym jest tylko związek kobiety i mężczyzny (zob. wyroki NSA z 25 lutego 2020 r., II OSK 1059/18; z 14 grudnia 2022 r. II OSK 3973/19).
Polski system prawny nie dopuszcza małżeństwa zawartego między dwoma kobietami, nie było zatem możliwe dokonanie transkrypcji aktu małżeństwa zawartego za granicą pomiędzy dwoma kobietami jako małżeństwa w świetle polskiego prawa. Stanowisko to, jednolicie przyjmowane w aktualnym orzecznictwie sądowym (zob. wyroki NSA z 28 lutego 2018 r., II OSK 1112/16; z 6 lipca 2022 r., II OSK 2376/19; z 14 grudnia 2022 r. II OSK 3973/19).
Sąd orzekający w sprawie, w pełni podziela poglądy wyrażone w przytoczonym wyżej orzecznictwie, a zatem za niezasadne uznaje podniesione w skardze zarzuty naruszenia art. 18 Konstytucji oraz art. 107 pkt 3 p.a.s.c. Sąd podziela wyrażane w dotychczasowym orzecznictwie stanowisko, że o niezasadności odmowy transkrypcji altu małżeństwa zawartego miedzy osobami tej samej płci nie może decydować treść art. 104 ust. 5 p.a.s.c., który przewiduje obligatoryjność transkrypcji, jeżeli obywatel polski, którego dotyczy zagraniczny dokument stanu cywilnego, posiada akt stanu cywilnego potwierdzający zdarzenia wcześniejsze sporządzony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i żąda dokonania czynności z zakresu rejestracji stanu cywilnego lub ubiega się o polski dokument tożsamości lub nadanie numeru PESEL.
Przewidziana w tym przepisie "obligatoryjność" transkrypcji jest wyjątkiem wobec ogólnej zasady dobrowolności transkrypcji zagranicznych aktów stanu cywilnego przewidzianej w art. 104 ust. 1 p.a.s.c. w zw. z art. 1138 k.p.c., a zarazem przepis art. 104 ust. 5 p.a.s.c. nie stanowi przepisu szczególnego wobec art. 107 pkt 3 p.a.s.c., które reguluje przypadki uzasadniające odmowę dokonania transkrypcji. Brzmienie art. 104 ust. 5 p.a.s.c. nie sprzeciwia się zastosowaniu art. 107 pkt 3 p.a.s.c. w przypadkach ujętych dyspozycją art. 104 ust. 5 omawianej ustawy o ile organ uzna, że transkrypcja byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.
Niezasadne w ocenie Sądu było powołanie się przez organy na regulację przewidzianą w art. 7 p.p.m., ponieważ przepis ten nie ma zastosowania w sprawie transkrypcji. W postepowaniu w przedmiocie transkrypcji, nie stosuje się bowiem przepisów prawa obcego (tak: NSA w powołanym powyżej wyroku w sprawie II OSK 2608/19). Powyższa wadliwość nie miała jednak zdaniem Sądu wpływu na wynik sprawy.
Nie zasługuje na uwzględnienie w ocenie Sądu zarzut naruszenia art. 8 w zw. z art. 14 EKPC z uwagi na art. 12 Konwencji i wynikające z niego prawo poszczególnych państw do unormowania prawa do zawarcia małżeństwa przez ustawy krajowe.
Na poziomie Unii Europejskiej nie ma harmonizacji przepisów dotyczących stanu cywilnego, co powoduje, że rozwiązania przyjęte w tym zakresie w poszczególnych państwach członkowskich różnią się zarówno co do treści, jak i formy oraz zakresu danych ujawnianych w krajowych rejestrach stanu cywilnego. Prawo Unii Europejskiej nie przewiduje bezwzględnego obowiązku przenoszenia do krajowego rejestru stanu cywilnego aktów stanu cywilnego sporządzonych w innych państwach Unii Europejskiej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 28 lutego 2018 r., sygn. akt II OSK 1112/16, z 25 lutego 2020 r., sygn. akt II OSK 1059/18, z 6 lipca 2022 r., sygn. akt II OSK 2376/19).
Przywołany przez skarżących przepis art. 14 EKPC stanowi zaś, że korzystanie z powyższych praw powinno być pozbawione jakiejkolwiek dyskryminacji. Z orzecznictwa ETPC nie wynika obowiązek państw prawnego uznania zawartego za granicą małżeństwa jednopłciowego jako małżeństwa w rozumieniu przepisów krajowych, stąd w orzecznictwie krajowym przyjmuje się, że w sprawie o tak istotnej randze społecznej, sąd administracyjny nie może dokonywać takiej wykładni przepisów prawa międzynarodowego, która stałaby w sprzeczności z polskim porządkiem prawnym w sytuacji, gdy z prawa międzynarodowego nie wynika obowiązek państwa do zapewnienia ram prawnych dla funkcjonowania związku osób jednej płci (zob. wyrok w sprawie II OSK 2608/19).
Sąd zauważa, że w wyrokach przywołanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz uzasadnieniu skargi, ETPC wskazywał na potrzebę prawnego uznania i ochrony par jednopłciowych wskazując, że państwa nadal mają swobodę, na podstawie art. 12, jak również na podstawie art. 14 w związku z art. 8 Konwencji, ograniczania dostępu do małżeństwa parom różnej płci i w tym zakresie dysponują pewnym marginesem swobody uznania (zob. § 108 wyroku w sprawie Schalk i Kopff przeciwko Austrii z 24 czerwca 2010 r. skarga nr 30141/04).
Mimo, że w przywołanym w skardze wyroku w sprawie Oliari i inni przeciwko Włochom z 21 lipca 2015 r. ETPC zawęził margines swobody uznania państwa do stanowienia w zakresie małżeństw jednopłciowych, stwierdzając, że rząd włoski nie wywiązał się z pozytywnego obowiązku zapewnienia skarżącym dostępu do szczególnych ram prawnych przewidujących uznanie i ochronę związków osób tej samej płci (Oliari, § 185), zaś w wyroku w sprawie Orlandi i inni przeciwko Włochom z 14 grudnia 2017 r. uznał, że doszło do naruszenia praw par po zawarciu przez nie związku małżeńskiego za granicą, ponieważ prawo włoskie nie zapewniało im żadnej ochrony prawnej ani uznania przed 2016 r., kiedy to weszły w życie przepisy dotyczące związków partnerskich osób tej samej płci (Orlandi, § 209-211), to jednocześnie, Trybunał nie odstąpił od wykładni przepisów Konwencji zaprezentowanej w sprawie Schalk i Kopff podkreślając, że państwo będące stroną Konwencji korzysta z marginesu swobody oceny w zakresie prawnego uznawania związków jednopłciowych. Zakres swobodnej oceny państw różni się natomiast w zależności od okoliczności, przedmiotu sprawy oraz kontekstu prawnego i społecznego.
W piśmiennictwie trafnie zauważa się, że kwestią pozostającą przez lata bez jednoznacznej odpowiedzi było to, na ile znaczące dla wywiedzenia z EKPC obowiązku instytucjonalizacji związków osób tej samej płci były specyficzne, włoskie okoliczności, podkreślane w uzasadnieniu wyroku w sprawach połączonych 18766/11, 36030/11, Oliari i in. przeciwko Włochom, a w konsekwencji, na ile obowiązek ten obciąża także państwa, w których podobne okoliczności nie występują (zob. R. Mizerski, Instytucjonalizacja związku osób tej samej płci jako realizacja zobowiązania pozytywnego państwa z art. 8 EKPC – glosa do wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 13.07.2021 r., sprawy połączone 40792/10, 30538/14, 43439/14, Fedotova i in. przeciwko Rosji, EPS 2022/12).
Sąd dostrzega, że ETPC coraz bardziej stanowczo postuluje, aby państwa strony Konwencji zapewniły prawne uznanie związków osób tej samej płci, czego potwierdzeniem jest wyrok Wielkiej Izby ETPC z 17 stycznia 2023 r. w sprawie Fedotova i inni przeciwko Rosji. Należy jednakże pamiętać, że na gruncie art. 12 EPKC rozstrzygnięcie, czy związki jednopłciowe będą uznane w danym państwie jako związek partnerski czy jako związek małżeński, Trybunał nadal pozostawia państwom stronom Konwencji, zaś w obowiązującym polskim porządku prawnym brak jest przepisów prawnych który by regulowały kwestię związków osób tej samej płci w sposób pozwalający przyjąć, że związek taki jest związkiem małżeńskim.
Jak już wyżej wskazano, w polskim ustawodawstwie jedyną prawną formą uznania relacji dwojga ludzi, między którymi istnieje więź uczuciowa, fizyczna i gospodarcza, jest małżeństwo w rozumieniu art. 1 § 1 k.r.o. Akt małżeństwa, stanowi natomiast wyłączny dowód zawarcia prawnie uznawanego w Polsce związku.
Wskazać należy, że polski ustawodawca zapewniając możliwość zawarcia związku małżeńskiego tylko osobom różnej płci, przewidział dalsze tego konsekwencje w przepisach m.in. prawa rodzinnego (m.in. małżeńskie ustroje majątkowe – dział III k.r.o., opieka nad małoletnim – art. 146 k.r.o.) i spadkowego (dziedziczenie – art. 931 § 1 k.c.), odnosząc te instytucje tylko dla małżonków w rozumieniu art. 1 § 1 k.r.o.
Zatem wprowadzenie na podstawie decyzji administracyjnej do polskiego porządku prawnego transkrybowanego aktu małżeństwa osób tej samej płci mogłoby spowodować wątpliwości dotyczące stosowania wymienionych instytucji prawa rodzinnego i cywilnego w odniesieniu do tego związku. W dotychczasowym orzecznictwie i piśmiennictwie trafnie wskazano, że jakkolwiek za dopuszczalną należy uznać tzw. prawotwórczą wykładnię prawa stosowaną przez sądy, to jednak w przypadku, gdy wykładnia twórcza przepisów prawnych nie znajduje legitymacji w akceptowanych dyrektywach wykładni, stanowi ona niedopuszczalną wykładnię contra legem (wyrok NSA z 22 czerwca 2021 r. II OSK 2608/19 i cyt. tam L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2010, s. 21-22). Sądowe akty prawotwórcze muszą mieć bowiem swoje źródła w systemie prawa. Podzielić zatem należy w całości zapatrywanie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmującego, że aktywizm sędziowski w dziedzinie stanowiącej materię konstytucyjną (art. 18 Konstytucji RP), którą precyzyjnie regulują przepisy ustawy (art. 1 § 1 k.r.o.), stanowiłby przejaw niedopuszczalnej wykładni contra legem, co naruszałoby konstytucyjną zasadę trójpodziału władzy (art. 10 Konstytucji RP) i stało w sprzeczności z zakresem właściwości sądów administracyjnych wyznaczonej treścią art. 184 Konstytucji RP.
Z tych względów, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.