VI SA/Wa 2090/19

VI SA/Wa 2090/19 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2020-01-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-10-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Zdzisław Romanowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne
Zawody prawnicze
Sygn. powiązane
II GSK 929/20 - Wyrok NSA z 2020-11-24
Skarżony organ
Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 2115
art. 24 ust. 1 pkt 1-6; art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b, art. 8 ust. 1
Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zdzisław Romanowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Pamela Kuraś-Dębecka Sędzia WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska Protokolant spec. Marcin Just po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wpisu na listę radców prawnych oddala skargę
Uzasadnienie
Zaskarżoną w tej sprawie ww. decyzją z [...] sierpnia 2019 r. Minister Sprawiedliwości, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej kpa), w zw. z art. 24 ust. 1 pkt 6 w zw. z art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2115 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania J. K. (dalej skarżąca), utrzymał w mocy uchwałę Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych (dalej KRRP) z [...] maja 2019 r. oraz utrzymaną przez nią w mocy uchwałę Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w [...] (dalej ROIRP) z [...] marca 2019 r. w sprawie odmowy wpisu skarżącej na listę radców prawnych prowadzoną przez Radę Okręgowej Izby Radców Prawnych w [...].
Skarżąca J. K. ukończyła studia wyższe na kierunku prawo na [...] w czerwcu 2006 r.; [...] listopada 2014 r. uzyskała na [...] stopień naukowy doktora nauk prawnych. Nie toczyły się przeciwko niej i nie toczą żadne postępowania dyscyplinarne ani karne. W okresie 5 lat przez złożeniem wniosku o wpis skarżąca była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w spółce działającej pod firmą K. sp.k. z siedzibą w [...]:
- w okresie od 4 kwietnia 2012 r. do 24 lipca 2016 r. w wymiarze pełnego etatu, przy czym w okresie od 13 lipca 2015 r. do 3 kwietnia 2016 r. przebywała na urlopie macierzyńskim i rodzicielskim, a od 4 kwietnia do 24 lipca 2016 r. łączyła zatrudnienie w wymiarze 1/2 etatu z urlopem rodzicielskim,
- w okresie od 25 lipca do 31 grudnia 2016 r. w wymiarze 4/5 etatu,
- w okresie od 1 stycznia do 3 kwietnia 2017 r. w wymiarze 7/8 etatu.
O wpisanie na listę radców prawnych skarżąca wystąpiła do Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w [...] (dalej Rada Okręgowa) pismem z 3 kwietnia 2017 r. (wpłynęło do Rady Okręgowej 4 kwietnia 2017 r.), powołując jako podstawę wpisu art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych. Stosownie do tego przepisu wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego nie stosuje się do osób, które posiadają stopień naukowy doktora nauk prawnych oraz w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych, łącznie przez okres co najmniej 3 lat wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej w kancelarii adwokackiej, zespole adwokackim, spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, o których mowa w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze, lub kancelarii radcy prawnego, spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, o których mowa w art. 8 ust. 1.
Rada Okręgowa odmawiając skarżącej wnioskowanego wpisu ww. uchwałą z [...] marca 2019 r. uznała jednak, że skarżąca nie spełniania przesłanki, o której mowa w ww. art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych, gdyż - jak ustalono w wyniku przeprowadzonego postępowania – skarżąca jest zatrudniona w spółce pod firmą K. sp.k., która nie może zostać uznana za jedną ze spółek w rozumieniu art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ustawy o radcach prawnych. Spółka ta została bowiem powołana w celu wykonywania zawodu doradcy podatkowego, nie było natomiast celem powołania spółki i przedmiotem jej działalności wykonywanie zawodu radcy prawnego albo adwokata i świadczenie pomocy prawnej w ramach tych zawodów. Potwierdza to brzmienie umowy spółki, która uzależnia byt i funkcjonowanie spółki od pozostawania w niej w charakterze komplementariusza osoby posiadającej prawo wykonywania zawodu doradcy podatkowego, a przedmiot działalności opisuje jako doradztwo podatkowe i działalność z tym związaną. Jedyny komplementariusz został wskazany w umowie spółki z odwołaniem się do uprawnień zawodowych doradcy podatkowego, z pominięciem tytułu radcy prawnego. Taka konstrukcja spółki odpowiada formie wykonywania zawodu doradcy podatkowego określonej w ustawie z dnia 5 lipca 1996 r. o doradztwie podatkowym (Dz.U. z 2019 r., poz. 283). Rada wskazała w tym względzie na treść przepisów art. 3 i art 27 ustawy o doradztwie podatkowym oraz na przedmiot działalności określony w umowie spółki (doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność rachunkowo - księgowa, działalność naukowo - dydaktyczna i szkoleniowa w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalność wydawnicza w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości) i przedmiot działalności przeważającej ujawniony w Rejestrze Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego (działalność rachunkowo-księgowa, doradztwo podatkowe); nadto przedmiot działalności spółki ujawniony w Krajowym Rejestrze Sądowym nie obejmował w ogóle świadczenia pomocy prawnej. Przy braku działalności prawniczej w umowie spółki nie można przyjąć, aby nieujawniona w umowie działalność prawnicza zawierała się w ujawnionej w umowie spółki działalności w zakresie doradztwa podatkowego, czy doradztwa w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania, które są zakresowo węższe od działalności prawniczej.
Prezydium KRRP, które rozpoznało odwołanie skarżącej od ww. uchwały, podzieliło tę argumentację. Przytaczając treść przepisów art. 24 ust. 1, art. 25 ust. 1 pkt. 5 lit. b), art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych wskazało, że w kontekście przesłanki, o której mowa w art. 24 ust. 1 pkt 6 ustawy (na listę radców prawnych może być wpisany ten, kto odbył w Rzeczypospolitej Polskiej aplikację radcowską i złożył egzamin radcowski, z zastrzeżeniem art. 25 ust. 1 i 2), w zw. z art. 25 ust. 1 pkt. 5 lit. b) tej ustawy, skarżąca nie spełnia przesłanki, która uprawnia do ubiegania się o wpis na listę radców prawnych bez wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego.
W okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych, łącznie przez okres co najmniej 3 lat, skarżąca wykonywała wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego na podstawie umowy o pracę. Prezydium KRRP zakwestionowało jednak kwalifikacje zatrudniającej skarżącą w tym okresie spółki K. sp.k., jako spółki o której mowa w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2018 r., poz. 1184 ze zm.), albo spółki o której mowa w art. 8 ust. 1 ww. ustawy o radcach prawnych. Przytoczyło w tym względzie treść przepisów art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze oraz art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, dotyczących wykonywania zawodu odpowiednio radcy prawnego i adwokata wskazując, że w obu przypadkach wyłącznym przedmiotem działalności spółek, o których mowa w tych przepisach (poza wykonywaniem zawodu przez adwokata w kancelarii adwokackiej i w zespole adwokackim, a przez radcę prawnego w ramach stosunku pracy, na podstawie umowy cywilnoprawnej i w kancelarii radcy prawnego), jest świadczenie pomocy prawnej. Według Prezydium, aby dana spółka mogła zostać uznana za spółkę, o której mowa w ww. regulacjach musi to być spółka powołana w celu wykonywania zawodu radcy prawnego (adwokata) oraz odpowiadać określonym w przepisach ustawy o radcach prawnych i ustawy Prawo o adwokaturze wymogom dla takich spółek.
Tymczasem spółka K. sp.k. w okresie podlegającym badaniu była spółką powołaną w celu wykonywania zawodu doradcy podatkowego oraz wykonywania działalności z zakresu doradztwa podatkowego, czyli spółką, o której mowa w art. 27 ust. 2 (organ błędnie użył w tym miejscu numeracji "art. 27 ust. 1 pkt 2", zatem w dalszej części uzasadnienia przywoływana będzie prawidłowa numeracja tego przepisu) ww. ustawy o doradztwie podatkowym, a nie spółką, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych oraz art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze. Wynika to z analizy postanowień umowy spółki, przedmiotu działalności wskazanego w Rejestrze Przedsiębiorców KRS oraz faktycznie wykonywanej przez spółkę działalności.
Zgodnie z art. 27 ust. 1 pkt. 1a ustawy o doradztwie podatkowym doradca podatkowy wykonuje ten zawód jako osoba fizyczna prowadząca działalność we własnym imieniu i na własny rachunek lub jako uczestnik spółki niemającej osobowości prawnej. Ponadto zgodnie z art. 27 ust. 2 tej ustawy doradcy podatkowi mogą wykonywać zawód uczestnicząc w spółkach, o których mowa w ust. 1 pkt 1a, pod warunkiem że komplementariuszami w spółce komandytowej i spółce komandytowo-akcyjnej oraz wspólnikami w pozostałych spółkach są wyłącznie doradcy podatkowi, adwokaci, radcowie prawni, biegli rewidenci, rzecznicy patentowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2016 r., poz. 1874), z tym że większość komplementariuszy w spółce komandytowej i spółce komandytowo-akcyjnej oraz wspólników w pozostałych spółkach stanowią podmioty wymienione w art. 3 ustawy. Jeżeli w spółce komandytowej i spółce komandytowo-akcyjnej jest nie więcej niż dwóch komplementariuszy lub pozostałe spółki składają się z dwóch wspólników, jeden z nich powinien być podmiotem wymienionym w art. 3 ustawy.
Postanowienia umowy spółki K. sp.k. wskazują, że jej komplementariuszem jest M. M. doradca podatkowy, wpisany na listę doradców podatkowych, odpowiadający za zobowiązania spółki bez ograniczeń, który ma w spółce status starszego partnera. Przeniesienie praw i obowiązków starszego partnera na inną osobę jest dopuszczalne wówczas, gdy osoba ta jest osobą fizyczną i w dacie przyjęcia tych praw i obowiązków będzie doradcą podatkowym, wykonującym zawód doradcy podatkowego. W razie utraty przez starszego partnera statusu doradcy podatkowego starszy partner będzie zobowiązany na żądanie partnera zarządzającego przenieść ogół praw i obowiązków z uczestnictwa w spółce na rzecz osoby trzeciej wskazanej przez partnera zarządzającego.
Powołane zapisy umowy spółki uzależniają zatem posiadanie statusu jedynego w niej komplementariusza od posiadania statusu i wykonywania zawodu doradcy podatkowego. Umowa spółki w ogóle nie wspomina o konieczności posiadania uprawień zawodowych do wykonywania zawodu radcy prawnego albo adwokata do tego, aby móc zostać komplementariuszem spółki. Komplementariusz M. M. został w niej wskazany nie jako radca prawny, ale jako doradca podatkowy; w zeznaniach wskazał, że w ramach spółki wykonuje zawód doradcy podatkowego, natomiast zawód radcy prawnego wykonuje na podstawie umowy o pracę w spółce K. sp. z o.o. W statusie komplementariusza w spółce nie chodzi o zapewnienie nadzoru merytorycznego przy przyjęciu konkretnej specjalizacji prawniczej spółki, a o określony przez wspólników cel powołania spółki; celem tym było świadczenie przez spółkę usług z zakresu doradztwa podatkowego w formie określonej w ustawie o doradztwie podatkowym. W badanym okresie przedmiotem działalności spółki było to doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność rachunkowo - księgowa, działalność naukowo-dydaktyczna i szkoleniowa w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalność wydawnicza w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości. Przedmiot ten pozostaje w logicznym związku z ww. postanowieniami dotyczącymi statusu komplementariusza w spółce i potwierdza, że spółka w okresie podlegającym badaniu była spółką powołaną w celu wykonywania zawodu doradcy podatkowego oraz wykonywania działalności z zakresu doradztwa podatkowego.
W Rejestrze Przedsiębiorców KRS w okresie podlegającym badaniu ujawniono jako działalność przeważającą spółki działalność rachunkowo-księgową oraz doradztwo podatkowe, natomiast jako rodzaje działalności pozostałej doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność wydawniczą w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalność naukowo - dydaktyczną i szkolenia w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości.
Postanowienia te pozostają w logicznym związku z ww. postanowieniami umowy spółki i również potwierdzają, że w okresie podlegającym badaniu spółka K. sp.k. była spółką powołaną w celu wykonywania zawodu doradcy podatkowego oraz wykonywania działalności z zakresu doradztwa podatkowego.
W odniesieniu do faktycznie wykonywanej przez spółkę działalności, zgodnie z zeznaniami jedynego komplementariusza M. M. jest "to działalność doradztwa podatkowego zakładając, że doradztwo podatkowe jest świadczoną pomocą prawną". W ocenie Prezydium wypowiedz ta stanowi rzeczywiste przedstawienie faktycznie wykonywanej przez spółkę działalności, gdyż pochodzi od osoby będącej jedynym komplementariuszem spółki i uprawnionej bezpośrednio na mocy postanowień ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2019 r., poz. 505 ze zm.) do jej reprezentacji. Ponadto została uzyskana w wyniku bezpośredniego kontaktu, na zadane wprost pytanie o faktyczną działalność spółki K. sp.k. W tym znaczeniu zeznania te uznać należy za bardziej wiarygodne, w szczególności m.in. od oświadczenia M. M. z 27 marca 2018 r. złożonego na piśmie.
Postanowienia umowy spółki, treść wpisów do Rejestru Przedsiębiorców KRS, jak również faktycznie wykonywana przez spółkę K. sp.k. działalność wskazują, że nie jest to spółka, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych oraz w art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze, tylko spółka powołana w celu wykonywania zawodu doradcy podatkowego oraz działalności z zakresu doradztwa podatkowego, o której mowa w art. 27 ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym. Tym samym skarżąca nie spełnia przesłanki z art. 24 ust. 1 pkt. 6, w zw. z art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych.
Ustawodawca w art. 25 ust. 1 pkt. 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych odwołując się do spółki, o której mowa w art. 8 ust.1 tej ustawy oraz w 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze, ma na myśli spółkę utworzoną i działającą zgodnie ze ustawowymi wymogami przewidzianymi dla takiej spółki, w tym wymogami dotyczącymi ukształtowania jej przedmiotu działalności. Niedopuszczalne jest zatem przyjęcie, że odwołanie zawarte w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych odnosi się tylko do art. 8 ust. 1 tej ustawy oraz 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze, z pominięciem innych przepisów dotyczących utworzenia i działalności powołanych spółek, w szczególności art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych czy też art. 4a ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze (wyłącznym przedmiotem działalności spółek, o których mowa w ust. 1 tych przepisów - tj. cywilnej lub jawnej, partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej - jest świadczenie pomocy prawnej). Wymóg statuowany w art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych ma charakter bezwzględny; zatem jakakolwiek spółka, w której radca prawny wykonuje zawód nie może mieć przedmiotu działalności ujętego szerzej niż świadczenie pomocy prawnej (tzw. zakaz prowadzenia działalności nieprawniczej).
Wyjątek od tego zakazu wprowadza § 13 Regulaminu wykonywania zawodu radcy prawnego stanowiącego załącznik do uchwały nr 94/IX/2015 Krajowej Rady Radców Prawnych z 13 czerwca 2015 roku., w świetle którego szersze ujęcie przedmiotu działalności (niż świadczenie pomocy prawnej) kancelarii radcy prawnego oraz spółki prawniczej, której wspólnikami są radcowie prawni i adwokaci dopuszczalne jest w sytuacji, gdy radca prawny wykonuje zawód w spółce z innymi osobami wskazanymi w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych (rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę), a osoby te są uprawnione do świadczenia usług innych niż świadczenie pomocy prawnej.
Zgodnie z art. 105 pkt 2 Kodeksu spółek handlowych umowa spółki komandytowej powinna zawierać przedmiot działalności spółki. Jest to essentialia negoti tej umowy; umowa spółki określa przedmiot jej działalności. Decydujące dla określenia przedmiotu działalności spółki jest więc kryterium formalnoprawne (statutowe). Jednocześnie dokonane w umowie ww. spółki zmiany nastąpiły po dniu złożenia wniosku o wszczęcie niniejszego postępowania administracyjnego, zatem nie mogą zostać wzięte pod uwagę przez organ wpisowy. Spółka K. sp.k. nie może zostać uznana za spółkę, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych oraz art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze, co oznacza, że skarżąca nie spełnia przesłanki z art. 24 ust. 1 pkt 6, w zw. z art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych.
Minister Sprawiedliwości, który rozpoznał odwołanie skarżącej od ww. uchwały Prezydium KRRP z [...] maja 2019 r., podzielił objęte tą uchwałą stanowisko tego organu i zaskarżoną w niniejszej sprawie do Sądu decyzją z [...] sierpnia 2019 r. utrzymał w mocy tę uchwałę (oraz ww. pierwszoinstancyjną uchwałę Rady Okręgowej). Zdaniem Ministra Sprawiedliwości treść odwołania w istocie sprowadza się do polemiki z należycie uzasadnionym rozstrzygnięciem organów samorządu radców prawnych, poprzedzonym wnikliwą analizą, wyczerpującym zebraniem i rozpatrzeniem całego niezbędnego materiału dowodowego. Oceny przesłanek zwolnienia z wymogu odbycia aplikacji radcowskiej oraz złożenia egzaminu radcowskiego należy dokonać w powiązaniu z celem odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego, o czym mowa odpowiednio w przepisach art. 32 i art. 364 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Ustawodawca stworzył bowiem w art. 25 ust. 1 ustawy system ekwiwalentnego wypełnienia przesłanki odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego.
Wskazując na treść ww. art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, stosownie do którego wyłącznym przedmiotem działalności spółek, o których mowa w ust. 1 tego przepisu, jest świadczenie pomocy prawnej, Minister podkreślił, że przepisu wprowadzającego wyjątek od reguły nie można interpretować rozszerzająco. Zgodnie bowiem z zasadą exceptiones non sunt extentendae, z przepisu art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy stanowiącego wyjątek od zasady określonej w przepisie art. 24 ust. 1 pkt 6 tej ustawy, nie można wyprowadzać wniosków interpretacyjnych, które prowadziłyby do rozszerzenia katalogu podmiotów zwolnionych z wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego.
Z umowy załączonej do akt postępowania o wpis na listę radców prawnych wynika, że od 1 lipca 2006 r. skarżąca zatrudniona jest na podstawie umowy o pracę w spółce działającej pod firmą K. sp.k. Wniosek o wpis na listę radców prawnych złożyła w dniu 4 kwietnia 2017 r., zatem okres praktyki zawodowej, który podlegał badaniu obejmuje ramy czasowe od dnia 4 kwietnia 2012 r. do dnia 4 kwietnia 2017 r. Jak już wyżej odnotowano, okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis skarżąca była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w spółce działającej pod firmą K. sp.k.:
- w okresie od 4 kwietnia 2012 r. do 24 lipca 2016 r. w wymiarze pełnego etatu, przy czym w okresie od 13 lipca 2015 r. do 3 kwietnia 2016 r. przebywała na urlopie macierzyńskim i rodzicielskim, a od 4 kwietnia do 24 lipca 2016 r. łączyła zatrudnienie w wymiarze 1/2 etatu z urlopem rodzicielskim,
- w okresie od 25 lipca do 31 grudnia 2016 r. w wymiarze 4/5 etatu,
- w okresie od 1 stycznia do 3 kwietnia 2017 r. w wymiarze 7/8 etatu.
W okresie ww. 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis przedmiotem działalności ww. spółki było doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność rachunkowo - księgowa, działalność naukowo-dydaktyczna i szkoleniowa w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalność wydawnicza w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości. W Rejestrze Przedsiębiorców KRS spółki jako działalność przeważająca ujawniona była działalność rachunkowo-księgowa oraz doradztwo podatkowe, natomiast jako rodzaje działalności pozostałej ujawnione było doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność naukowo dydaktyczna i szkolenia w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność naukowo dydaktyczna i szkolenia w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność wydawnicza w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalność naukowo dydaktyczna i szkolenia w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości.
Na mocy zmiany umowy spółki uchwałą wspólników z [...] sierpnia 2017 r. (tj. po złożeniu wniosku wszczynającego niniejsze postępowanie administracyjne) przedmiot działalności spółki został uzupełniony o działalność prawniczą, a w dniu 8 lutego 2018 r. ujawniona w Rejestrze Przedsiębiorców KRS została zmiana wskazująca na działalność prawniczą jako przedmiot przeważającej działalności tej spółki.
W ramach stosunku pracy skarżąca wykonywała (zgodnie z zaświadczeniem z 7 lipca 2017 r.) zadania obejmujące:
- sporządzanie opinii prawnych z zakresu przede wszystkim prawa podatkowego, prawa cywilnego oraz gospodarczego;
-udzielanie konsultacji i porad prawnych w ww. zakresie;
- reprezentowanie klientów zarówno przed organami administracji publicznej, jak i przed sądami administracyjnymi w charakterze pełnomocnika;
- koordynowanie zespołu radców prawnych, doradców podatkowych, aplikantów i innych prawników nieposiadających tytułu zawodowego.
W ocenie Ministra Sprawiedliwości analiza treści załączonych do akt dokumentów prowadzi do wniosku, że wykonywana przez skarżącą praktyka zawodowa w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych nie odpowiada wymogom określonym w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych i dlatego nie podlega zaliczeniu na poczet "stażu prawniczego" uprawniającego do wpisu na listę radców prawnych bez zdania egzaminu radcowskiego. Przesłanki wpisu są ściśle określone (enumeratywnie ujęte w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy) i nie mogą podlegać interpretacji. Spółka, w której zatrudniona jest skarżąca, znajduje się poza katalogiem określonym tym przepisem.
W ocenie praktyki skarżącej Minister Sprawiedliwości kieruje się stanowiskiem przedstawionym w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 7 marca 2012 r. K 3/10, zgodnie z którym doktorzy nauk prawnych, o których mowa w art. 25 ust. 1 pkt 5 ustawy o radcach prawnych, aby spełnić warunki dopuszczalności przepływu osób miedzy zawodami prawniczymi, muszą legitymować się praktycznym doświadczeniem prawniczym sprofilowanym tak, aby odpowiadało ono umiejętnościom praktycznym nabytym podczas aplikacji. Wymóg trzyletniego okresu wykonywania wymagających wiedzy prawniczej czynności związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego, odpowiadający czasowi trwania aplikacji radcowskiej, zapewnia możliwość zdobycia praktycznego doświadczenia prawniczego równego aplikacji (...). Doktor nauk prawnych wykonujący czynności wskazane w przepisie art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych daje gwarancję, że ma odpowiednią praktykę do wykonywania zawodu radcy prawnego. Potwierdza to osoba, u której pracował doktor nauk prawnych. Wystawia ona odpowiednie dokumenty, które zainteresowana osoba składa przy aplikowaniu o wpis na listę radców prawnych.
Zadaniem osób, o których mowa w ww. przepisie, jest wykonywanie wymagających wiedzy prawniczej czynności faktycznych i prawnych bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego. W takim wypadku adwokat lub radca prawny świadczy pomoc prawną, a podmioty wymienione w tym przepisie wykonują wymagające wiedzy prawniczej czynności wspierające (asystenckie). Są to czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej. Ww. spółka K. sp. k. nie jest spółką, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych oraz art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze; aby spółka mogła zostać uznana za spółkę, o której mowa w tych przepisach musi być powołana w celu wykonywania zawodu radcy prawnego (adwokata) oraz odpowiadać określonym w przepisach ustawy o radcach prawnych oraz ustawy Prawo o adwokaturze wymogom dla takich spółek. Spółka K. sp. k. w okresie podlegającym badaniu była spółką powołaną w celu wykonywania zawodu doradcy podatkowego oraz wykonywania działalności z zakresu doradztwa podatkowego; była to więc spółka, o której mowa w art. 27 ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym, a nie spółka, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych oraz art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze. Do wniosku takiego prowadzi analiza postanowień umowy spółki, przedmiotu działalności wskazanego w Rejestrze Przedsiębiorców KRS oraz faktycznie wykonywana przez spółkę działalność.
Dalej Minister Sprawiedliwości wskazał na treść przepisów art. 27 ust. 1 pkt 1a i ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym, w świetle których doradca podatkowy wykonuje ten zawód jako osoba fizyczna prowadząca działalność we własnym imieniu i na własny rachunek lub jako uczestnik spółki niemającej osobowości prawnej, nadto doradcy podatkowi mogą wykonywać zawód, uczestnicząc w spółkach, o których mowa w ust. 1 pkt 1a, pod warunkiem że komplementariuszami w spółce komandytowej i spółce komandytowo-akcyjnej oraz wspólnikami w pozostałych spółkach są wyłącznie doradcy podatkowi, adwokaci, radcowie prawni, biegli rewidenci, rzecznicy patentowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej, z tym że większość komplementariuszy w spółce komandytowej i spółce komandytowo-akcyjnej oraz wspólników w pozostałych spółkach stanowią podmioty wymienione w art. 3 ustawy. Jeżeli w spółce komandytowej i spółce komandytowo-akcyjnej jest nie więcej niż dwóch komplementariuszy lub pozostałe spółki składają się z dwóch wspólników, jeden z nich powinien być podmiotem wymienionym w art. 3.
Zdaniem Ministra Sprawiedliwości Prezydium KRRP zasadnie podniosło, że postanowienia umowy spółki wskazują, że jej komplementariuszem jest M. M. doradca podatkowy, wpisany na listę doradców podatkowych, odpowiadający za zobowiązania spółki bez ograniczeń, który ma w spółce status starszego partnera, zaś przeniesienie praw i obowiązków starszego partnera na inną osobę jest dopuszczalne wówczas, gdy osoba ta jest osobą fizyczną i w dacie przyjęcia tych praw i obowiązków będzie doradcą podatkowym, wykonującym zawód doradcy podatkowego. W razie utraty przez starszego partnera statusu doradcy podatkowego starszy partner będzie zobowiązany na żądanie partnera zarządzającego przenieść ogół praw i obowiązków z uczestnictwa w spółce na rzecz osoby trzeciej wskazanej przez partnera zarządzającego. Powołane zapisy umowy spółki jednoznacznie uzależniają posiadanie statusu jedynego komplementariusza od posiadania statusu i wykonywania zawodu doradcy podatkowego. Tylko bowiem osoba wykonująca w danej chwili zawód doradcy podatkowego będzie mogła być w spółce jedynym komplementariuszem. Umowa spółki nie wspomina o konieczności posiadania uprawień zawodowych do wykonywania zawodu radcy prawnego albo adwokata do tego aby móc zostać komplementariuszem spółki, a sam komplementariusz M. M. został w niej wskazany nie jako radca prawny, ale jako doradca podatkowy. W swoich zeznaniach wskazał, że w ramach omawianej spółki wykonuje zawód doradcy podatkowego, natomiast zawód radcy prawnego wykonuje na podstawie umowy o pracę w spółce K. sp. z o.o.
W badanym okresie przedmiotem działalności spółki było (według umowy) doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność rachunkowo - księgowa, działalność naukowo-dydaktyczna i szkoleniowa w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalność wydawnicza w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości. Przedmiot ten pozostaje w logicznym związku z ww. postanowieniami dotyczącymi statusu komplementariusza w spółce i potwierdza, że spółka w okresie podlegającym badaniu była spółką powołaną w celu wykonywania zawodu doradcy podatkowego oraz wykonywania działalności z zakresu doradztwa podatkowego.
Dalej Minister Sprawiedliwości odnosząc się do faktycznie wykonywanej przez spółkę działalności wskazał na zeznania jedynego jej komplementariusza M. M., zgodnie z którymi jest "to działalność doradztwa podatkowego, zakładając, że doradztwo podatkowe jest świadczoną pomocą prawną", co stanowi rzeczywiste przedstawienie faktycznie wykonywanej przez spółkę działalności. Postanowienia umowy spółki, treść wpisów do Rejestru Przedsiębiorców KRS, jak również faktycznie wykonywana przez spółkę K. sp.k. działalność wskazują, że nie jest to spółka, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych oraz art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze (nie odpowiada wymogom określonym w tych przepisach). Minister Sprawiedliwości podkreślił też znaczenie wymogów wynikających z ww. art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych i art. 4a ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze. Wymóg statuowany w art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych ma charakter bezwzględny, zatem jakakolwiek spółka w której radca prawny wykonuje zawód nie może mieć przedmiotu działalności ujętego szerzej niż świadczenie pomocy prawnej (tzw. zakaz prowadzenia działalności nieprawniczej). Jedyny wyjątek od tego zakazu wprowadza (wyżej już cytowany) § 13 Regulaminu wykonywania zawodu radcy prawnego stanowiący załącznik do uchwały nr 94/IX/2015 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 13 czerwca 2015 r. Minister Sprawiedliwości powtórzył tu za Prezydium KRRP opis tej regulacji podkreślając, że zgodnie z treścią art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych i art. 4a ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze wyłącznym przedmiotem działalności spółek, o których mowa w ust. 1, jest świadczenie pomocy prawnej; przy czym regulacja ta nie odnosi się do przedmiotu działalności faktycznie wykonywanego lub nie wykonywanego przez spółkę albo do przedmiotu działalności faktycznie podjętego lub niepodjętego przez spółkę, tylko "odnosi się ona po prostu literalnie do przedmiotu działalności spółki". Organ powołał się dalej na treść ww. art. 105 pkt 2 Kodeksu spółek handlowych, stosownie do którego umowa spółki komandytowej powinna zawierać przedmiot działalności spółki, co stanowi jej essentialia negoti, jak również wskazał na treść umowy spółki K. s.k. w kontekście przedmiotu jej działalności; tj. na doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność rachunkowo - księgowa, działalność naukowo-dydaktyczna i szkoleniowa w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalność wydawnicza w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości. Niezasadne są w związku tym argumenty skarżącej odnoszące się do niewykonywania (niepodjęcia) przez spółkę działalności w zakresie działalności naukowo-dydaktycznej i szkoleniowej w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalności wydawniczej w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz twierdzenie, że w miejsce doradztwa w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalności rachunkowo - księgowej spółka w rzeczywistość wyłącznie świadczyła pomoc prawną. Przyjęcie tej argumentacji pozbawiłoby znaczenia postanowienia umowy spółki; stąd decydujące dla określenia przedmiotu działalności spółki jest kryterium formalnoprawne (statutowe). Zmiany w umowie spółki nastąpiły po dniu złożenia wniosku o wszczęcie niniejszego postępowania administracyjnego; w związku z tym nie mogły zostać wzięte pod uwagę przez organ wpisowy.
W konkluzji Minister Sprawiedliwości wskazał, że spółka K. sp.k. nie może zostać uznana za spółkę, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych oraz art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze, natomiast praktyka skarżącej zdobyta w trakcie zatrudnienia w tej spółce nie spełnienia dyspozycji przepisu art. 24 ust. 1 pkt 6, w zw. z art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych. W tej sytuacji organy - Rada Okręgowa i Prezydium KRRP zasadnie odmówiły wpisu skarżącej na listę radców prawnych, rozpoznając sprawę jako konkretny przypadek, indywidualnie, w oparciu o ustawowe kryteria; przesłanki rozstrzygnięcia zostały należycie wyjaśnione z przytoczeniem przepisów prawa, organ ocenił sytuację prawną skarżącej na podstawie zebranego w sposób wyczerpujący materiał dowodowego. Ochrona interesu publicznego nakłada na organy samorządowe i Ministra Sprawiedliwości obowiązek odmawiania wpisu na listę radców prawnych osoby, która nie spełnia wymogów określonych w ustawie. Według Ministra w sprawie zastosowano właściwe przepisy prawa materialnego dotyczące przesłanek wpisu na listę radców prawnych, jak również nie doszło w niej do naruszenia przepisów Konstytucji RP, przy jednoczesnym braku podstaw do powzięcia wątpliwości co do konstytucyjności powołanych w skarżonej decyzji norm materialnoprawnych.
Skarżąca nie zgodziła się z powyższą decyzją Ministra Sprawiedliwości. W skardze do Sądu zarzuciła jej naruszenie:
I. przepisów prawa materialnego, tj.:
1) art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o radcach prawnych przez błędną wykładnię prowadzącą do twierdzenia, że spółka, o której mowa w art. 27 ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym, nie może być spółką, o której mowa w art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o radcach prawnych,
2) art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o radcach prawnych przez błędną wykładnię prowadzącą do twierdzenia, że celem spółki zatrudniającej skarżącą wyartykułowanym explicite w umowie spółki musi być wykonywanie zawodu radcy prawnego,
3) art. 65 ust. 1, w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez odebranie skarżącej bez wyraźnej podstawy prawnej prawa do wykonywania wybranego zawodu po spełnieniu ustawowych przesłanek;
II. przepisów postępowania mającego istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj.:
1) art. 7, w zw. z art. 77 oraz art. 80 kpa poprzez pominięcie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i znanych organowi z urzędu, a także poprzez pominięcie części zebranego w sprawie materiału dowodowego i w efekcie przyjęcie dla rozstrzygnięcia sprawy stanu faktycznego sprzecznego częściowo z zebranym w sprawie materiałem dowodowym,
2) art. 6 kpa poprzez wydanie decyzji nieznajdującej oparcia w przepisach prawa, a w szczególności poprzez stwierdzenie, że spółka zatrudniająca skarżącą nie odpowiada określonym w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych wymogom (str. 14 zaskarżanej decyzji) bez wskazania, o które wymogi chodzi oraz stwierdzenie, że spółka zatrudniająca skarżącą nie może być spółką, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, bez wskazania podstawy prawnej dla możliwości dokonania takich ustaleń na podstawie wybiórczego materiału dowodowego dotyczącego przedmiotowej spółki zebranego w postępowaniu z wniosku skarżącej o wpis na listę radców prawnych, a więc w postępowaniu tej spółki nie dotyczącym;
3) art. 7 kpa poprzez naruszenie zasady stania na straży praworządności w związku z zaakceptowaniem przez organ działania samorządu radcowskiego naruszającego w przedmiotowej sprawie szereg fundamentalnych zasad postępowania administracyjnego, w tym zasadę dwuinstancyjności, zasadę obiektywizmu, zasadę nieodstępowania bez uzasadnionej przyczyny od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym, zasadę należytego uzasadniania rozstrzygnięcia, w tym zlekceważenie konieczności odniesienia się do argumentów strony.
Wobec ww. zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżanej decyzji w całości i zasądzenie kosztów postępowania. Na rozprawie przed Sądem rozszerzyła wniosek o stwierdzenie nieważności tej decyzji oraz poprzedzających ją uchwał samorządu radców prawnych. W obszernym uzasadnieniu skargi rozwinęła szczegółową argumentację na temat tych zarzutów (por. uzasadnienie skargi w aktach sądowych). Według skarżącej wymieniony w umowie zatrudniającej ją spółki zakres działalności jest zgodny z ustawą o doradztwie podatkowym, w całym okresie istotnym dla sprawy oprócz działalności doradztwa podatkowego spółka K. sp.k. świadczyła pomoc prawną wykraczającą poza specjalizację w zakresie prawa podatkowego. W spółce zawód wykonują radcowie prawni, skarżąca wykonywała czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez radców prawnych. Nadto w rezultacie ustalenia braku co do wpisu usług prawniczych w zakresie zarejestrowanej dla spółki działalności gospodarczej, mimo faktycznie wykonywanej działalności prawniczej, podjęto uchwałę o zmianie umowy spółki w celu odzwierciedlenia faktycznie wykonywanej przez spółkę działalności prawniczej. Zmiana ta została odzwierciedlona w Krajowym Rejestrze Sądowym. Organ nie wykazał, aby spółka świadczyła usługi poza usługami świadczonymi przez doradców podatkowych w zgodzie z ustawą o doradztwie podatkowym oraz usługami prawniczymi w zgodzie z ustawą o radcach prawnych, jak również, że treść umowy spółki jest sprzeczna z ustawą o doradztwie podatkowym, przez co umowa ta miałaby być sprzeczna także z wymogiem określonym w art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych dla spółek, w których uczestniczą radcowie prawni. M. M. w żadnym momencie zeznań nie potwierdził, ani nie zaprzeczył, że wykonuje zawód radcy prawnego w spółce K. sp.k. Nie jest prawem niedopuszczalne wykonywanie zawodu radcy prawnego w wielu formach i jednocześnie z posiadaniem innych tytułów zawodowych. Na pytanie od kiedy wykonuje zawód radcy prawnego, udzielił rozszerzonej odpowiedzi, a na pytanie o spółkę K. Sp. z o.o. udzielił zwięzłej odpowiedzi - obie odpowiedzi zostały udzielone w związku z zadanymi pytaniami i są zgodne z rzeczywistym stanem faktycznym. Pytania o wykonywanie zawodu radcy prawnego w spółce K. sp.k. nie zadano, więc twierdzenie organu jakoby M. M. wyraźnie zaprzeczył wykonywaniu zawodu radcy prawnego w spółce zatrudniającej skarżącą stanowi wyłącznie domysły organu. Ustawa o radcach prawnych nie uzależnia kwalifikacji danej spółki jako spółki, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, od konieczności posiadania tytułu radcy prawnego przez komplementariusza takiej spółki. Wystarczającym jest posiadanie tytułu doradcy podatkowego, a rozstrzygający w sprawie jest charakter praktyki prawniczej wykonywanej w odpowiednim wymiarze czasowym przez ubiegającego się o wpis na listę radców prawnych. W aktach sprawy znajduje się oświadczenie złożone przez radców prawnych M. M., T. B., A. D., z którego wynika, że skarżąca wykonywała wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez radców prawnych; charakter wykonywanych przez skarżącą wymagających wiedzy prawniczej czynności wykraczał poza szeroko rozumianą domenę prawa podatkowego. Organ nie analizował charakteru odbytej przez skarżącą praktyki w spółce, a stwierdził, że skarżąca nie mogła odbyć stażu prawniczego ze względu na treść umowy spółki i faktycznie wykonywaną przez tę spółkę działalność.
Według skarżącej umowa spółki nie stanowi o celu polegającym na wykonywaniu zawodu doradcy podatkowego oraz wykonywaniu działalności z zakresu doradztwa podatkowego (co jest podstawowym zarzutem stawianym spółce zatrudniającej skarżącą); poza tym organ nie wskazał podstawy prawnej, z którą taki cel byłby sprzeczny i uniemożliwiał uczestnictwo radców prawnych w spółce o specjalizacji w zakresie prawa podatkowego. Samo stwierdzenie, że spółka zatrudniająca skarżącą jest spółką, o której mowa w art. 27 ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym, jest niewystarczające do wnioskowania, że nie jest jednocześnie spółką, o której mowa w art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o radcach prawnych. Kwalifikacja spółki jako spółki, o której mowa w art. 27 ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym, nie wyklucza automatycznie, że możemy mieć do czynienia ze spółką, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych i art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze; przeciwnie, każda spółka komandytowa, w której zawód wykonują jednocześnie doradcy podatkowi, radcowie prawni i adwokaci jest jednocześnie spółką, o której mowa w art. 27 ust. 2 w zw. z ust. 1 ustawy o doradztwie podatkowym oraz spółką, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych i w art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze.
Akcentując treść przepisów art. 8 ust. 1, 2 i 3 ustawy o radcach prawnych oraz brzmienie § 13 Regulaminu wykonywania zawodu radcy prawnego stanowiącego załącznik do uchwały nr 94/IX/2015 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 13 czerwca 2015 r. (spółka doradców podatkowych i radców prawnych działa w zgodzie z art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, jeśli przedmiot jej działalności nie wykracza poza świadczenie pomocy prawnej i działalność doradców podatkowych), skarżąca podniosła, że w przedmiocie ustalenia podstaw do wpisu na listę radców prawnych kluczowe jest ustalenie, czy w spółce prawniczej o charakterze multidyscyplinarnym, w kontekście wykonywania zawodu radcy prawnego, adwokata, doradcy podatkowego i rzecznika patentowego, wnioskujący o wpis na listę radców prawnych wykonywał czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez radców prawnych bądź adwokatów, a niewystarczające jest poprzestanie na stwierdzeniu, że dana spółka spełnia charakterystykę spółki o profilu doradztwa podatkowego. W sprawie świadczenie pomocy prawnej na rzecz klientów spółki K. sp.k. w zakresie szerszym niż objęty ustawą o doradztwie podatkowym odbywa się przy pomocy uprawnionych do świadczenia pomocy prawnej radców prawnych. Ustawa o radcach prawnych nie stanowi o bezskuteczności/nieważności czynności podjętych przed organami/sądami przez radcę prawnego wykonującego zawód w spółce komandytowej doradców podatkowych i radców prawnych z powodu formalnego braku w umowie spółki postanowienia o "świadczeniu pomocy prawnej" bądź o "wykonywaniu zawodu radcy prawnego". Umowa spółki zatrudniającej skarżącą nie podlegała zmianom w zakresie przedmiotu działalności do momentu wezwania Dziekana ROIRP w [...] w połowie 2017 r. do dokonania zmiany ze względu na pominięcie szerzej wykonywanych usług prawniczych, niż objętych zakresem doradztwa podatkowego. Czynności doradztwa podatkowego polegające na udzielaniu porad, opinii i wyjaśnień z zakresu prawa podatkowego, celnego i egzekucji administracyjnej oraz reprezentowaniu w postępowaniu przed organami administracji i sądami administracyjnymi, są czynnościami wykonywanymi przez radców prawnych, a więc świadczeniem pomocy prawnej.
Konkludując skarżąca podkreśliła niesłuszność stanowiska organu, który stwierdził, że spółka, o której mowa w art. 27 ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym nie może być spółką, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, mimo że zawód w niej faktycznie wykonywali i wykonują radcowie prawni.
W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości wniósł o oddalenie skargi. Podtrzymał zajęte w sprawie stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga podlega oddaleniu, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Podkreślenia przy tym wymaga, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018, poz. 2107 ze zm.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej p.p.s.a.) sprawowana jest na zasadzie kryterium zgodności z prawem, a nie celowości czy słuszności. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) – c) p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte są wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.); Sąd stwierdza też wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w kpa lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 p.p.s.a.).
Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie żadna z wyżej wskazanych przesłanek wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego nie zaszła, co czyni skargę bezpodstawną, a podniesione w niej zarzuty i argumentację nakazuje oceniać w kategorii polemiki skarżącej ze stanowiskiem organów samorządu radcowskiego I i II instancji oraz akceptującego to stanowisko Ministra Sprawiedliwości. Rozpoznając sprawę organy te bazowały na wyczerpujących istotę spornego w niej zagadnienia wpisu skarżącej na listę radców prawnych ustaleniach, poddając je prawidłowej subsumpcji pod mające zastosowanie przepisy prawa. Podjętego w ten sposób rozstrzygnięcia sprawy skarga nie podważa.
Skarżąca, która posiada stopień naukowy doktora nauk prawnych, nie odbyła aplikacji radcowskiej i nie złożyła egzaminu radcowskiego, co jest warunkiem/przesłanką wpisu na listę radców prawnych przewidzianym w art. 24 ust. 1 pkt 6 ustawy o radcach prawnych. Nie budzi przy tym wątpliwości fakt spełniania przez skarżącą pozostałych przesłanek z tego przepisu, tj. objętych punktami 1 – 5 ustępu 1, stosownie do którego na listę radców prawnych może być wpisany ten, kto: 1) ukończył wyższe studia prawnicze w Rzeczypospolitej Polskiej i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne studia prawnicze uznane w Rzeczypospolitej Polskiej, 2) korzysta w pełni z praw publicznych, 3) ma pełną zdolność do czynności prawnych, 4) jest nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego.
W tej sytuacji, dla oceny prawidłowości odmowy skarżącej wpisu na listę radców prawnych kluczowe jest ustalenie, czy skarżąca spełnia przesłankę określoną w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych uprawniającą do wpisu na listę radców prawnych osobę, która nie odbyła aplikacji radcowskiej i nie złożyła egzaminu radcowskiego. Stosownie do tego przepisu wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego nie stosuje się do osób, które posiadają stopień naukowy doktora nauk prawnych oraz w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych, łącznie przez okres co najmniej 3 lat wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej w kancelarii adwokackiej, zespole adwokackim, spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, o których mowa w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze, lub kancelarii radcy prawnego, spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych.
Przesłanka określona w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych stanowi alternatywę (a zarazem wyjątek) dla ogólnej zasady wyrażonej w ww. art. 24 ust. 1 pkt 6 tej ustawy, zgodnie z którym na listę radców prawnych może być wpisany ten, kto odbył w Rzeczypospolitej Polskiej aplikację radcowską i złożył egzamin radcowski; ma być więc ekwiwalentem dla aplikacji radcowskiej i egzaminu radcowskiego. Jednak zgodnie z zasadą exceptiones non sunt extentendae wyjątków nie należy interpretować rozszerzająco. Zatem ze wskazanego przepisu nie można wyprowadzać wniosków interpretacyjnych, które prowadziły by do powiększenia katalogu podmiotów określonych tym przepisem.
W art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych ustawodawca określił jedną z "form przepływu" do zawodu radcy prawnego doktorów nauk prawnych, bez obowiązku odbycia aplikacji oraz zdawania egzaminu, pod warunkiem że legitymują się zdobytym praktycznym doświadczeniem prawniczym. Doktor nauk prawnych może uzyskać wpis na listę adwokatów/radców prawnych, jeżeli przez wskazany w przepisie okres wykonywał wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego. Jednocześnie ustawodawca określił podstawę (umowa o pracę lub umowa cywilnoprawna) i miejsce/formę (kancelaria adwokacka, zespół adwokacki, spółka cywilna, jawna, partnerska, komandytowa lub komandytowo-akcyjna, o których mowa w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze, lub kancelaria radcy prawnego, spółka cywilna, jawna, partnerska, komandytowa lub komandytowo-akcyjna, o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych) wykonywania tych czynności.
Istotą zawodu radcy prawnego/adwokata jest świadczenie pomocy prawnej, traktowanej szeroko, tj. jako wykonywanie wszelkich czynności prawnych występujących w obrocie prawnym. Ustawodawca nie wymienia w ustawach korporacyjnych jakiego rodzaju szczegółowe czynności mają być w tym zakresie wykonywane, ale określa je jako czynności wymagające wiedzy prawniczej, bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej; dlatego poświadczenie ich wykonywania powinno wynikać z zaświadczenia wystawionego przez adwokata/radcę prawnego, które musi być złożone przez doktora nauk prawnych i jest traktowane jako wymóg formalny, łącznie z wnioskiem o wpis na listę zawodów korporacyjnych (tu wpis na listę radców prawnych).
W art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, do którego odsyła ww. art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) tej ustawy, stanowiący materialnoprawną podstawę podjętego w sprawie rozstrzygnięcia, ustawodawca określił formy w jakich radca prawny może wykonywać zawód radcy prawnego stanowiąc, że radca prawny wykonuje zawód w ramach stosunku pracy, na podstawie umowy cywilnoprawnej, w kancelarii radcy prawnego oraz w spółce:
1) cywilnej lub jawnej, w której wspólnikami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2016 r. poz. 1874);
2) partnerskiej, w której partnerami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej;
3) komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, w której komplementariuszami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej.
W świetle tego uregulowania wykonywanie zawodu radcy prawnego w ramach stosunku pracy, jak też na podstawie umowy cywilnoprawnej, stanowi odrębne formy wykonywania tego zawodu niż jego wykonywanie w kancelarii radcy prawnego oraz w spółce, przy czym w ust. 2 art. 8 zastrzegł, że wyłącznym przedmiotem działalności spółek, o których mowa w ww. ust. 1 tego artykułu jest świadczenie pomocy prawnej.
Wniosek o wpis na listę radców prawnych skarżąca oparła na fakcie legitymowania się tytułem naukowym doktora nauk prawnych oraz zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, w przewidzianym ustawą okresie przed złożeniem wniosku, w ww. spółce działającej pod firmą K. sp.k., kwalifikując ją jako spółkę zdefiniowaną w ww. art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o radcach prawnych, tj. komandytową lub komandytowo-akcyjną, w której komplementariuszami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni (...). W ocenie natomiast organów samorządu radcowskiego I i II instancji oraz Ministra Sprawiedliwości spółka K. sp.k. nie może zostać uznana za jedną ze spółek w rozumieniu art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ustawy o radcach prawnych, gdyż została powołana w celu wykonywania zawodu doradcy podatkowego, a nie zawodu radcy prawnego albo adwokata i świadczenia pomocy prawnej w ramach tych zawodów; umowa uzależnia bowiem byt i funkcjonowanie spółki od pozostawania w niej w charakterze komplementariusza (jedynego) osoby posiadającej prawo wykonywania zawodu doradcy podatkowego, a konstrukcja spółki odpowiada formie wykonywania zawodu doradcy podatkowego określonej w ustawie z dnia 5 lipca 1996 r. o doradztwie podatkowym (Dz.U. z 2019 r., poz. 283), tj. w przepisach art. 3 i art 27 ust. 1 pkt 1a i ust. 2 tej ustawy i wynika też z przedmiotu działalności określonego w umowie spółki (doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność rachunkowo - księgowa, działalność naukowo - dydaktyczna i szkoleniowa w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalność wydawnicza w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości), który nie obejmował w ogóle świadczenia pomocy prawnej (ujawniona w umowie działalność w zakresie doradztwa podatkowego, czy doradztwa w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania, jest zakresowo węższa od działalności prawniczej i nie odpowiada temu pojęciu).
W tych okolicznościach w sprawie chodzi o to, czy praktyka zawodowa, stanowiąca podstawę wpisu skarżącej jako doktora nauk prawnych na listę radców prawnych, została nabyta w podmiocie, o którym mowa w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych; przy czym w świetle tego przepisu, za objęte tą praktyką uznać należy wyłącznie wykonywanie wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem – jak stanowi przepis – pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego; w przypadku radcy prawnego na prawnych podstawach wykonywania tego zawodu przewidzianych w art. 8 ust. 1 pkt 1 – 3 ustawy o radcach prawnych, czyli w wymienionych w przepisach tego artykułu spółkach (w tym komandytowej), których wyłącznym przedmiotem działalności jest świadczenie pomocy prawnej (ust. 2 art 8 ustawy o radcach prawnych).
W ocenie Sądu w ww. uchwałach samorządu radców prawnych I i II instancji oraz w zaskarżonej decyzji zasadnie wykazano, że w okresie podlegającym badaniu (wynikającym z cytowanego wyżej przepisu art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych), który w tej sprawie obejmuje ramy czasowe od dnia 4 kwietnia 2012 r. do dnia 4 kwietnia 2017 r. (data złożenia wniosku o wpis) ww. spółka K. sp.k. nie odpowiadała kryteriom spółki w rozumieniu art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ustawy o radcach prawnych (w tym ust. 1 pkt 3 tego artykułu). Przede wszystkim – co już podnoszono - umowa spółki w tym okresie nie wymieniała w obszarze przedmiotu działalności spółki świadczenia pomocy prawnej, natomiast w Rejestrze Przedsiębiorców KRS (co również pozostaje poza sporem) jako działalność przeważająca ujawniona była działalność rachunkowo-księgowa oraz doradztwo podatkowe, a jako rodzaje działalności pozostałej doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność naukowo dydaktyczna i szkolenia w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność naukowo dydaktyczna i szkolenia w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność wydawnicza w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalność naukowo dydaktyczna i szkolenia w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości.
W sytuacji, gdy przepis art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych zastrzegł, że wyłącznym przedmiotem działalności spółek, o których mowa w ww. ust. 1 tego artykułu jest świadczenie pomocy prawnej, nieobjęcie przez spółkę K. sp.k. przedmiotem działalności świadczenia pomocy prawnej w zakresie typowym dla działalności zawodowej radców prawnych i adwokatów, tj. ujmowanej szeroko jako działalność prawnicza (niewyartykułowanie wprost tak sprecyzowanego przedmiotu w umowie spółki) eliminuje ją z katalogu spółek wynikającego z art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, tj. spółek w których wykonywanie przez doktora nauk prawnych wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego, przy spełnieniu pozostałych przesłanek, tworzy mu uprawnienie do skutecznego ubiegania się o wpis na listę radców prawnych.
Fakt nieobejmowania przedmiotem działalności gospodarczej spółki K. sp.k. działalności prawniczej, w okresie objętym badaniem w tej sprawie, wynika z materiału dowodowego sprawy; w szczególności z aktu notarialnego z [...] sierpnia 2017 r. dotyczącego zmiany umowy spółki, w tym zmiany przedmiotu działalności przez uzupełnienie o działalność prawniczą (chodzi o zmianę w § 5 umowy spółki polegającą na zastąpieniu dotychczasowego pierwszego tiretu w brzmieniu "doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania – w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości" słowami "działalność prawnicza" oraz zastąpieniu dotychczasowego drugiego tiretu w brzmieniu "działalność rachunkowo – księgowa" słowami "działalność rachunkowo – księgowa i doradztwo podatkowe (por. akt notarialny w aktach administracyjnych sprawy na k. 112 i dalej) oraz z pisma tej spółki z 6 listopada 2017 r., w którym informuje ona o zgłoszeniu do sądu rejestrowego tych zmian, jak również wskazuje, że "przez cały okres od 2012 r. specjalizacją spółki było prawo podatkowe, przy czym spółka świadczyła zawsze nieograniczone wyłącznie do specjalizacji podatkowej usługi prawnicze". W piśmie tym spółka przedstawiła zestawienie przedmiotu działalności spółki przed i po zmianie umowy spółki [...] sierpnia 2017 r., tj. przed zmianą:
- doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości,
- działalność rachunkowo - księgowa,
- działalność wydawnicza w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości,
- działalność naukowo - dydaktyczna i szkoleniowa w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości;
natomiast po zmianie:
- działalność prawnicza,
- działalność rachunkowo – księgowa, doradztwo podatkowe,
- działalność wydawnicza w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości,
- działalność naukowo - dydaktyczna i szkoleniowa w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości (por. akta administracyjne sprawy na k. 136 i dalej).
Poza tym przesłuchany 12 grudnia 2018 r. przez ROIRP w charakterze świadka komplementariusz spółki M. M. podał m.in., że jest radcą prawnym (który to zawód wykonuje w K. sp. z o.o. świadczącej usługi doradztwa gospodarczego i zarządzania spółkami z grupy) i doradcą podatkowym. Zawód doradcy podatkowego wykonuje jako komplementariusz (jedyny) spółki K. sp.k., której przedmiotem działalności jest świadczenie usług doradztwa podatkowego, przy czym "jest tam dość szeroka gama czynności łącznie z dotacjami, świadczeniem usług dotyczących cen transakcyjnych"; faktyczna działalność spółki to "działalność doradztwa podatkowego. Zakładając, że doradztwo podatkowe jest świadczoną pomocą prawną". Skarżąca wykonywała "czynności o charakterze usług doradztwa podatkowego, jak i usługi stricte prawnicze związane z prowadzeniem procesu podziału spółek" (por. akta administracyjne na k. 402 i dalej).
W podanych okolicznościach stanu faktycznego sprawy, skoro w wyniku ww. zmiany umowy spółki uzupełniono przedmiot działalności spółki o działalność prawniczą (w podanym wyżej rozumieniu tego pojęcia), to znaczy, że wcześniej spółka takiej działalności nie prowadziła, będąc (w okresie podlegającym badaniu) spółką powołaną w celu prowadzenia działalności z zakresu doradztwa podatkowego i wykonywania zawodu doradcy podatkowego. Chodziło zatem o spółkę – jak prawidłowo przyjęto w uchwałach samorządu radców prawnych i w zaskarżonej decyzji - o której mowa w art. 27 ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym, a nie spółkę o której mowa w przepisach art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych oraz art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze. Wniosek ten uzasadniony jest wynikami przeprowadzonej przez ww. organy analizy dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, tj. postanowień umowy spółki (przed i po zmianie), przedmiotu działalności wskazanego w Rejestrze Przedsiębiorców KRS oraz faktycznie wykonywanej przez spółkę działalności. Wbrew zrzutom skargi spółka, o której mowa w art. 27 ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym, ze względu na swój charakter obliczony na wykonywanie zawodu doradcy podatkowego, a nie radcy prawnego, nie może być traktowana jak spółka, o której mowa w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o radcach prawnych. Zostało to szczegółowo opisane w ww. uchwałach samorządu radców prawnych I i II instancji i w zaskarżonej decyzji Ministra Sprawiedliwości. W szczególności stosownie do art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o radcach prawnych, radca prawny wykonuje zawód (...) w spółce (...) komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, w której komplementariuszami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni (...). W K. sp.k. jedynym komplementariuszem spółki był M. M. występujący w niej jako doradca podatkowy, a nie radca prawny, gdyż zawód radcy prawnego wykonywał w innej spółce, tj. w K. sp. z o.o. świadczącej usługi doradztwa gospodarczego i zarządzania spółkami z grupy, co sam oświadczył przesłuchany w sprawie w charakterze świadka.
W tych okolicznościach prawidłowo przyjęto w sprawie, także w kontekście ww. zmiany umowy spółki w sierpniu 2017 r. (a więc już po upływie podlegającego badaniu okresu 5 – ciu lat poprzedzających złożenie przez skarżącą wniosku o wpis – 4 kwietnia 2017 r., na listę radców prawnych) obejmującej przedmiot prowadzonej przez spółkę działalności przez uzupełnienie tej działalności o działalność prawniczą – obok występującej wcześniej (czyli w okresie objętym badaniem) działalności rachunkowo – księgowej, doradztwa podatkowego, działalności wydawniczej w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalności naukowo - dydaktycznej i szkoleniowej w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, że praktyka zawodowa skarżącej w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis nie mogła odpowiadać wymogom z art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych, który to przepis łączy tę praktykę z wykonywaniem wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego (a nie doradcę podatkowego), w szczegółowo sprecyzowanych tam jednostkach, w tym spółkach wymienionych w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Zatem nie każda spółka działająca na szeroko ujmowanym rynku świadczenia usług prawniczych, ale tylko spółka o jakiej mowa w przepisach tego artykułu (pkt 1 - 3 ust. 1 art. 8) może być brana pod uwagę w kontekście prawnej podstawy i miejsca wykonywania zawodu radcy prawnego skutkujących praktyką zawodową uwzględnianą przy ubieganiu się o wpis na listę radców prawnych. Kluczowa kwestia w tym względzie to status spółki, w tym przedmiot prowadzonej działalności wynikający z umowy spółki, ujawniony w Rejestrze Przedsiębiorców KRS. Ocena tej przesłanki nie należy do uznania organu. Organ ma jedynie ustalić, czy chodzi w sprawie o spółkę wymienioną w ww. przepisach o sprecyzowanym tymi przepisami charakterze.
W tej sprawie zbadano wszystkie okoliczności mające wpływ na ocenę wniosku skarżącej o wpis na listę radców prawnych, dochodząc do uzasadnionego ustalenia, że spółka K. sp.k. - z okresu objętego badaniem przesłanki tego wpisu - pozostawała poza katalogiem podmiotów określonych przepisami art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o radcach prawnych; przede wszystkim w zakresie przedmiotu jej działalności sprecyzowanego w umowie spółki i ujawnionego w Rejestrze Przedsiębiorców KRS nie była ujęta działalność prawnicza charakteryzująca/stanowiąca istotę świadczenia pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego. Pamiętać przy tym należy, że zmiana przedmiotu działalności spółki prawa handlowego wymaga zmiany umowy spółki w formie aktu notarialnego i zarejestrowania/ujawnienia tej zmiany w Rejestrze Przedsiębiorców KRS. Taka procedura/charakter/rozmiar i prawne skutki tego przedsięwzięcia wyklucza stanowisko, że zmiana polegająca na dodaniu odrębnego obszaru działalności ma jedynie charakter dostosowania, czy sprecyzowania działalności faktycznie wykonywanej przed tą zmianą i pozostaje bez wpływu na ocenę przedmiotu działalności spółki przez cały czas jej funkcjonowania, zwłaszcza że – jak już wyżej akcentowano - w świetle przepisów art. 8 ust. 1 i 2 ustawy o radcach prawnych chodzi w nich o spółkę powołaną w celu świadczenia pomocy prawnej. Nie sposób natomiast uznać za taką spółkę spółki, która w przedmiocie działalności w ogóle nie miała wpisanej działalności prawniczej, będąc w istocie spółką powołaną w celu wykonywania zawodu doradcy podatkowego oraz wykonywania działalności z zakresu doradztwa podatkowego, czyli spółką przewidzianą w art. 27 ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym, która nie jest tożsama ze spółkami, o których mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 - 3 ustawy o radcach prawnych, w sytuacji gdy do tego ostatniego artykułu odsyła wprost ww. art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) tej ustawy, przy uwzględnieniu też, że czynności radcy prawnego/odpowiednio adwokata są szersze niż doradcy podatkowego, zaś ustawa tylko z czynnościami bezpośrednio związanymi ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego, a nie żadnymi innymi, łączy możliwość ubiegania się o wpis na listę radców prawnych przez doktora nauk prawnych, który nie spełnia wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego.
W sprawie we wszystkich instancjach postępowania wykonano prawidłową analizę postanowień umowy spółki z okresu właściwego dla oceny praktyki zawodowej skarżącej, zwracając uwagę na elementy istotne w tym zakresie ustaleń, w tym m.in. na fakt wskazania w tej umowie jako jedynego komplementariusza doradcy podatkowego, który zawód radcy prawnego – co już wzmiankowano - wykonywał w innej spółce, natomiast sama umowa nie przewidywała konieczności posiadania uprawień zawodowych do wykonywania zawodu radcy prawnego/adwokata do tego aby móc zostać komplementariuszem spółki, co w zestawieniu z określonym w niej przedmiotem działalności (wyżej opisanym) uzasadnia wnioskowanie o statusie spółki powołanej w celu prowadzenia działalności z zakresu doradztwa podatkowego oraz wykonywania zawodu doradcy podatkowego. Działalność ta była faktycznie przez spółkę wykonywana, co uniemożliwiało potraktowanie jej w kategorii spółek, o jakich mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 - 3 ustawy o radcach prawnych (czy art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze), gdyż te obliczone są na wykonywanie w nich zawodu radcy prawnego, aczkolwiek przewidują udział m.in. doradców podatkowych jako wspólników, partnerów i komplementariuszy, przy zastrzeżeniu (art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych), że wyłącznym przedmiotem ich działalności jest świadczenie pomocy prawnej.
Prawidłowo w sprawie też ustalono bezwzględny charakter wymogu z ww. art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych (odpowiednio z art. 4a ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze), który oznacza, że spółka, w której radca prawny wykonuje zawód nie może mieć przedmiotu działalności ujętego szerzej niż świadczenie pomocy prawnej (czyli nie może prowadzić działalności nieprawniczej). Wymóg określony tym przepisem odnosi się literalnie do przedmiotu działalności spółki. Nie koliduje z nim wskazywany w sprawie przez organy jako wyjątek ww. § 13 Regulaminu wykonywania zawodu radcy prawnego (...), stosownie do którego przedmiotem działalności kancelarii radcy prawnego oraz spółki prawniczej, której wspólnikami są radcowie prawni i adwokaci nie może być działalność inna niż świadczenie pomocy prawnej i świadczenie usług przez osoby, co do których przepisy prawa dopuszczają wspólną działalność. Wynika z niego jedynie dopuszczalność szerszego ujęcia przedmiotu działalności w sytuacji, gdy radca prawny wykonuje zawód w spółce z innymi osobami wskazanym w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych (rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi, prawnicy zagraniczni) i powołane osoby są uprawnione do świadczenia usług innych niż świadczenie pomocy prawnej.
Umowa spółki określa przedmiot działalności spółki. Wyżej opisany szczegółowo przedmiot działalności spółki zatrudniającej skarżącą (w okresie podlegającym badaniu), obejmujący doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania - w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, działalność rachunkowo - księgową, działalność naukowo-dydaktyczną i szkoleniową w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości oraz działalność wydawniczą w zakresie doradztwa podatkowego i rachunkowości, jako udokumentowany w umowie spółki jest elementem stanu faktycznego – istotnym dla czynienia ustaleń w kwestii przesłanki ubiegania się skarżącej o wpis na listę radców prawnych, której treść, i tym samym zakres ustaleń, wyznaczają ww. przepisy art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 3 i ust.2 ustawy o radcach prawnych. W świetle tych przepisów prawidłowe jest stanowisko zaskarżonej decyzji i poprzedzających ją ww. uchwał samorządu radców prawnych, że decydujące dla określenia przedmiotu działalności spółki, a w konsekwencji jej charakteru w kontekście unormowań art. 8 ust. 1 ustawy, do którego odsyła art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), jest kryterium formalnoprawne/statutowe (czyli treść umowy spółki, statutu i wpisu w Rejestrze Przedsiębiorców KRS w okresie podlegającym badaniu). W art. 8 ust. 1 ustawy wymienione są konkretne spółki i tylko zatrudnienie w takiej (a nie innej) spółce w połączeniu z wykonywaniem wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego może skutkować (przy spełnieniu pozostałych warunków) wpisaniem osoby posiadającej stopień naukowy doktora nauk prawnych na listę radców prawnych. Istotą regulacji zawartej w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych jest wykonywanie w odpowiednim miejscu i formie wymagających wiedzy prawniczej czynności związanych ze świadczeniem pomocy prawnej. Ważny jest nie tylko charakter i treść wykonywanych czynności, ale i otoczenie, w jakim są one wykonywane, bo od tego też zależy nabycie kwalifikacji (nie tylko czysto fachowych) niezbędnych do wykonywania zawodu radcy prawnego. Zatem istotną kwestią jest miejsce wykonywania praktyki zawodowej - ściśle określone w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. art. 8 ust. 1 (tu pkt 3) ustawy o radcach prawnych poprzez m.in. enumeratywne wyliczenie spółek, których wyłącznym przedmiotem działalności jest świadczenie pomocy prawnej. W świetle tych przepisów czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego mają być wykonywane na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej zawartej przez osobę pretendującą do wpisu na listę radców prawnych jedynie z wymienionymi w tych przepisach podmiotami, tj. w kancelarii adwokackiej, zespole adwokackim, kancelarii radcy prawnego lub w spółkach wskazanych w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych/art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze. W konsekwencji przesłanka wpisu na listę radców prawnych uregulowana w tym przepisie nie jest spełniona, gdy osoba pretendująca do tego wpisu prawnicze doświadczenie zawodowe zdobyła (jak w tej sprawie) pod patronatem radcy prawnego/adwokata zatrudnionego na podstawie stosunku pracy czy umowy cywilnoprawnej w spółce innej niż wymieniona w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych.
W tej sytuacji doświadczenia zawodowego skarżącej nabytego w związku z zatrudnieniem w ww. spółce K. sp.k. (w okresie objętym badaniem), pod patronatem zatrudnionych w tej spółce radców prawnych, nie można uznać za równoważne z zatrudnieniem w spółce z art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy o radcach prawnych, gdyż jak wykazano w sprawie spółka K. sp.k. była spółką powołaną w celu wykonywania zawodu doradcy podatkowego oraz wykonywania działalności z zakresu doradztwa podatkowego, czyli spółką, o której mowa w art. 27 ust. 2 ww. ustawy o doradztwie podatkowym, a nie spółką, o której mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych/art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze.
Wbrew zarzutom skargi, należy podzielić stanowisko (i jego motywy) organów podejmujących skarżone obecnie do Sądu rozstrzygnięcie, że spółka, o której mowa w art. 27 ust. 2 ustawy o doradztwie podatkowym, nie jest/nie odpowiada spółce z art. 8 ust. 1 pkt 3, w zw. z art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych (por. treść uchwał organów samorządu radców prawnych i zaskarżonej decyzji, obszernie też cytowanych w części historycznej tego uzasadnienia). Ustawodawca uznał natomiast, że tylko prawnicze doświadczenie zawodowe uzyskane w kancelarii adwokackiej, zespole adwokackim, kancelarii radcy prawnego lub spółkach wskazanych w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych/art. 4a ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze, stanowi gwarancję należytego przygotowania prawniczego do wykonywania zawodu radcy prawnego. Dlatego też skarżąca powinna wykazać się doświadczeniem zawodowym uzyskanym w okolicznościach odpowiadających wymogom wynikającym z art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b) ustawy o radcach prawnych, który odsyła do (m.in.) spółek wymienionych w art. 8 ust. 1 pkt 1 – 3 ustawy, i w żaden sposób nie nawiązuje do form wykonywania zawodu doradcy podatkowego określonych w przepisach art. 27 ustawy o doradztwie podatkowym, w tym do spółek przewidzianych w ust. 2 art. 27.
Zasada wolności wyboru i wykonywania zawodu oraz miejsca pracy określona w art. 65 ust. 1 Konstytucji RP, mająca charakter klauzuli generalnej, nie może stanowić samodzielnej, materialnoprawnej podstawy dochodzenia roszczeń. Podstawą przyznania określonego świadczenia nie jest bowiem przepis ustawy zasadniczej, lecz przepis ustawy szczególnej, regulującej stosunki prawne w zakresie danej dziedziny życia państwowego, gospodarczego lub społecznego. Dlatego brak jest podstaw, aby wykazane przez skarżącą zatrudnienie, nie mieszczące się w hipotezie przepisu art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b), w zw. z art. 8 ust. 1 i 2 ustawy o radcach prawnych, z racji na podmiot w którym było wykonywane, uznać za wystarczające dla ubiegania się o wpis na listę radców prawnych bez odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego. Jednocześnie kwestia ta nie może być traktowana w kategorii ograniczenia konstytucyjnych wolności i praw, gdyż dotyczy wykonywania w sprawie przez organy podejmujące rozstrzygnięcie wiążących je przepisów prawa, w których ustawodawca sprecyzował warunki, od spełnienia których uzależnił wpis na listę radców prawnych.
Sąd nie stwierdził w niniejszej sprawie naruszenia przez organy samorządu radców prawnych I i II instancji oraz przez Ministra Sprawiedliwości żadnych ze wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego, ani przepisów postępowania. W sprawie zostały wyjaśnione wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności stanu faktycznego, została wskazana i wyczerpująco uzasadniona podstawa prawna rozstrzygnięcia. Tym samym - mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.), Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.