VI SA/Wa 4/21

VI SA/Wa 4/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-03-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-01-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Aneta Lemiesz
Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz /przewodniczący sprawozdawca/
Pamela Kuraś-Dębecka
Symbol z opisem
6172 Notariusze i aplikanci notarialni
Hasła tematyczne
Zawody prawnicze
Sygn. powiązane
II GSK 2468/21 - Wyrok NSA z 2025-05-29
Skarżony organ
Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 1192
art. 10; art. 11 pkt 1-3 i 7; art. 16; art. 16a; art. 52 par. 2; art. 80 par. 2; art. 2 par. 1
Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Pamela Kuraś-Dębecka Sędzia WSA Aneta Lemiesz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 marca 2021 r. sprawy ze skargi W. B. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie powołania na stanowisko notariusza oddala skargę
Uzasadnienie
Minister Sprawiedliwości (dalej: Minister, MS) decyzją z [...] października 2020r. nr [...], na podstawie art. 10, art. 11 pkt 1-3, 7 i art. 16a ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 2020 r., poz. 1192; dalej: p.n.) oraz art. 104 i art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, po rozpatrzeniu wniosku W. B. (dalej: Wnioskodawca, Strona, Skarżący) o powołanie na stanowisko notariusza i wyznaczenie siedziby kancelarii notarialnej w S., odmówił powołania Strony na stanowisko notariusza.
Do wydania powyższej decyzji doszło w oparciu o następujące ustalenia:
Wnioskodawca w dniu [...] sierpnia 2020 r. wystąpił do MS o powołanie na stanowisko notariusza i wyznaczenie siedziby kancelarii notarialnej w S.. Podał, że spełnia wymagania określone w art. 11 pkt 1-3 i 7 p.n., obecnie jest wpisany na listę adwokatów Izby Adwokackiej w L., a od [...] lipca 1987 r. do [...] listopada 2010 r. prowadził kancelarię notarialną w S. i nie został ukarany "którąkolwiek z kar dyscyplinarnych". Podnosił też, że po odwołaniu ze stanowiska notariusza prowadził gospodarstwo rolne, nie wykonywał żadnego zawodu prawniczego, ale nieodpłatnie świadczył pomoc prawną, w tym: przeprowadził skutecznie postępowania administracyjne w przedmiocie odtworzenia zaginionego statutu Spółki dla Zagospodarowania Wspólnoty Gruntowej [...] w S. oraz w przedmiocie ujawnienia w Rejestrze Ewidencji Gruntów wykazu osób uprawnionych udziału we Wspólnocie Gruntowej [...] w S.; reprezentował [...] nr [...] "[...]" w S., jako pełnomocnik zarządu, w postępowaniach przed Sądem Okręgowym o ustalenie stosunków członkostwa oraz o uchylenie uchwał Walnego Zgromadzenia Członków [...].
Na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, zgromadzonych w toku postępowania oraz znajdujących się w aktach osobowych nr [...] i nr [...], prowadzonych przez Okręgową Radę Adwokacką w L. (dalej: ORA) i aktach [...], dotyczących postępowania dyscyplinarnego prowadzonego wobec Strony, MS ustalił, że Wnioskodawca ma 63 lat, posiada obywatelstwo polskie, korzysta w pełni z praw publicznych i ma pełną zdolność do czynności prawnych. W 1984 r. ukończył z wynikiem dostatecznym studia na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu [...] i uzyskał tytuł magistra prawa. Po odbyciu aplikacji notarialnej w okręgu Sądu Wojewódzkiego w S. i zdaniu z oceną pozytywną w dniach [...] grudnia 1985 r. egzaminu notarialnego, decyzją Ministra z [...] stycznia 1986 r. ([...]) został powołany na stanowisko asesora notarialnego w okręgu Sądu Wojewódzkiego w S.. Następnie decyzją z [...] lipca 1987 r. został mianowany przez Ministra notariuszem Państwowego Biura Notarialnego w S., a decyzją z [...]marca 1992 r. MS wyznaczył Stronie siedzibę kancelarii notarialnej w S..
Wnioskodawca w dniu 10 lipca 2008 r. sporządził w swojej kancelarii akt notarialny Rep. A nr [...] - umowę darowizny. Na jej mocy matka została obdarowana przez trzech synów ich udziałami wynoszącymi po [...] w nieruchomościach rolnych i oświadczyła, że darowiznę tę przyjmuje, po czym w tym samym aktcie notarialnym obdarowana darowała swojemu małoletniemu wnukowi, reprezentowanemu przez ojca (jednego z wcześniejszych darczyńców) należące do niej udziały wynoszące 29/32 części w ww. nieruchomościach rolnych, o łącznym obszarze 4,95 ha, a ojciec działający w imieniu i na rzecz swojego małoletniego syna darowiznę tę w imieniu i na rzecz syna przyjął. Obdarowana i jednocześnie darczyńca nie podpisała aktu notarialnego lecz widnieje na nim odcisk jej palca - kciuka prawej ręki.
Według biegłych psychiatrów, którzy sporządzili opinię na polecenie Prokuratury Rejonowej w S. w sprawie [...] i Sądu Rejonowego w S. w sprawie [...] stan psychiczny obdarowanej w lipcu 2008 r. nie pozwalał na świadome wyrażenie przez nią woli oraz na obszerne, logiczne i rzeczowe odpowiedzi na pytania. Nie mogła ona rozpoznać znaczenia czynności prawnej, a stan wyłączenia świadomości i znaczenia podejmowanej czynności prawnej winien być zauważalny dla notariusza.
Decyzją z [...]. października 2010 r. ([...]) Minister odwołał Stronę ze stanowiska notariusza na podstawie art. 16 § 1 pkt 5 p.n. Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z [...] maja 2010 r., sygn. akt [...], uznał bowiem Wnioskodawcę za winnego tego, że działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, będąc funkcjonariuszem publicznym jako notariusz nie dopełnił ciążących na nim obowiązków działając na szkodę interesu prywatnego oraz będąc osobą uprawnioną do wystawienia dokumentu, poświadczył nieprawdę co do okoliczności mających znaczenie prawne, tj. popełnienia przestępstwa z art. 231 § 1 i 2 k.k. i art. 271 § 1 i 3 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., i za to wymierzył mu karę jednego roku i sześciu miesięcy pozbawienia wolności, z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby lat czterech, karę grzywny oraz orzekł zakaz wykonywania zawodu notariusza na okres 4 lat. Na skutek wniosku Strony o ponowne rozpatrzenie sprawy, MS, decyzją z [...] listopada 2010 r. ([...]), utrzymał w mocy kwestionowaną decyzję.
Po rozpoznaniu skargi Strony, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 29 kwietnia 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 250/11, uchylił zaskarżoną decyzję, a Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 26 stycznia 2012 r. w sprawie
II GSK 1778/11, na skutek skargi kasacyjnej MS, uchylił to orzeczenie i oddalił skargę.
Wobec Strony, na wniosek Ministra z 7 grudnia 2009 r. zarzucający oczywiste i rażące naruszenie art. 80 § 2 i art. 86 p.n., zostało wszczęte postępowanie dyscyplinarne, zakończone orzeczeniem Sądu Dyscyplinarnego Izby Notarialnej w L. (dalej: SD IN) z [...] maja 2014 r., sygn. akt [...] uniewinniającym obwinionego od popełnienia zarzucanego mu czynu. Orzeczenie to, na skutek odwołania MS, Wyższy Sąd Dyscyplinarny przy Krajowej Radzie Notarialnej (dalej: WSD KRN) orzeczeniem z [...] października 2014 r, sygn. akt [...] uchylił i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania SD IN, który ponownie orzeczeniem z [...] października 2016 r. w sprawie [...], uniewinnił Stronę od popełnienia zarzucanego mu czynu. Orzeczenie to, po rozpoznaniu odwołania Ministra, WSD KRN utrzymał w mocy orzeczeniem z [...] stycznia 2017 r. Sąd Najwyższy postanowieniem z [...] września 2017 r., sygn. akt [...], oddalił kasację MS jako oczywiście bezzasadną.
Okręgowa Rada Adwokacka w L. (dalej: ORA), po rozpatrzeniu wniosku Strony, uchwałą z [...] marca 2018 r. wpisała ją na listę adwokatów Izby Adwokackiej w L.. Minister decyzją z [...] kwietnia 2018 r. sprzeciwił się ww. wpisowi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na skutek skargi Strony, wyrokiem z 4 października 2018 r., sygn. akt VI SA/Wa 1288/18, uchylił zaskarżoną decyzję
Po przeprowadzeniu postępowania, Minister zaskarżoną decyzją odmówił powołania Strony na stanowisko notariusza.
Minister przedstawił tryb powoływania notariusza, uregulowany w art. 10 p.n., w tym obowiązek zasięgnięcia opinii (nie wiążącej) rady właściwej izby notarialnej, którą przedstawiła Rada Izby Notarialnej w L. (dalej: RIN) w formie uchwały nr [...] z [...] września 2020 r., pozytywnie opiniującej wniosek Strony o powołanie na stanowisko notariusza i wyznaczenie siedziby kancelarii notarialnej w S..
Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 16a p.n. osoba, która przestała być notariuszem, z przyczyn o których mowa w art. 16 § 1 pkt 5, może zostać ponownie powołana, jeżeli spełnia wymagania określone w art. 11 pkt 1-3 i 7 p.n. Te przesłanki podlegają badaniu przez Ministra. Cechy: nieskazitelność charakteru, czy rękojmia prawidłowego wykonywania zawodu notariusza (art. 11 pkt 2 p.n.) mają ocenny charakter. Po zgromadzeniu materiału dowodowego MS dokonał wnikliwej i wszechstronnej analizy tego materiału dowodowego i uznał, że wnioskodawca spełnia kryteria wymienione w art. 11 pkt 1, 1a, 3 i 7 p.n., ale nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu notariusza, wymaganej przez art. 11 pkt 2 p.n. Ten ostatni przymiot ma służyć zagwarantowaniu odpowiedniego poziomu etycznego i zawodowego członka korporacji. Przez rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza MS pojmował, oprócz wiedzy zweryfikowanej w prawem przewidziany sposób, taki zespół cech charakteru i zachowań w sferze zawodowej i prywatnej, które składają się na wizerunek osoby, na której nie ciążą żadne zarzuty podważające jej wiarygodność. Minister ma ustawowo zagwarantowane prawo kontrolowania wszystkich kwalifikacji kandydatów na notariusza, co daje gwarancję, że zawód notariusza będą wykonywały osoby, które mogą sprostać stawianym przez ustawodawcę wymaganiom także moralnym, etycznym i osobowościowym, przez co zostanie uwzględniony interes społeczny i słuszny interes obywateli.
W ocenie MS Strona nie spełnia przesłanki z art. 11 pkt 2 p.n., gdyż jej zachowanie w trakcie wykonywania zawodu notariusza w zdecydowany sposób podważało jej wiarygodność. Na notariusza jako osobę zaufania publicznego nałożono dodatkowe wymagania, których podstawą jest przede wszystkim zaufanie do notariusza nie tylko klientów, ale również organów i instytucji państwa. Takie cechy, jak dokładność, uczciwość, rzetelność, należyta staranność, stanowią podstawę wykonywania tego zawodu. Nabierają one szczególnego znaczenia w takich sferach, jak staranne wypełnianie obowiązków nałożonych przez ustawodawcę. Osoba wykonująca zawód notariusza zobowiązana jest respektować najwyższe standardy etyczne i być poza wszelkim podejrzeniem, co uprawnia do sankcjonowania wszelkich zachowań, stwarzających choćby ryzyko podważania tego zaufania.
Wnioskodawca zaś sporządzając [...] lipca 2008 r. wyżej opisany akt notarialny dopuścił się rażącej i oczywistej obrazy przepisów art. 80 § 2 p.n. (przy dokonywaniu czynności notarialnych notariusz jest obowiązany czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność ta może powodować skutki prawne) i art. 86 p.n. (notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnej, jeżeli poweźmie wątpliwość, czy strona czynności notarialnej ma zdolność do czynności prawnych). Wyjaśnił, że z opinii biegłych psychiatrów sporządzonych na użytek postępowania karnego zakończonego wyrokiem skazującym w [...], wynika, że Strona sporządzając w dniu [...] lipca 2008 r. akt notarialny, Rep. A nr [...], dokonała czynności notarialnej z udziałem osoby, która miała całkowicie wyłączoną zdolność świadomego podjęcia decyzji i wyrażenia woli, i stan ten z uwagi na zaawansowane stadium choroby Alzheimera, winien być zauważalny podczas kontaktu z nią. Tym bardziej oczywisty powinien być dla notariusza, który zobowiązany jest do dołożenia szczególnej staranności przy dokonywaniu czynności notarialnych. Sama wątpliwość co do posiadania przez stronę zdolności do czynności prawnych winna skutkować odmową dokonania czynności notarialnej. Wbrew treści art. 86 p.n. Wnioskodawca działań takich wówczas nie podjął, nie zabezpieczając w ten sposób praw i słusznych interesów tej osoby, jako strony aktu notarialnego.
Dopuszczenie się opisanego zachowania przez notariusza, jako osobę korzystającą z przymiotu zaufania publicznego, podważa jego wiarygodność, jako osoby ponownie ubiegającej się o powołanie na stanowisko notariusza. Istota tego zawodu opiera się na zaufaniu publicznym, jakim obdarza notariusza Państwo, powierzając mu część swoich kompetencji oraz zezwalając na posługiwanie się pieczęcią z godłem Państwa. Osoba, która swoim zachowaniem naruszyła powszechnie przyjęte zasady zaufania i to w związku z wykonywaniem zawodu notariusza, nawet mimo odpowiedniego merytorycznego przygotowania, nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania tego zawodu. Zdaniem MS postępowanie Strony w sposób rażący świadczyło o braku szczególnej staranności i ostrożności, wymaganych od notariusza, jako od osoby korzystającej z racji wykonywanego zawodu z przymiotu zaufania publicznego i sporządzającej akty notarialne mające powagę dokumentów urzędowych (art. 2 § 2 p.n.).
Minister zauważył, że zatarcie skazania wynikające z wyroku Sądu Rejonowego w S. w sprawie [...], nie wyłącza możliwości dokonywania ustaleń w trybie art. 75 k.p.a., że wnioskodawca popełnił czyn naganny, który może podważać jego wiarygodność i rękojmię w rozumieniu przepisów p.n. oraz przeprowadzenia oceny jego zachowania (w tym też tego, które legło u podstaw skazania), celem ustalenia, czy spełnia on ustawowe warunki do powołania na stanowisko notariusza. Zatarcie skazania eliminuje bowiem jedynie skutki prawnokarne skazania (brak jest podstaw do uznania kandydata na notariusza za osobę karaną). Nie eliminuje ono jednak uprawnienia, czy wręcz obowiązku Ministra, rozpoznającego wniosek o powołanie na stanowisko notariusza, dokonania oceny, czy określony czyn ma wpływ na ocenę etyczno - moralną tej osoby i tym samym ustalenia, czy kandydat daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza. Za nietrafny Minister uznał pogląd, że po zatarciu skazania niebyłe są zdarzenia, które legły u jego podstaw.
W ocenie MS upływ okresu, na jaki orzeczono wobec Wnioskodawcy środek karny w postaci zakazu wykonywania zawodu notariusza nie oznacza, że Strona automatycznie "odzyskała" możliwość wykonywania tego zawodu. Postępowanie w sprawie powołania na stanowisko notariusza prowadzone jest na podstawie przepisów p.n. i tylko w przypadku stwierdzenia, że osoba ponownie ubiegająca się o możliwość wykonywania zawodu notariusza spełnia wszystkie warunki określone w art. 11 pkt 1-3 i 7 w zw. z art. 16a tego aktu, MS może taką osobę powołać.
Minister w okolicznościach niniejszej sprawy nie miał wątpliwości, że Wnioskodawca nie gwarantuje prawidłowego wykonywania zawodu notariusza. Organ zgodził się, że ocena czy kandydat na notariusza daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza nie może, co do zasady, ograniczać się do jednostkowego zdarzenia z przeszłości i wymaga wszechstronnego rozważenia wszystkich okoliczności mających znaczenie przy dokonywaniu tej oceny. Jednakże w przypadku kwestii powołania na stanowisko notariusza osoby, która wcześniej wykonywała ten zawód, a następnie na skutek wyroku orzekającego o zastosowaniu środka karnego w postaci zakazu wykonywania zawodu notariusza została odwołana ze stanowiska notariusza, ocena czy osoba ta daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza, wymaga uwzględnienia także tych okoliczności, które miały miejsce po odwołaniu ze stanowiska notariusza. W ten sposób można bowiem ocenić, czy zachowanie kandydata w życiu zawodowym i osobistym, pozwala prognozować, że mimo nagannego zdarzenia z przeszłości, będzie on prawidłowo wykonywał zawód notariusza.
Zdaniem Ministra okoliczności, według wnioskodawcy świadczące, że daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza (wpis na listę adwokatów Izby Adwokackiej w L.i oraz okoliczność, że nie został ukarany którąkolwiek z kar dyscyplinarnych) nie oznaczały, że Strona spełniała przesłankę z art. 11 pkt 2 p.n.
Organ też podniósł, że po odwołaniu ze stanowiska notariusza w 2010 r. Wnioskodawca, pomimo wpisu w 2018 r. na listę adwokatów Izby Adwokackiej w l., nie wykonywał tego zawodu, prowadząc - jak wskazał - gospodarstwo rolne. Brak jest więc danych i okoliczności pozwalających stwierdzić, jak obecnie wykonuje obowiązki zawodowe (Wnioskodawca podał jedynie, że nieodpłatnie świadczy pomoc prawną), które stanowiłyby wystarczającą przeciwwagę do stwierdzonego, rażącego naruszenia prawa przy wykonywaniu zawodu notariusza w przeszłości i pozwalałyby zasadnie przyjąć, że będzie prawidłowo wykonywał zawód notariusza.
Minister podkreślił też, że brak uznania winy Wnioskodawcy w postępowaniu dyscyplinarnym oraz zatarcie skazania wynikającego z wyroku karnego, nie stanowiły okoliczności przemawiającej za przyjęciem, że Strona daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza. Zatarcie skazania oznacza tyle, że obecnie, w świetle prawa, Strona jest osobą niekaraną, co jednak nie jest równoznaczne z tym, że daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza.
Minister zgodził się, że w życiu każdego człowieka może zaistnieć jakaś zła okoliczność/przestępstwo, które nie musi w dalszej perspektywie przekreślać tego człowieka w sferze zawodowej, jak też i innej. Niemniej jednak skutki dopuszczenia się przestępstwa w związku z wykonywaniem zawodu zaufania publicznego (notariusza) i to przestępstwa prowadzącego do zaprzeczenia istocie tego zawodu są niezwykle trudne do odwrócenia.
Dlatego MS nie podzielił opinii RIN, że Wnioskodawca daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza, przy odwołaniu się do jego wiedzy oraz dotychczasowego doświadczenia zdobytego przez dwudziestotrzyletni okres wykonywania zawodu notariusza, w sytuacji, gdy Rada w ogóle nie rozważała stwierdzonego, rażącego naruszenia prawa przy wykonywaniu zawodu notariusza, którego Wnioskodawca nie uniknął pomimo długoletniego doświadczenia zawodowego, i to naruszenia prowadzącego do zaprzeczenia istocie tego zawodu.
Wnioskodawca nie wykazał też długoletniej, nienagannej pracy (w tym jako prawnika), po skazującym wyroku, co pozwalałoby rozważać, że może ponownie wykonywać zawód notariusza, dając rękojmię należytego wykonywania tego zawodu.
Wnioskodawca nie zgodził się ze stanowiskiem Ministra Sprawiedliwości i zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżył ją w całości. Na podstawie art. 57 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) zaskarżonej decyzji zarzucił:
I. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to jest:
1. art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. -Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, 695, 1298; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. oraz w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz dokonanie oceny w zakresie braku spełnienia przez skarżącego wymogu określonego w art. 11 pkt 2 p.n. wyłącznie w oparciu o dokumenty znajdujące się w aktach [...] w postaci opinii biegłego psychiatry W. M. oraz psychiatry J. B., sporządzonych na polecenie Prokuratury Rejonowej w S. w sprawie o sygn. akt [...] i Sądu Rejonowego w S. w sprawie o sygn. [...], z pominięciem pozostałego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym zwłaszcza znajdujących się w aktach [...] opinii pisemnej oraz ustnej uzupełniającej biegłego lekarza psychiatry prof. J. K. oraz uzupełniającej ustnej opinii biegłego psychiatry W M.;
2. uzupełniającej ustnej opinii psycholog M. B., a nadto z pominięciem orzeczenia SD IN z [...] października 2016 r., sygn. akt [...], orzeczenia WSD KRN z [...] stycznia 2017r., sygn. akt [...] oraz postanowienia Sądu Najwyższego z [...] września 2017r., sygn. akt [...];
3. art. 107 § 3 k.p.a. poprzez zaniechanie wskazania w uzasadnieniu faktycznym zaskarżonej decyzji przyczyn, z powodu których Organ odmówił wiarygodności i mocy dowodowej innym dowodom, niż te, na których się oparł ustalając stan faktyczny w niniejszej sprawie, w tym zwłaszcza w postaci opinii pisemnej i ustnej biegłego lekarza psychiatry prof. J. K. oraz uzupełniających opinii ustnych biegłego psychiatry W. M. oraz psycholog M. B., a nadto orzeczenia SD IN z [...] października 2016r., sygn. akt [...], orzeczenia WSD KRN z [...] stycznia 2017 r., sygn. akt [...] oraz postanowienia SN z [...] września 2017 r. sygn. akt [..];
II. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to jest art. 11 pkt 2 p.n. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż oceny w zakresie rękojmi należytego wykonywania zawodu zaufania publicznego przez osobę ubiegającą się o powołanie na stanowisko notariusza można dokonać w oparciu o jednorazowe zachowanie kandydata do zawodu notariusza, podczas gdy prawidłowa wykładnia powołanego przepisu prowadzi do wniosku, iż ocena w tym zakresie winna zostać przeprowadzona z uwzględnieniem całokształtu dotychczasowego zachowania kandydata na przestrzeni określonego czasu, a przynajmniej z okresu jego dotychczasowego życia prywatnego i zawodowego, a nadto w oparciu o wyczerpująco zebrany i wszechstronnie rozważony materiał dowodowy, pozwalający na ustalenie wszystkich okoliczności, które mogą mieć istotny wpływ na ocenę jego charakteru.
Wskazując na powyższe, Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zasądzenie od Ministra Sprawiedliwości na swoją rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych.
Ponadto, na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. wnosił o dopuszczenie dowodu z dokumentów załączonych do skargi w postaci zaświadczenia Izby Notarialnej w L. z [...] czerwca 2018 r. oraz opinii Stowarzyszenia Notariuszy Rzeczpospolitej Polskiej z dnia [...] czerwca 2018 r. na okoliczność nieskazitelnego charakteru i dotychczasowego zachowania Strony.
Minister Sprawiedliwości w odpowiedzi a skargę podtrzymał dotychczasową argumentację i wnosił o oddalenie skargi.
Skarżący w piśmie z 8 marca 2021 r., po analizie odpowiedzi Ministra na skargę, uważał, że zarzuty wobec kwestionowanej decyzji pozostają aktualne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 z późn. zm.; dalej: ustawa COVID) oraz zarządzenia Przewodniczącego Wydziału VI WSA z 25 lutego 2021r. Sąd w obecnym składzie podzielił stanowisko przedstawione w uzasadnieniu uchwał składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 30 listopada 2020 r.,
sygn. II OPS 6/19 i II OPS 1/20 oraz 22 lutego 2021 r. sygn. I OPS 1/20 (opubl.: orzeczenia.nsa.gov.pl), zgodnie z którym powyższy przepis należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m. in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ustawy COVID-19 jest m. in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie faktycznym istnieją takie okoliczności, które w zarządzonym stanie pandemii, w pełni nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości.
Przechodząc do merytorycznego rozpoznania skargi, przy ustalaniu granic rozpoznania sprawy należy odwołać się do art. 134 § 1 p.p.s.a. (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.), w myśl którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Kierując się powyższą regułą, skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa materialnego, które miałoby wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pk1 lit. c) p.p.s.a.) ani przepisów postępowania, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.).
Podstawą prawną wydanej decyzji był art. 10, art. 11 pkt 1-3 i 7 i art. 16a p.n.
Przepis art. 10 p.n. stanowi w § 1, że notariusza powołuje i wyznacza siedzibę jego kancelarii Minister Sprawiedliwości, na wniosek osoby zainteresowanej, po zasięgnięciu opinii rady właściwej izby notarialnej, a w § 3, że Minister może odmówić powołania na stanowisko notariusza osoby, o której mowa w § 1, tylko wtedy, gdy kandydat nie spełnia wymogów, o których mowa w art. 11-13, a także jeżeli dotychczasowe postępowanie kandydata budzi wątpliwości co do jego rzetelności, uczciwości lub przestrzegania wartości demokratycznego państwa prawnego. Ministrowi Sprawiedliwości oraz organom samorządu notarialnego opiniującym kandydata na notariusza przysługuje prawo wglądu do akt osobowych i dyscyplinarnych osoby składającej wniosek.
Przepis art. 11 p.n. wymienia wymagania, które ma spełniać osoba ubiegająca się o stanowisko notariusza. I tak na notariusza może być powołany ten, kto:
1) posiada obywatelstwo polskie, obywatelstwo innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej, albo obywatelstwo innego państwa, jeżeli na podstawie przepisów prawa Unii Europejskiej przysługuje mu prawo podjęcia zatrudnienia lub samozatrudnienia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na zasadach określonych w tych przepisach;
1a) korzysta w pełni z praw publicznych i ma pełną zdolność do czynności prawnych;
2) jest nieskazitelnego charakteru i daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza;
3) ukończył wyższe studia prawnicze w Rzeczypospolitej Polskiej i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne studia prawnicze uznane w Rzeczypospolitej Polskiej;
4) odbył aplikację notarialną w Rzeczypospolitej Polskiej;
5) złożył egzamin notarialny w Rzeczypospolitej Polskiej;
7) ukończył 26 lat.
Natomiast w art. 16a p.n. określono wymagania wobec osoby, która z określonych przyczyn przestała być notariuszem, ale ubiega się o ponowne powołanie na notariusza. I tak w § 1 uregulowano, że osoba, która przestała być notariuszem z przyczyn, o których mowa w art. 16 § 1 pkt 1, 4, 5 i 6 oraz § 3 p.n., może zostać ponownie powołana, jeżeli spełnia wymagania określone w art. 11 pkt 1-3 i 7, z uwzględnieniem art. 51 § 4 (Osoba, która przestała być notariuszem w związku z orzeczeniem kary dyscyplinarnej, o której mowa w § 1 pkt 4, może ponownie ubiegać się o powołanie na notariusza po upływie 10 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia kary pozbawienia prawa prowadzenia kancelarii.)
Według § 2 ostatniego artykułu jeżeli osoba, o której mowa w § 1, przez co najmniej 10 lat nie wykonywała zawodu notariusza, może zostać ponownie powołana na notariusza po złożeniu egzaminu notarialnego. Obowiązku złożenia egzaminu nie stosuje się do osób, o których mowa w art. 12 § 1.
Wśród przyczyn, których zaistnienie skutkuje koniecznością ponownego wystąpienia o powołanie na stanowisko notariusza, w przypadku chęci powrotu do zawodu, w art. 16a § 1 p.n. wskazuje także na orzeczony zakaz wykonywania zawodu na mocy prawomocnego wyroku sądu (art. 16 § 1 pkt 5 p.n.).
Taki sam skutek wywołuje wymieniona w art. 16 § 1 pkt 4 p.n. przyczyna odwołania - pozbawienie prawa prowadzenia kancelarii orzeczeniem sądu dyscyplinarnego.
Jak wynika z powyższego powołane w art. 16 § 1 pkt 4 i 5 p.n. kary/środki są samodzielnymi, niezależnymi podstawami odwołania notariusza. Zatem orzeczenia zapadłe w postępowaniu dyscyplinarnym (SD IN z [...] października 2016r., sygn. Akt [...] i WSD KRN z [...] stycznia 2017 r. sygn. akt [...]), uniewinniające Stronę od zarzucanego przewinienia zawodowego, jak i postanowienie Sądu Najwyższego Izby Karnej z [...] września 2017 r., sygn. akt [...], oddalające kasację Ministra Sprawiedliwości jako oczywiście bezzasadną, nie miały wpływu na ocenę wyroków: Sądu Rejonowego w S. z [...] maja 2010 r. sygn. akt [...] i Sądu Okręgowego w S. z [...] października 2010 r. sygn. akt [...], na mocy których został m.in. orzeczony wobec Skarżącego środek karny – zakaz wykonywania zawodu notariusza na okres 4 lat (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 stycznia 2012 r. sygn. akt II GSK 1778/11, wydany w postępowaniu o odwołanie Strony ze stanowiska notariusza).
Z mocy art. 16a § 1 p.n. Minister miał prawo skontrolowania wszystkich wymagań stawianych osobie ponownie ubiegającej się o stanowisko notariusza, w tym przepisie wymienionych (por. wyrok NSA z 11 marca 2014 r sygn. akt II GSK 2052/12; opubl.: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Nie było sporu, że Skarżący spełnił wymagania z art. 11 pkt 1, 1a, 3 i 7 p.n.
Natomiast spór zaistniał na tle oceny przesłanki powołanej w art. 11 pkt 2 p.n. Wnioskodawca nie podzielił opinii Ministra, że nie spełnia tego kryterium, tj. nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu notariusza.
W ocenie Skarżącego orzeczenia sądów dyscyplinarnych, zgromadzone w tych postępowaniach dowody (także z postępowania karnego), w tym: nowe bądź uzupełniające opinie biegłych psychiatrów i biegłej psycholog i okoliczność, że jest niekarany (stwierdzona informacją z Krajowego Rejestru Karnego uzyskana przez Ministra na mocy art. 13a p.n.) miały istotny wpływ na ocenę wspomnianej przesłanki, szczególnie, że odnosiły się do tego samego zdarzenia historycznego, co postępowanie karne, na dowodach z którego, tj. opiniach biegłych, oparł się Minister.
Jak już zaznaczono, odpowiedzialność karna i dyscyplinarna notariusza są odrębne od siebie (por. też art. 52 § 2 p.n.), choć mogą dotyczyć tego samego czynu, jeżeli miał cechy przestępstwa (art. 1 § 1 k.k.) oraz przewinienia dyscyplinarnego
(art. 50 p.n.).
Skarżący w opisany sposób próbuje wyeliminować skutki zdarzenia, które doprowadziło do wydania wyroku skazującego, podnosząc przy tym że nastąpiło zatarcie skazania.
Organ zaś miał obowiązek zbadania czy Wnioskodawca daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza (art. 16a § 1 w zw. z art. 11 pkt 2 p.n.). Wszechstronne badanie przed powołaniem na stanowisko notariusza, czy kandydat rzeczywiście daje rękojmię prawidłowego wykonywania tego zawodu, jest zadaniem Ministra Sprawiedliwości, który ma czuwać nad tym, aby standardy wykonywania zawodu zaufania publicznego były zachowane.
Przez rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza należy rozumieć, oprócz wiedzy zweryfikowanej w prawem przewidziany sposób, taki zespół cech charakteru i zachowań w sferze zawodowej i prywatnej, które składają się na wizerunek osoby, na której nie ciążą żadne zarzuty podważające jej wiarygodność. Tylko taka osoba może wykonywać zawód zaufania publicznego, jakim jest zawód notariusza. Badając, czy kandydat daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza, organ powinien brać pod uwagę wszystkie okoliczności składające się na wizerunek kandydata, a więc także znane mu zdarzenia, które legły u podstaw wydania wyroku skazującego, mimo iż skazanie uległo zatarciu. Zachowania te, jako fakty społeczne nadal istnieją i mogą być brane pod uwagę przy ocenie sylwetki kandydata (por. wyroki NSA w sprawie II GSK 2052/12 oraz z: 24 kwietnia 2012 r. sygn. akt IIGSK 479/11; 14 kwietnia 2016 r. sygn. II GSK 2647/14; z 11 kwietnia 2014 r sygn. akt II GSK 279/13; opubl.: orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto zatarcie skazania nie stanowi okoliczności przemawiającej za przyjęciem, że skarżący daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza. Zatarcie skazania oznacza bowiem tyle, że obecnie, w świetle prawa, skarżący jest osobą niekaraną, co jednak nie jest równoznaczne z tym, że daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu notariusza. Zatarcie skazania niewątpliwie wywołuje skutki w sferze prawnej - tworzy fikcję niekaralności osoby skazanej, nie może jednak usunąć obiektywnie istniejących faktów - a więc nie niweczy ani popełnionego przestępstwa, ani wydanego wyroku. Zatarcie skazania nie wpływa również na skutki, jakie wywołuje ono na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego w świetle art. 11 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z 18 stycznia 2017 r. sygn. akt II OSK 1036/15).
Dlatego Minister prawidłowo uwzględnił i ocenił zachowanie Skarżącego, który będąc notariuszem sporządził [...] lipca 2008 r. akt notarialny z udziałem osoby, która miała całkowicie wyłączoną zdolność świadomego podjęcia decyzji i wyrażenia woli z uwagi na zaawansowane stadium choroby Alzheimera, a stan wyłączenia świadomości i znaczenia podejmowanej czynności prawnej u tej osoby winien być zauważalny podczas kontaktu z nią.
Zgodnie z art. 80 § 2 p.n. przy dokonywaniu czynności notarialnych notariusz jest obowiązany czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność ta może powodować skutki prawne. Natomiast na mocy art. 86 p.n. notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnej, jeżeli poweźmie wątpliwość, czy strona czynności notarialnej ma zdolność do czynności prawnych.
Notariuszowi są stawiane dodatkowe wymagania, których podstawą jest przede wszystkim zaufanie do niego nie tylko klientów, ale także organów i instytucji państwa. Z mocy art. 2 § 1 p.n. notariusz bowiem w zakresie swoich uprawnień, o których mowa w art. 1, działa jako osoba zaufania publicznego, korzystając z ochrony przysługującej funkcjonariuszom publicznym. Konsekwencją tego uregulowania jest kompetencja Ministra (art. 10 § 3 p.n.), który może odmówić powołania na stanowisko notariusza osoby, nie tylko wtedy, gdy kandydat nie spełnia wymogów, o których mowa w art. 11-13, a także jeżeli dotychczasowe postępowanie kandydata budzi wątpliwości co do jego rzetelności, uczciwości lub przestrzegania wartości demokratycznego państwa prawnego.
Dlatego prawidłowo Minister przyjął, że zatarcie skazania wyrokiem karnym za dany czyn, nie zwalnia go z obowiązku oceny tego czynu z punktu widzenia gwarancji rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu notariusza, jeżeli pozostaje on w związku z oceną etyczno-moralną danej osoby, rzutującą na jej postawę zawodową. Organ też wszechstronnie rozważył znaczenie tego czynu dla spornej przesłanki z art. 11 pkt 2 p.n. Skarżący nie podważył skutecznie tej oceny. Przywoływane orzeczenia z postępowania dyscyplinarnego nie mogły podważyć mocy i skutków wyroku karnego.
Minister również rozważał w ramach omawianej przesłanki kwestię aktywności zawodowej Wnioskodawcy po odwołaniu ze stanowiska notariusza (prowadził gospodarstwo rolne i nie wykonywał żadnego zawodu prawniczego), działalności nieodpłatnego świadczenia pomocy prawnej, wpisu Skarżącego na listę adwokatów Izby [...] w 2018 r., przy czym Skarżący złożył ślubowanie [...] grudnia 2019 r. i od dnia [...] stycznia 2020 r. jest zawieszony w wykonywaniu czynności. Okoliczności te, jak słusznie wywodził Minister nie stanowiły wystarczającej przeciwwagi do stwierdzonego wcześniejszego rażącego naruszenia prawa przy wykonywaniu zawodu notariusza i nie dawały uzasadnionych podstaw, że Wnioskodawca będzie prawidłowo wykonywał zawód notariusza, zwłaszcza że nie wynikało z nich, aby przez okres niewykonywania zawodu notariusza wykonywał inne czynności związane np. ze świadczeniem pomocy prawnej w stopniu wymaganym od osób zajmujących się tym czynnościami zawodowo.
Także przedstawiona przez RIN opinia o Skarżącym jako kandydacie na notariusza i miejscu proponowanej kancelarii, nie była dowodem, który zniwelowałby skutki nagannej czynności notarialnej Strony, wykonanej w 2008 r.
Co do dowodów dołączonych do skargi, należy zauważyć, że dotyczą w zasadzie okresu, kiedy Skarżący był notariuszem, a który to okres działalności zawodowej został już oceniony, a przy tym opinia RIN w [...] była mniej dokładna niż ta wydana przez RIN na mocy art. 10 § 1 p.n. w zw. z art. 106 § 1 k.p.a., przy tym w ramach określonej procedury.
Mając powyższe na uwadze Sąd nie dopatrzył się, aby doszło do naruszenia przez Ministra przepisów prawa materialnego, ani przepisów postępowania. Organ zebrał i rozpatrzył wyczerpująco niezbędny materiał dowodowy, zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. art. 7 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. Stanowisko organu było wyczerpujące i logiczne , co zostało przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, sporządzonym w zgodzie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.
Na marginesie należy tez podnieść, że w omawianej sprawie prawomocny wyrok karny zapadł [...] października 2010 r. Natomiast decyzja odmawiająca powołania Wnioskodawcy na stanowisko notariusza została wydana [...] października 2020 r.
Sąd kasacyjny w sprawie II GSK 1778/11 (dotyczącej odwołania Skarżącego ze stanowiska notariusza) stwierdził, że w przypadku orzeczenia przez sąd karny zakazu wykonywania, przez określony czas, zawodu notariusza, zostaje on pozbawiony kompetencji dokonywania czynności notarialnych, a tym samym traci prawo do prowadzenia kancelarii. Zatem przypadek, gdy notariusz na skutek orzeczonego przez sąd karny zakazu, nie może wykonywać zawodu należy traktować jako utratę z mocy wyroku sądowego prawa wykonywania zawodu notariusza.
W tej sytuacji organ powinien był rozważyć, czy Skarżący pretendując na stanowisko notariusza, nie powinien złożyć egzaminu notarialnego, zgodnie z uregulowaniem z art. 16a § 2 p.n. (Jeżeli osoba, o której mowa w § 1, przez co najmniej 10 lat nie wykonywała zawodu notariusza, może zostać ponownie powołana na notariusza po złożeniu egzaminu notarialnego. Obowiązku złożenia egzaminu nie stosuje się do osób, o których mowa w art. 12 § 1.)
Wobec powyższego, skarga jako bezzasadna podległa oddaleniu na mocy art. 151 p.p.s.a.