VI SA/Wa 2174/20

VI SA/Wa 2174/20 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-01-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-10-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Aneta Lemiesz
Dorota Pawłowska /sprawozdawca/
Pamela Kuraś-Dębecka /przewodniczący/
Symbol z opisem
652  Sprawy ubezpieczeń zdrowotnych
Hasła tematyczne
Ubezpieczenia
Sygn. powiązane
II GSK 1921/21 - Wyrok NSA z 2023-11-08
Skarżony organ
Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 1373
art. 102, art. 109
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Pamela Kuraś-Dębecka Sędziowie Sędzia WSA Aneta Lemiesz Sędzia WSA Dorota Pawłowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi R. w K. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Dyrektora [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] października 2016 r.; 2. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz Regionalnej Izby Obrachunkowej w Katowicach kwotę 480 ( czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej,, Organ", ,,Prezes NFZ") decyzją z dnia [...] czerwca 2020r. nr [...] (dalej ,,zaskarżona decyzja"), działając na podstawie art. 102 ust. 5 pkt 24 w związku z art. 109 ust. 5 oraz art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2019 r., poz. 1373; dalej: ,,ustawa o świadczeniach") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.; dalej: ,,Kpa"), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez Regionalną Izbę Obrachunkową w K. (dalej: ,,Płatnik", ,,Strona", "Skarżąca") utrzymał w mocy decyzję Dyrektora [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej także: ,,Organ I instancji") z dnia [...] października 2016r. nr [...] (dalej: ,,decyzja I instancji"), ustalającą, że M. G. (dalej: ,,Zainteresowany", ,,Uczestnik") podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu w dniu [...] kwietnia 2013. oraz w dniu [...] października 2014r. z tytułu wykonywania na rzecz Płatnika pracy na podstawie umów o świadczenie usług, do których zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, dalej ,,K.c.") stosuje się przepisy dotyczące zlecenia.
Zaskarżoną decyzję wydano w następujących okolicznościach sprawy:
Podczas kontroli okresowej u Płatnika Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. (dalej ,,ZUS") ustalił, że Uczestnik nie został zgłoszony do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu umów cywilnoprawnych zawartych ze Stroną, tj. umowy:
- z dnia [...] kwietnia 2013r. dotyczącej przeprowadzenie szkolenia dla skarbników j.s.t. woj. [...] (j.s.t. - jednostek samorządu terytorialnego),;
- z dnia [...] października 2014r. dotyczącej przeprowadzenia szkolenia "[...]".
Pismem z dnia [...] sierpnia 2016r. ZUS zwrócił się do Organu I instancji o wydanie decyzji w zakresie objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym. ZUS poinformował, iż Zainteresowany w dniu [...] kwietnia 2013 r. oraz w dniu [...] października 2014r. posiadał inny tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, a wykonywana praca u Płatnika nie była wykonywana na rzecz swojego pracodawcy. ZUS, po przeanalizowaniu spornych umów uznał, że faktycznie pomiędzy stronami tych umów doszło do zawarcia cywilnoprawnych umów o świadczenie usług.
Organ I instancji wydając decyzję ustalającą, że Uczestnik podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu w dniu [...] kwietnia 2013. oraz w dniu [...] października 2014r. z tytułu wykonywania na rzecz Płatnika pracy na podstawie umów o świadczenie usług do których stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, stwierdził, że zarówno umowa o dzieło i umowa o świadczenie usług (do której stosuje się przepisy o zleceniu) zaliczają się do umów, na podstawie których strona zobowiązana do świadczenia niepieniężnego obowiązana jest do podejmowania pewnych działań. Różnica między wyżej wskazanymi umowami polega na tym, że w przypadku umowy o dzieło świadczenie niepieniężne nie polega jedynie na starannym działaniu, a wyraża się również osiągnięciem z góry założonego rezultatu. Przedmiot umowy o dzieło może być określony w różny sposób i różny może być stopień dokładności tego określenia, pod warunkiem, że nie budzi wątpliwości o jakie dzieło chodzi. W spornej sprawie przedmiotem zawartych umów było przeprowadzenie szkoleń. Zawarte umowy są pozbawione zapisu dotyczącego indywidualnych predyspozycji jakie musi posiadać dzieło, a więc nie został ustalony konkretny rezultat, jaki ma powstać na skutek podjętych czynności przez Uczestnika. Przedmiotem umów nie było więc osiągnięcie oznaczonego rezultatu, gdyż takowy nie został w umowach określony. Z tych też względów Organ I instancji przyjął, że są to umowy o świadczenie usług od których stosuje się przepisy K.c. o zleceniu.
W wyniku wniesionego przez Płatnika odwołania, Prezes NFZ utrzymał decyzję Organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes NFZ wskazał, że z akt sprawy wynika, iż Zainteresowany zawarł z Płatnikiem umowy nazwane "umowami o dzieło", przedmiotem których było:
- przeprowadzenie szkolenia dla skarbników j.s.t. woj. [...] (j.s.t. - jednostek samorządu terytorialnego), umowa z dnia [...] kwietnia 2013 r.,
- przeprowadzenie szkolenia "[...]", umowa z dnia [...] października 2014 r.
Organ zauważył także, powołując się na ustalenia ZUS, że Płatnik w ww. okresie nie zgłosił Zainteresowanego do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego na podstawie wykonywania zobowiązania z tytułu zawartych umów cywilnoprawnych. W ww. okresach Zainteresowany posiadał inny tytuł do ubezpieczeń społecznych i osiągał z tego tytułu wynagrodzenie wyższe od minimalnego a umowy o świadczenie usług zawarte z Płatnikiem nie były wykonywane na rzecz swojego pracodawcy.
Prezes NFZ nie podzielając stanowiska Skarżącej zawartego w odwołaniu stwierdził, że w zawartych przez Strony umowach nie sposób odnaleźć konkretnie określonego rezultatu, który charakteryzowałby się indywidualnym, twórczym charakterem. Przygotowanie szkoleń wraz z ich przeprowadzeniem na określony temat jest szeregiem czynności, wykonywanych z należytą starannością przez Zainteresowanego. Trudno wskazać w badanym przypadku weryfikowalny, samoistny wynik analizowanych umów. Także brak jest w zapisach spornych umów uregulowania kwestii odpowiedzialności Uczestnika za ewentualne wady dzieła. Jednakże należy wyjaśnić, że takową odpowiedzialność Zainteresowany mógł ponosić na zasadzie winy polegającej na niestarannym wykonywaniu pracy, charakterystycznej dla umów zlecenia a nie na zasadzie ryzyka, typowego dla umów o dzieło.
Badając obowiązki Zainteresowanego wynikające z zawartych z Płatnikiem umów, mając na względzie przepisy art. 627-646 K.c. oraz art. 734-750 K.c. nie mogąc podzielić oceny prawnej prezentowanej przez Skarżącą, Organ uznał, że do analizowanych umów zastosowanie mają przepisy o umowie zlecenia. Zdaniem Prezesa NFZ, które posiada oparcie w doktrynie prawa oraz orzecznictwie, stosownie do treści art. 627 K.c., przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Przedmiotem umowy o dzieło jest zatem zobowiązanie do wykonania określanego dzieła poprzez stworzenie czegoś lub przetworzenie do postaci w jakiej dotychczas nie istniało.
Jak stwierdził Organ zaznaczyć przy tym należy, że dzieło może mieć charakter materialny jak i niematerialny, zaś sama umowa o dzieło jest umową rezultatu. Dzieło powinno mieć byt samoistny, niezależny od działania wykonawcy i możliwość uzyskania samodzielnej wartości w obrocie. Dzieło musi również istnieć w postaci postrzegalnej, pozwalającej nie tylko odróżnić je od innych przedmiotów, ale i uchwycić istotę osiągniętego rezultatu. Z kolei wykonywanie określonej czynności, czy też szeregu powtarzających się czynności bez względu na to jaki rezultat czynność ta przyniesie jest właściwe dla umów, co do których mają zastosowanie przepisy K.c. o umowie zlecenia.
Prezes NFZ podniósł, że zgodnie z treścią art. 734 § 1 K.c. przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie, przy czym do umowy o świadczenie usług stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. Przedmiotem tych umów jest dokonanie określonej czynności faktycznej bądź zespołu czynności faktycznych, które nie muszą prowadzić do osiągnięcia indywidualnie oznaczonego rezultatu. Umowa o świadczenie usług jak i zlecenia jest przykładem umowy starannego działania, podczas gdy umowa o dzieło jest umową rezultatu. Stąd też odpowiedzialność osoby wykonującej umowę o dzieło jest na zasadzie ryzyka, a umowy o świadczenie usług/zlecenia na zasadzie winy.
Jak podkreślił Organ, w § 1 analizowanych umów wskazano, że wykonawca zobowiązuje się wykonać dzieło polegające na: przeprowadzeniu szkoleń dla skarbników j.s.t. woj. [...] (j.s.t. - jednostek samorządu terytorialnego) oraz "[...]".
W odniesieniu do powyższego Organ stwierdził, że kwestią typową dla każdego projektu zmierzającego do realizacji wykładu, kursu, szkolenia czy warsztatu jest przygotowanie programu, materiałów, koncepcji w oparciu o które zajęcia są realizowane oraz w efekcie przeprowadzenie tych szkoleń, wykładów, ćwiczeń. Czynności zmierzające do ich powstania, nawet jeśli zostaną zmaterializowane na piśmie w formie dokumentu, czy na nośniku elektronicznym nie mogą być utożsamiane z dziełem. Prezes NFZ nie może zatem zgodzić się ze stanowiskiem Strony, iż wykonywane czynności w ramach analizowanych umów oraz powstałe w ich wyniku skutki, stanowią dzieło. W omawianym przypadku bowiem nie powstał rezultat (materialny bądź niematerialny), który mógłby zostać poddany sprawdzianowi na istnienie wad fizycznych.
Od zaskarżonej decyzji została wywiedziona przez Stronę skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zaskarżając decyzję w całości, zarzuciła Organowi:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach w związku z art. 627 K.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie ww. przepisów, w wyniku czego uznano, iż Zainteresowany wykonując umowy o dzieło podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu;
2. naruszenie innych przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji Organu I instancji.
Wskazując na powyższe zarzuty Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji I instancji.
W uzasadnieniu skargi Strona wskazała, że umowy zawarte przez Skarżącą z Zainteresowanym, jak również ze wszystkimi innymi ekspertami prowadzącymi szkolenia na rzecz Skarżącej bezsprzecznie były umowami o dzieło. Zasada swobody umów przewidziana art. 3531 K.c. daje stronom możliwość wyboru rodzaju stosunku prawnego, którym będą połączone. Z kolei kryteria oceny danego stosunku zobowiązaniowego, stosownie do treści art. 65 § 2 K.c., poza samym brzmieniem umowy, stanowią: zgodny zamiar stron i cel umowy.
Skarżąca wskazała, że umowy zawarte z Uczestnikiem dotyczące przeprowadzenia szkoleń były umowami rezultatu. Strona stwierdziła, że obowiązek prowadzenia szkoleń wynika z ustawy o regionalnych izbach obrachunkowych a nadto kwalifikacja prawna wspomnianych umów stosownie do postanowienia art. 627 K.c. wskazuje na potrzebę oznaczenia dzieła i dopuszcza określenie świadczenia w sposób ogólny, jednakże nadający się do przyszłego dookreślenia na podstawie wskazanych w umowie podstaw, ale także przez zwyczaj czy zasady uczciwego obrotu. Zatem określenie dzieła może posiadać różny stopień dokładności, z zastrzeżeniem, że nie budzi on wątpliwości o jakie dzieło chodzi. Ażeby przyjąć, że mamy do czynienia z dziełem, koniecznym jest, by odróżniało się ono od innych wytworów pracy, zarówno materialnych, jak również niematerialnych. Jak zauważyła Strona, w przypadku omawianych umów, ich przedmiot, tj. przygotowanie konspektu i wygłoszenie wykładu na z góry określony temat stanowi, iż umowy te są umowami o dzieło. Zarówno Prezes NFZ, jak i Organ I instancji pominęli fakt, że w wyniku wykonania zakwestionowanych umów wystąpiły ich rezultaty (zarówno materialne, jaki i te niematerialne).
W odpowiedzi na skargę Prezes NFZ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 roku, poz. 2107), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako ,,Ppsa").
Rozpoznając skargę w świetle powołanych wyżej kryteriów należy uznać, że zasługuje ona na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja dotknięta jest naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa. Z uwagi na to, że tymi samymi naruszeniami jest obarczona decyzja I instancji, Sąd uchylił także i tę decyzję (art. 135 Ppsa).
Kwestią istotną, determinującą treść rozstrzygnięcia przyjętego w zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji I instancji było ustalenie charakteru prawnego umów zawartych przez Zainteresowanego ze Skarżącą.
Zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, które zostały wymienione w tym przepisie. Należą do nich m.in. osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia lub osoby z nimi współpracujące (art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach). Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r., poz. 300 ze zm.; dalej: ,,ustawa o systemie ubezpieczeń") stwierdza wprost w art. 6 ust. 1 pkt 4 rozdziału 2, regulującego "Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym", że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają (...) osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są m. in. osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia (...). Brzmienie tego przepisu jednoznacznie wskazuje, że chodzi tu o tą samą kategorię osób, podlegających ubezpieczeniu społecznemu, a tym samym kwalifikujących się do objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym. W myśl art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach, za osobę wykonującą pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej lub innej umowy o świadczenie usług oraz za osobę z nią współpracującą składkę jako płatnik oblicza, pobiera z dochodu ubezpieczonego i odprowadza zamawiający.
W świetle art. 69 ust. 1 ustawy o świadczeniach, obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego powstaje i wygasa w terminach określonych w przepisach o ubezpieczeniach społecznych. Stosownie natomiast do art. 13 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń, obowiązkowo ubezpieczeniom tym (społecznym) podlegają osoby wykonujące pracę nakładczą oraz zleceniobiorcy - od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy.
Uznanie, iż sporne umowy nie stanowiły umowy o dzieło, uregulowanej w art. 627 i nast. K.c., lecz umowę świadczenia usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu (art. 750 K.c.) oznacza, że Strona, jako płatnik składek, była zobowiązana do obliczania i pobierania składek z dochodu ubezpieczonego (Zainteresowanego) oraz ich odprowadzania – na podstawie art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach.
Zgodnie z art. 627 K.c., przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Elementami przedmiotowo istotnymi umowy o dzieło jest określenie dzieła, do którego wykonania zobowiązany jest przyjmujący zamówienie, a także, z uwzględnieniem regulacji art. 628 w związku z art. 627 K.c., wynagrodzenia, do którego zapłaty zobowiązany jest zamawiający. Umowa o dzieło jest umową o "rezultat usługi". Rezultat, na który umawiają się strony, musi być obiektywnie osiągalny i w konkretnych warunkach pewny. Celem umowy o dzieło nie jest bowiem czynność (samo działanie) lub zaniechanie, które przy zachowaniu określonej staranności prowadzić ma w końcowym efekcie do osiągnięcia określonego w umowie rezultatu. Przy umowie o dzieło chodzi o osiągnięcie określonego rezultatu, niezależnie od rodzaju i intensywności świadczonej w tym celu pracy i staranności. Odpowiedzialność przyjmującego zamówienie, w wypadku nieosiągnięcia celu umowy, jest więc odpowiedzialnością za nieosiągnięcie określonego rezultatu, a nie za brak należytej staranności. Przedmiotem umowy o dzieło, w ujęciu K.c., jest więc przyszły, z góry określony, samoistny, materialny lub niematerialny, lecz obiektywnie osiągalny i w danych warunkach pewny rezultat pracy i umiejętności przyjmującego zamówienie, którego charakter nie wyklucza możliwości zastosowania przepisów o rękojmi za wady (por. A. Brzozowski [w:] J. Rajski (red.), System prawa prywatnego, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Tom 7, Warszawa 2011, s. 390-391).
Umowa o dzieło zakłada swobodę i samodzielność w wykonywaniu dzieła, a jednocześnie nietrwałość stosunku prawnego, gdyż wykonanie dzieła ma charakter jednorazowy i jest zamknięte terminem wykonania. Przyjmuje się przy tym, że rezultat, o który umawiają się strony, musi być z góry określony, mieć samoistny byt oraz być obiektywnie osiągalny i pewny. Wykonanie dzieła najczęściej przybiera postać wytworzenia rzeczy, czy też dokonania zmian w rzeczy już istniejącej (naprawienie, przerobienie, uzupełnienie). Tego rodzaju postacie dzieła są rezultatami materialnymi umowy zawartej między stronami, weryfikowalnymi ze względu na istnienie wady (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II UK 402/12, LEX nr 1350308, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 1999 r., sygn. akt IV CKN 152/00, OSNC 2001 Nr 4, poz. 63). Poza rezultatami materialnymi istnieją także rezultaty niematerialne, które mogą, ale nie muszą być ucieleśnione w jakimkolwiek przedmiocie materialnym. W każdym razie takim rezultatem nieucieleśnionym w rzeczy nie może być czynność, a jedynie jej wynik, dzieło bowiem musi istnieć w postaci postrzegalnej, pozwalającej nie tylko odróżnić je od innych przedmiotów, ale i uchwycić istotę osiągniętego rezultatu. Pomijając wątpliwości odnośnie uznawania za dzieło rezultatów niematerialnych nieucieleśnionych w rzeczy (por. np. K. Zagrobelny [w:] E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2006, s. 1039; A. Brzozowski (w:) System prawa prywatnego, t. 7, 2004, s. 329-332; J. Szczerski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, 1972, s. 1371), wskazać należy, że takim rezultatem nieucieleśnionym w rzeczy nie może być sama czynność, a jedynie wynik (rezultat) tej czynności.
W orzecznictwie sądowym podkreśla się nadto także, że w niektórych przypadkach przygotowanie i przeprowadzenie wykładu może być postrzegane za osiągnięcie określonego rezultatu niematerialnego, który może stać się przedmiotem umowy o dzieło (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30 maja 2001 r., sygn. akt I PKN 429/00) W takim przypadku może dojść do postawania utworu w rozumieniu ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2019r. poz. 265 ze zm. dalej: ,,ustawa o prawie autorskim"). Warunkiem, aby wykładowi można było przypisać cechy utworu będącego dziełem, jest spełnienie przezeń naukowego, niestandardowego charakteru, niepowtarzalności, wypełnienie kryteriów twórczego i indywidualnego dzieła naukowego, a nie posiadania charakteru odtwórczego, polegającego jedynie na wykonywaniu czynności wymagających określonej wiedzy i zdolności do jej przekazania (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 4 czerwca 2014 r. sygn. akt II UK 548/13; Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia: 6 sierpnia 2019 r., sygn. akt II GSK 2313/17; 24 października 2019 r., sygn. akt II GSK 2369/17; 24 października 2019 r. sygn. akt II GSK 2962/17; 18 grudnia 2019 r. sygn. akt II GSK 2964/17).
Nie można wykluczyć, że doszło do zawarcia pomiędzy Stronami tego rodzaju umów, których przedmiotem jest wygłoszenie wykładu/wykładów takiego rodzaju, że spełniają one wymogi dla uznania ich za utwór w rozumieniu ustawy o prawie autorskim. W przypadku zaś stwierdzenia takiej sytuacji należałoby przyjąć, że doszło do zawarcia umów o dzieło (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 października 2011 roku, sygn. akt II GSK 1795/16, wyrok Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2014 roku, sygn. akt II UK 420/13, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 2013 roku, sygn. akt II UK 26/13, wyrok Sądu Najwyższego z 12 sierpnia 2015 roku, sygn. akt I UK 389/14, wyrok Sądu Najwyższego z 10 maja 2016 r. o sygn. akt II UK 217/15 i z 12 sierpnia 2015 r. o sygn. akt I UK 389/14, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 maja 2019 roku, sygn. akt II GSK 1758/17).
Przechodząc zaś do charakterystyki umowy o świadczenie usług trzeba zauważyć, że jak stanowi przepis art. 750 K.c., do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami, stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. W tej sytuacji ustalenie, że jakaś konkretna umowa i stosunek zobowiązaniowy jest "umową o świadczenie usług, która nie jest regulowana innymi przepisami", pociąga za sobą obowiązek wykonania nakazu z art. 750 K.c., a więc obowiązek odpowiedniego zastosowania przepisów o zleceniu. Przy czym należy wskazać, iż subsumcja zawartej umowy pod przepis art. 750 K.c. nie czyni takiej umowy umową zlecenia, w rozumieniu art. 734 K.c. (por. L. Ogiegło [w:] J. Rajski (red.), System prawa prywatnego, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Tom 7, Warszawa 2011, s. 573 i nast.).
Istota umowy zlecenia, w świetle art. 734 K.c. i nast., wyraża się w tym, że przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie. Umowę zlecenia zalicza się przy tym do zobowiązań tzw. starannego działania, a nie zobowiązań rezultatu. Chociaż sama definicja zakłada dążenie do osiągnięcia określonego rezultatu - dokonania czynności prawnej, jednakże w razie jego nieosiągnięcia, ale jednoczesnego dołożenia wszelkich starań w tym kierunku, przy zachowaniu należytej staranności, zleceniobiorca nie ponosi odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania (tak m.in. K. Kołakowski [w:] G. Bieniek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, Warszawa 2006, s. 387). Innymi słowy, odpowiedzialność kontraktowa przyjmującego zlecenie powstanie wówczas, gdy przy wykonaniu zlecenia nie zachował wymaganej staranności, niezależnie od tego, czy oczekiwany przez dającego zlecenie rezultat nastąpił, czy też nie.
W odróżnieniu zaś od umowy o dzieło, przyjmujący zamówienie w umowie zlecenia (umowie o świadczenie usług) nie bierze na siebie ryzyka pomyślnego wyniku spełnianej czynności. Jego odpowiedzialność za właściwe wykonanie umowy oparta jest na zasadzie starannego działania (art. 355 § 1 K.c.), podczas gdy odpowiedzialność strony przyjmującej zamówienie w umowie o dzieło niewątpliwie jest odpowiedzialnością za rezultat. W przypadku umowy o dzieło niezbędne jest zatem, aby starania przyjmującego zamówienie doprowadziły w przyszłości do konkretnego, indywidualnie oznaczonego rezultatu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2012 r., sygn. akt II UK 60/12 – niepublikowane).
Należy również podkreślić, że o prawidłowym zakwalifikowaniu umowy cywilnoprawnej nie decyduje nazwa umowy czy jej stylistyka, lecz rzeczywisty przedmiot umowy, okoliczności jej zawarcia oraz sposób i okoliczności jej wykonywania, w tym realizowanie przez strony, nawet wbrew postanowieniom umowy, cechy charakterystyczne dla danego stosunku prawnego, które odróżniają zawartą i realizowaną umowę od innych umów cywilnoprawnych. Przy czym wola stron umowy nie może zmieniać ustawy, co wprost wynika z art. 58 § 1 K.c. (tak np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 maja 2016 r., sygn. akt III AUa 1392/15, Lex nr 20711315). Niezależnie zatem od deklaracji stron co do nazwy zawieranej przez nie umowy, postanowienia umowy, jak i okoliczności związane z jej wykonywaniem dopiero pozwalają na ocenę, czy strony, zawierając danego rodzaju umowę, nie wykroczyły poza granice swobody kontraktowej wyznaczone w art. 3531K.c. (tak: Naczelny Sąd Administracyjny (dalej także: ,,NSA") w wyroku z dnia 6 sierpnia 2018 r., sygn. akt II GSK 1630/17).
Do prawidłowej oceny charakteru prawnego zawartej pomiędzy stronami umowy może dojść tylko wówczas gdy organy administracji publicznej, w ramach prowadzonego postępowania w sprawie dysponowały wystarczającym materiałem dowodowym dla jej dokonania.
Organ nie był zatem wolny od podjęcia wszelkich niezbędnych czynności w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy (art. 7 Kpa), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 Kpa) i dokonania wnikliwej, rzetelnej oceny na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność faktyczna, istotna z punktu widzenia mającego w sprawie zapaść rozstrzygnięcia została należycie udowodniona (art.80 Kpa). Organy administracji publicznej są zaś zobowiązane do uczynienia zadość regułom prowadzenia postępowania administracyjnego albowiem tylko w takim przypadku wydawane rozstrzygnięcie będzie mogło być uznane za zgodne z prawem. Tylko tak prowadzone postępowanie służyć będzie też realizacji ogólnych zasad postępowania administracyjnego: zasadzie praworządności (art. 6 Kpa), zasadzie prawdy obiektywnej (art. 7 Kpa) czy zasadzie pogłębiana zaufania (art. 8 Kpa).
W konsekwencji organy administracji publicznej mają obowiązek nie tylko określić, jakie okoliczności faktyczne są istotne z punktu widzenia rodzaju sprawy administracyjnej ale następnie zebrać materiał dowodowy wystarczający dla dokonania tych ustaleń w sprawie, należycie go rozważyć w świetle wymogów ustanowionych postanowieniami ww. przepisów prawa i dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji.
Tymczasem ustalony przez Organy stan faktyczny został przyjęty z uchybieniem norm wynikających z powyżej wymienionych przepisów postępowania. Organy bowiem nie mogły w niniejszej sprawie poprzestać na samym jedynie tytule umowy i lakonicznie określonym przedmiocie, jaki został objęty zobowiązaniem Uczestnika.
Umowy załączone do akt administracyjnych są krótkie, sporządzone na formularzach i zawierają podstawowe informacje o łączącym Strony stosunku prawnym. Wynika z nich kiedy zostały zawarte oraz że stronami tych umów są Uczestnik i Płatnik. Według umowy z [...] kwietnia 2013r. Zainteresowany zobowiązywał się do ,,przeprowadzenia szkolenia dla skarbników jednostek samorządu terytorialnego województwa [...]", natomiast w umowie z [...] października 2014r. do przeprowadzenia szkoleń na temat ,, [...]". Brak w umowach jednak dalszych, bardziej szczegółowych informacji co do treści wzajemnych zobowiązań Stron, jakie wypływają z faktu ich podpisania. Brak zatem tych elementów, które pozwoliłyby w pełni zweryfikować ich charakter prawny. W umowach zostało bowiem zawarte jedynie stwierdzenie, że do wykonania dzieła zamawiający wyda wykonawcy na jego żądanie wszelkie niezbędne materiały i narzędzia (§ 2 pkt 1), z których następnie, po zakończeniu, dzieła wykonawca zobowiązany jest się rozliczyć (§2 pkt 2). Wskazany został także termin wykonania dzieła i miejsce odbioru w siedzibie zamawiającego (§3 i § 4) oraz wysokość wynagrodzenia (§ 5).
Złożone zaś do akt postępowania wyjaśnienia Prezesa Strony nie odnoszą się do tych umów ale dotyczą kwestii o charakterze ogólnym związanej z prowadzeniem specjalistycznych szkoleń przez Skarżącą. Ponadto także, znajdujący się w aktach postępowania administracyjnego protokół przesłuchania z [...] maja 2016 r. sporządzony przez ZUS obejmuje zeznania M. W. (w charakterze osoby reprezentującej Płatnika) z tym, że przedmiotem tego przesłuchania są umowy o dzieła zawarte z G. B., J. K. oraz H. K. a zatem nie z Uczestnikiem. Nadto całkowicie odmienny jest przedmiot tych umów i umowy zawartej przez Skarżącą z Zainteresowanym. Protokół kontroli ZUS z [...] maja 2016 r. także nie zawiera żadnych dodatkowych informacji dotyczących istoty stosunku prawnego nawiązanego pomiędzy Stroną a Zainteresowanym albowiem ogranicza się tylko to przytoczenia wskazanego powyżej przedmiotu zawartych umów i wynikającej z tego dla ZUS wystarczających podstaw do oceny ich jako umów o świadczenie usług.
Mając na uwadze powyższe nie ulega zatem wątpliwości, że Prezes NFZ jak i Organ I instancji nie dysponowali wystarczającym materiałem dowodowym do oceny istoty stosunku prawnego, jaki został nawiązany przez Stronę i Uczestnika na podstawie ww. umów. Trudno zatem przyjąć, że ich wniosek o tym, że strony zawarły w istocie umowę o świadczenie usług znajduje oparcie w aktach administracyjnych i że może być wywiedziony z dowodów tam zgromadzonych. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji także brak analizy charakteru prawnego spornych umów, z odwołaniem do okoliczności faktycznych poświadczających ich przedmiot, sposób realizacji czy osiągnięty rezultat.
Sąd podkreśla, że w tego typu sprawach nie jest wystarczające poprzestanie na ogólnej wykładni przepisów dotyczących umowy o dzieło i umowy o świadczenie usług i przywołanie bogatego orzecznictwa sądowego w tym zakresie. Nie jest też wystarczające powołanie się na tak ogólnie zarysowany przedmiot ww. umów i przyjęcie, że nie były umowami o dzieło. Ocena charakteru takich umów wymaga bowiem określenia ich przedmiotu oraz sposobu i warunków realizacji, a ustalenia w tym zakresie poczynione powinny znaleźć odzwierciedlenie w materialne dowodowym (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 listopada 2018 r., sygn. akt II UK 364/17, LEX nr 2580553). Oczywiste pozostaje, że organy administracji publicznej nie są przy dokonywaniu oceny charakteru prawnego zawartej umowy związane jej tytułem. Dla dokonania jednak tej oceny nie jest wystarczające posiadanie wiedzy co do jej nazwy i dość ogólnikowo określonego przedmiotu świadczenia ze strony Zainteresowanego. Organ powinien był przeprowadzić szczegółowe badanie umowy, jej przedmiotu i osiągniętego rezultatu dla dokonania w tym zakresie rzetelnej oceny i w sytuacji gdy nie było to możliwe, tak ja w niniejszym przypadku, jedynie w oparciu o treść tych umów, powinien podjąć dalsze czynności w sprawie aby wyjaśnić wspomniane okoliczności związane z ich realizacją.
Powinien zatem ocenić rodzaj zobowiązań wynikających z ich zawarcia, sposób ich realizacji, przedmiot i osiągnięty w wyniku ich wykonania rezultat, który, jak podkreślono powyżej, wcale nie musi przybrać postaci materialnej (por. np. wyroki NSA z 10 marca 2017 r. o sygn. akt: II GSK 3318/15, II GSK 2197/15 i II GSK 1836/15, a także wyroki SN z 22 listopada 2018 r., sygn. akt II UK 364/17 i II UK 362/17).
Należyte rozważenie charakteru prawnego przedmiotowych umów jest istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia w sprawie podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu. Potrzeba, jaka w tym zakresie nie została zaspokojona przez Organ w ramach prowadzonego postępowania, nabiera szczególnego znaczenia w sprawach w których przedmiotem spornych umów stają się wykłady do których przeprowadzenia zobowiązany był Uczestnik. Trzeba bowiem podkreślić, że tylko przy należytym wypełnieniu spoczywających obowiązków procesowych Organ mógł rozsądzić, czy w rozpatrywanym przypadku mamy do czynienia z umowami o świadczenie usług czy też z umową o dzieło i czy tym dziełem nie jest np. utwór w rozumieniu przepisów ustawy o prawie autorskim. Tylko wtedy można byłoby też zweryfikować, czy Organ prawidłowo odczytał i właściwie określił istotę łączącego Strony stosunku zobowiązaniowego jako umowę o dzieło lub umowę o świadczenie usług.
Wspomniane powyżej uchybienia w zakresie prowadzonego postępowania nie pozwalają rozstrzygnąć o słuszności stanowiska zawartego w zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji I instancji. Jak już zostało zaznaczone, zgromadzony bowiem materiał dowodowy jest niewystarczający dla realizacji potrzeb postępowania w sprawie ustalenia podlegania przez Uczestnika obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu zawarcia ww. umów. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Organ winien podjąć wszelkie czynności niezbędne do dokładnego zbadania charakteru prawnego umów, jakie zawarła Skarżąca i Uczestnik i należycie je rozważyć także w odniesieniu do ustawowego obowiązku szkoleniowego spoczywającego na Stronie, jak i orzecznictwa sądów powszechnych w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych dotyczących szkoleń organizowanych przez Skarżącą.
O kosztach postępowania Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozstrzygnął na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 w związku z art. 209 Ppsa oraz w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018r. poz. 265) zasadzając od Organu na rzecz Skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Sprawa została rozpoznana zgodnie z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020r. poz. 374 ze zm,), na posiedzeniu niejawnym, w składzie trzech sędziów.