VI SA/WA 1771/04

VI SA/Wa 1771/04 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2005-08-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2004-09-29
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Andrzej Czarnecki
Pamela Kuraś-Dębecka
Stanisław Gronowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
651  Sprawy funduszy emerytalnych
Sygn. powiązane
II GSK 379/05 - Wyrok NSA z 2006-02-07
Skarżony organ
Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych
Treść wyniku
Oddalono skargę
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia Stanisław Gronowski Sędziowie : Sędzia WSA Protokolant: po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 sierpnia 2005r. sprawy ze skargi [...] Powszechne Towarzystwo Emerytalne [...] S.A. w [...] na Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych z dnia [...] lipca 2004 r. Nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej oddala skargę
Uzasadnienie
Urząd Nadzoru Nad Funduszami Emerytalnymi, obecnie Urząd Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych, zwany dalej "organem nadzoru", przeprowadził kontrolę [...] Powszechnego Towarzystwa Emerytalnego, zwanego dalej "skarżącym", zakończoną spisaniem w dniu [...] grudnia 2001 r. protokołu z kontroli.
W świetle pkt. II.6 wspomnianego protokołu, fundusz pobiera opłatę
w wysokości 4% najniższego wynagrodzenia w momencie dokonywania wypłaty transferowej w przypadku:
• wypłaty transferowej z tytułu zmiany OFF, gdy od dnia wpływu pierwszej składki do OFF do dnia dokonania wypłaty transferowej upłynęło mniej niż 24 miesiące,
• wypłaty transferowej z tytułu zmiany OFF również w przypadku, gdy od dnia wpływu pierwszej składki do OFF do dnia dokonania wypłaty transferowej upłynęło więcej niż 24 miesiące.
Ponadto zgodnie z pkt. II.7 i 8 protokołu fundusz w przypadku przywrócenia członkostwa plikiem PWR zwraca pobraną opłatę 4% najniższego wynagrodzenia, przy czym zwracana opłata jest przeliczana na jednostki rozrachunkowe według WJR od dnia zwrotu opłaty.
Pismem z dnia [...] października 2002 r. organ nadzoru wystosował do skarżącego powiadomienie pokontrolne, stwierdzając naruszenie przepisu art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji
i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz. U. Nr 139, poz. 934 ze zm.) oraz przepisu § 2 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 maja 1998 r.
w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia rejestru członków funduszu emerytalnego, szczegółowego zakresu informacji, które powinny być zawarte
w rejestrze oraz zasad sporządzania i przechowywania kopii danych zawartych w rejestrze na wypadek jego utraty (Dz. U. Nr 63, poz. 402). Stosownie do
art. 134 ust. 1 pkt 3 powołanej ustawy otwarty fundusz może pobierać opłaty
w formie potrącenia w momencie dokonywania opłaty transferowej kwoty stanowiącej równowartość 4% kwoty najniższego wynagrodzenia ustalanej przez ministra właściwego do spraw pracy, na podstawie art. 774 Kodeksu pracy, niezależnie od kwoty, o której mowa w ust. 2. W świetle przepisu § 2 pkt 3 cytowanego rozporządzenia z dnia 12 maja 1998 r. rejestr członków funduszu emerytalnego powinien zawierać następujące dane o środkach gromadzonych
w funduszu emerytalnym: daty otrzymania wpłat na rachunek funduszu (a), kwoty wpłat (b), ilość jednostek rozrachunkowych zaliczonych na rachunek
w wyniku każdorazowego przeliczenia wpłaconej składki lub wypłaty transferowej (c), łączną ilość jednostek rozrachunkowych zapisanych na rachunku (d).
Według stanowiska organu nadzoru wyrażonego w piśmie z dnia
[...] października 2002 r. pobieranie przez skarżącego opłaty w wysokości 4% najniższego wynagrodzenia w przypadku wypłaty transferowej do innego otwartego funduszu dokonanej po upływie 24 miesięcy od dnia wpływu pierwszej składki wypłaty transferowej do funduszu narusza art. 134 ust. 1 pkt 3 cytowanej ustawy. Opłata przewidziana tym przepisem może być pobierana jedynie wówczas, gdy jest pobierana opłata, o której mowa w art. 134 ust. 1
pkt 2 ustawy ("w momencie dokonywania opłaty transferowej"). Traktowanie zaś opłaty z art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy, jako opłaty manipulacyjnej pobieranej w każdym przypadku zmiany otwartego funduszu emerytalnego nie znajduje podstaw prawnych.
Organ nadzoru nie podzielił również praktyki skarżącego, polegającej na zwracaniu, w przypadku przywrócenia członkostwa w funduszu, pobranej opłaty za przeniesienie (opłatę transferową oraz opłatę w wysokości 4% najniższego wynagrodzenia), przeliczając opłaty według aktualnej wartości jednostki rozrachunkowej. Upatruje w tym naruszenie § 2 pkt 3 powołanego rozporządzenia. I tak, rozwiązanie umowy z dotychczasowym otwartym funduszem w sytuacji złożenia sfałszowanego podpisu pod zawiadomieniem
o rozwiązaniu umowy z dotychczasowym funduszem należy traktować jako czynność niewywołującą skutków prawnych. W związku z tym zakres praw
i obowiązków członka otwartego funduszu emerytalnego powinien być taki sam, jakby nie doszło do wypłaty transferowej. Zatem, odpowiednie zapisy
w rejestrze członków funduszu po przywróceniu członkostwa nie powinny być odmienne od zapisów, które istniały przed dokonaniem wypłaty transferowej.
Wobec podtrzymania przez skarżącego zasadności pobierania wspomnianych opłat pismem z dnia [...] kwietnia 2003 r. organ nadzoru wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w przedmiocie nałożenia na skarżącego kary pieniężnej na podstawie art. 204 ust. 7 ustawy o organizacji
i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych. W myśl powołanego przepisu w razie nieusunięcia nieprawidłowości w wyznaczonym terminie, organ nadzoru może nałożyć na kontrolowany podmiot karę pieniężną w wysokości do 500.000 zł.
W przypadku stwierdzenia rażących nieprawidłowości, organ nadzoru może nałożyć karę pieniężną bezpośrednio po ich stwierdzeniu.
W obszernym piśmie z dnia [...] maja 2003 r. skarżący podtrzymał swoje stanowisko w kwestii zasadności pobierania wspomnianych opłat. Co do opłat,
o których mowa w art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy, podstawę ich pobierania stanowią postanowienia § 13 i 14 Statutu, które nie pozostają w sprzeczności
z przepisem art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy. Wskazuje na mankamenty redakcyjne tego przepisu. Wychodząc z wykładni funkcjonalnej omawianego przepisu podkreśla, iż nie byłoby uzasadnione, aby koszty administrowania związane
z obsługą odchodzących członków nie były pokrywane przez nich samych, lecz pośrednio przez wszystkich klientów funduszu. Skarżący podtrzymał również swoje stanowisko w kwestii zwrotu pobranych opłat w przypadku przywrócenia członkostwa. Według skarżącego w przypadku przywracania członkostwa
w funduszu powinno się stosować odpowiednio przepis art. 100a powołanej ustawy.
Decyzją Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych z dnia [...] kwietnia 2004 r. nr [...] podrzymano stanowisko w przedmiocie naruszenia przez skarżącego wskazanych wyżej przepisów prawa, a to w następstwie pobierania przez skarżącego opłaty w wysokości 4% najniższego wynagrodzenia w przypadku wypłaty transferowej do innego otwartego funduszu dokonanej po upływie 24 miesięcy od dnia wpływu pierwszej składki wypłaty transferowej do funduszu, a także zwracania w związku z przywróceniem członkostwa pobranej opłaty za przeniesienie (opłata transferowa oraz opłata w wysokości 4% najniższego wynagrodzenia) dokonywanej poprzez przeliczenie opłaty według aktualnej wartości jednostki rozrachunkowej.
Ustalając wysokość kary pieniężnej organ nadzoru wziął pod uwagę, iż
w świetle art. 204 ust. 8 ustawy w związku z art. 204a ust. 6 zd. 2 ustawy, w razie nieusunięcia nieprawidłowości w wyznaczonym terminie określonym
w powiadomieniu, istnieje podstawa do nałożenia na kontrolowany podmiot kary pieniężnej w wysokości do 500.000 zł. Mając na względzie fakt nieusunięcia przez skarżącego w wyznaczonym terminie naruszeń prawa wskazanych w powiadomieniu pokontrolnym oraz pobranie przez skarżącego nienależnej kwoty w wysokości [...] zł od [...] osób, nałożenie kary pieniężnej w wysokości 150000 zł jest, zdaniem organu, nadzoru adekwatne do rodzaju i wagi stwierdzonych nieprawidłowości, jak również możliwości finansowych skarżącego. Nałożona kara pieniężna jest znacznie niższa od maksymalnego jej górnego limitu.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Według skarżącego pobieranie opłaty wymienionej
w art. 134 ust. pkt 3 ustawy o funduszach emerytalnych jest uzasadnione
w każdym przypadku dokonywania wypłaty transferowej, w tym również gdy nie może być pobrana opłata, o której mowa w art. 134 ust. pkt 2 ustawy. Na taką interpretację wskazują wyniki wykładni, uwzględniającej dyrektywy funkcjonalne, celowościowe oraz systemowe. Za taką interpretacją przemawiają także postanowienia - zatwierdzonego przez Komisję Nadzoru - Statutu Funduszu.
Odnosząc się do drugiej kwestii, jaką jest przeliczanie zwracanych opłat w przypadku przywrócenia członkostwa w funduszu, zdaniem skarżącego w tej sytuacji powinny mieć odpowiednie zastosowanie przepis art. 100 powołanej ustawy oraz przepisy § 12-14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 lutego 2000 r. w sprawie trybu i terminu powiadamiania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przez otwarty fundusz emerytalny o zawarciu umowy z członkiem oraz dokonywania wypłaty transferowej (Dz. U. Nr 13, poz. 157). Przepisy te nakazują zwrot składki nienależnie otrzymanej w kwocie ustalonej zgodnie z
tymi przepisami, przy czym część zwracanej składki stanowi nominalna wartość opłat pobranych przez towarzystwo zarządzające otwartym funduszem, który otrzymał nienależną składkę. Kwoty przekazane funduszowi w wyniku przywrócenia w nim członkostwa, traktowane jako wpłaty dokonane na rzecz członków funduszu, przeliczane są na jednostki rozrachunkowe w najbliższym dniu wyceny po otrzymaniu wpłaty na rachunek przeliczeniowy i po otrzymaniu listy członków, na rzecz których wnoszona jest wpłata, według wartości jednostki rozrachunkowej na dzień, w którym po raz pierwszy możliwe jest przyporządkowanie otrzymanych składek poszczególnym członkom. Przeliczenie takie jest zgodne z § 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 2001 r. w sprawie szczególnych zasad rachunkowości funduszy emerytalnych (Dz. U. Nr 149, poz. 1669). Jak zaznaczył skarżący, w przypadku przywrócenia członkostwa w funduszu i związanego z nim obowiązku zwrotu opłat pobranych przez fundusz, obowiązujące przepisy regulują wyłącznie zasady przeliczania na jednostki rozrachunkowe zwracanych na rachunek członka funduszu składek, nie regulując zaś zasad przeliczenia na jednostki rozrachunkowe zwracanych przez fundusz opłat. Zdaniem skarżącego do przeliczenia na jednostki rozrachunkowe zwracanych przez fundusz opłat należy zastosować odpowiednio przepisy dotyczące przeliczenia zwracanych składek, jako mające zastosowanie do stanu faktycznego najbardziej zbliżonego do tego, który nie został uregulowany w obowiązujących przepisach. Skarżący podkreślił, iż zwrot tych opłat według ilości jednostek, jakby to wynikało
z powiadomienia pokontrolnego Komisji, mógłby spowodować zwrot pobranych uprzednio opłat w kwocie mniejszej lub większej od kwoty opłat już pobranych, w zależności od aktualnej wartości jednostki rozrachunkowej. Uniknięciu takiego właśnie skutku służy rozwiązanie wprowadzone
w przypadku opłat zwracanych przez fundusz, do którego została przekazana nienależnie składka. Kwoty te są zwracane według wartości nominalnie pobranej, a nie przeliczane na jednostki, które następnie byłyby umarzane
w celu uzyskania kwoty podlegającej zwrotowi. Opisana procedura nie stoi
w sprzeczności z przytoczoną przez organ nadzoru generalną zasadą, zgodnie
z którą po przywróceniu członkostwa zakres praw i obowiązków członka funduszu powinien być taki sam, jakby nie doszło do wypłaty transferowej. Wręcz odwrotnie, zastosowanie metody przeliczenia zwracanych opłat na jednostki rozrachunkowe zalecane przez organ nadzoru, spowodowałoby naruszenie tej zasady przez zwrot kwot innych, niż były pobrane tytułem owych opłat, zaś różnica wynikałaby z różnicy wartości jednostek rozrachunkowych w dniu ich umorzenia przy pobraniu opłat oraz w dniu ich przeliczenia przy zwrocie powyższych opłat.
Ostateczną decyzją Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych z dnia [...] lipca 2004 r. nr [...] utrzymano w mocy wcześniejszą decyzję z dnia [...] kwietnia 2004 r. Organ nadzoru podtrzymał stanowisko zajęte w swej wcześniejszej decyzji w kwestii naruszenia przez skarżącego przepisu art. 134 ust. 1 pkt 3 w następstwie pobierania przez skarżącego opłaty w wysokości 4% najniższego wynagrodzenia po upływie 24 miesięcy, o którym wyżej mowa. Jak podkreślił momentem potrącenia opłaty
z art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy definiowanej jako "dokonywanie opłaty transferowej" jest moment pobrania opłaty przewidzianej w art. 134 ust. 1 pkt 2 ustawy. Obie opłaty są więc pobierane jednocześnie, z tym że opłata z art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy może obciążyć członka funduszu tylko wtedy, gdy zostaje potrącona opłata z art. 134 ust 1 pkt 2 ustawy. Natomiast przyjęcie interpretacji powyższego przepisu dokonanej przez skarżącego zakładałoby przyjęcie założenia dwukrotnej pomyłki ustawodawcy, a mianowicie zastąpienie pojęcia "opłata transferowa" pojęciem "wypłaty transferowej" oraz zastąpienie odesłania do ust. 2 art. 134 ustawy, odesłaniem do pkt 2 ust. 1 art. 134 ustawy. Taka zaś interpretacja stoi w rażącej sprzeczności z podstawowymi zasadami interpretacyjnymi, które zakładają wykorzystywanie w maksymalnym możliwym stopniu wykładni literalnej, przy założeniu iż pozostałe metody interpretacyjne, tj. systemowa, funkcjonalna czy też legalna dopełniają jedynie wykładnię językową, bez tak diametralnej - proponowanej przez skarżącego zmiany poszczególnych słów użytych przez ustawodawcę.
Przechodząc do spornej kwestii przeliczania pobranej opłaty za przeniesienie w przypadku jej zwrotu w sytuacji przywrócenia członkostwa
w funduszu w ocenie organu nadzoru w sprawie nie ma zastosowanie art. 100 ustawy, jak również przepisy § 12 ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów
w sprawie szczególnych zasad rachunkowości funduszy emerytalnych. Przepisy cytowanego rozporządzenia zakładają dwa warunki konieczne do przeliczenia danej wpłaty na jednostki rozrachunkowe: pierwszym jest otrzymanie danej wpłaty na rzecz funduszu, drugim natomiast możność jej zindywidualizowania, czyli określenia, dla kogo została przekazana. Indywidualizacja odbywa się "po otrzymaniu listy członków, na rzecz których wnoszona jest wpłata". Użycie tego określenia w przepisie rozporządzenia wskazuje, iż chodzi o listy otrzymywane w formie elektronicznej od instytucji zewnętrznych, czyli ZUS, co dzieje się w przypadku przekazywania składek, oraz KDPW, co ma miejsce w przypadku wypłat transferowych. Uzależnienie możności przeliczenia danej wpłaty od dwóch spełnionych łącznie warunków wykazanych w § 12 ust. 2 powołanego rozporządzenia sprawia, iż przepis ten nie ma bezpośredniego zastosowania do wypłat odbywających się bez udziału tych instytucji. Natomiast, zdaniem organu nadzoru, za przyjęciem rozwiązania przez niego proponowanego,
a mianowicie że w przypadku przywrócenia członkostwa w funduszu odpowiednie zapisy w rejestrze nie powinny być odmienne od zapisów, które istniały przed dokonaniem wypłaty transferowej, przemawiają zasady prawa cywilnego. W szczególności wchodzi tutaj w grę instytucja przywrócenia do stanu poprzedniego. Zważywszy na charakter rachunku funduszu, który nie jest rachunkiem pieniężnym, ale rachunkiem, na którym są gromadzone jednostki rozrachunkowe, restytucja do stanu poprzedniego powinna się odbyć poprzez zapisanie takiej samej liczby jednostek rozrachunkowych, które zostały umorzone celem pobrania opłaty za przeniesienie. Tylko bowiem w takim przypadku, właśnie ze względu na charakter rachunku w funduszu, zakres praw i obowiązków w zakresie niesłusznie pobranej opłaty za przeniesienie będzie tożsamy ze stanem sprzed dokonania bezprawnie dokonanej wypłaty transferowej.
Naruszanie przez skarżącego przepisów powołanych przez organ nadzoru i niezastosowanie się skarżącego do zaleceń pokontrolnych daje podstawę do zastosowania instrumentu nadzorczego wymienionego w art. 204 ust. 8
w związku z art. 204a ust. 6 ustawy. Wspomniane nieprawidłowości, wykazane w powiadomieniu pokontrolnym, miały charakter stały i ciągły. Skarżący pobierał z omawianych tytułów znaczne kwoty. I tak początkowo pobrano kwotę [...] zł. Do dnia wskazanego jako termin dla usunięcia nieprawidłowości, skarżący pobrał kwotę [...] zł. Natomiast po tym terminie pobrano jeszcze kwotę [...] zł. Uzasadnia to utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji.
W obszernej skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, polemizując ze stanowiskiem organu nadzoru i wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, skarżący w całości podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie, iż pobieranie opłat zakwestionowanych przez organ nadzoru nie stanowiło naruszenia prawa.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając skargę zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności
z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności
z prawem materialnym i przepisami procesowymi. Kontrolując zaskarżony wyrok pod kątem powyższych kryteriów skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż w zaskarżonym wyroku nie można dopatrzyć się zarzutu naruszenia prawa, przynajmniej w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Organ nadzoru w ramach swych ustawowych kompetencji ma obowiązek podjęcia działań ukierunkowanych na wyeliminowanie nieprawidłowości stwierdzonych w działalności otwartego funduszu emerytalnego zarządzanego przez powszechne towarzystwo emerytalne, niezależnie od tego, czy owe nieprawidłowości mają charakter rażących, czy też nie. Przez wspomniane nieprawidłowości, stanowiące przesłankę ukarania powszechnego towarzystwa emerytalnego karą pieniężną, należy rozumieć przede wszystkim wszelkie przejawy naruszenia prawa albo statutu otwartego funduszu emerytalnego. Działania organu nadzoru, podejmowane w celu wyeliminowania stwierdzonych nieprawidłowości w działalności powszechnego towarzystwa emerytalnego, mogą być połączone z nałożeniem na towarzystwo emerytalne kary pieniężnej, o której mowa w art. 204 ust. 8 ustawy. W zależności od charakteru tych nieprawidłowości kara pieniężna może być nałożona po bezskutecznym upływie okresu wyznaczonego do ich usunięcia (art. 204 ust. 8), albo niezależnie od wyznaczenia takiego terminu – bezpośrednio po ujawnieniu nieprawidłowości (art. 204 ust. 9). Możliwość wyznaczenia powszechnemu towarzystwu emerytalnemu terminu do usunięcia nieprawidłowości stwierdzonych w jego działalności, z zagrożeniem nałożenia kary pieniężnej na wypadek niezastosowania się do tego wezwania, została ograniczona do usunięcia nieprawidłowości, które nie mają charakteru rażących.
Istota sprawy sprowadza się do rozstrzygnięcia zagadnienia, czy organ nadzoru prawidłowo zakwalifikował stwierdzone w toku kontroli nieprawidłowości w działalności skarżącego, o których wyżej mowa, jako działania sprzeczne ze wskazanymi przepisami prawa.
Zarządzając funduszem towarzystwo emerytalne ponosi określone koszty. Cytowana ustawa o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych przewiduje dwa rodzaje kosztów finansowanych ze składek ubezpieczonych
w części przekazywanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych otwartym funduszom emerytalnym. Są to koszty obciążające aktywa funduszu oraz koszty obciążające członków funduszu. Pierwsza z nich to grupa kosztów pokrywana
z aktywów funduszu, czyli masy majątkowej funduszu będącej zbiorem składek wszystkich członków funduszu (i nabytych za nie praw i pożytków z tych praw - art. 6 ust. 1 ustawy). Chodzi tu o koszty ściśle związane z przedmiotem działalności funduszu - przewidziane w art. 136 ust. 1 koszty związane
z realizacją transakcji nabywania lub zbywania aktywów funduszu, stanowiące równowartość opłat ponoszonych na rzecz osób trzecich, z pośrednictwa których fundusz ma obowiązek korzystać i koszty związane z przechowywaniem aktywów funduszu stanowiące równowartość wynagrodzenia depozytariusza oraz o koszty zarządzania funduszem przez towarzystwo. Druga grupa kosztów bezpośrednio obciąża członka funduszu i ma źródło finansowania bądź
w składce przekazywanej do funduszu, przed przeliczeniem jej na jednostki rozrachunkowe (opłata przewidziana w art. 134 ust. 1 pkt 1 ustawy), bądź
w środkach zgromadzonych na rachunku członka (opłaty określone w art. 134 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy).
Zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 2 ustawy fundusz może pobrać opłatę
w formie potrącenia, w momencie dokonywania wypłaty transferowej, ze środków na rachunku członka funduszu, z zastrzeżeniem, że może to mieć miejsce wyłącznie wtedy, gdy od dnia wpływu pierwszej składki na rachunek członka w tym funduszu do dnia dokonania wypłaty transferowej do innego funduszu upłynęło mniej niż 24 miesiące. Natomiast, stosownie do treści
art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy, fundusz może obciążyć członka funduszu, w formie potrącenia, w momencie dokonywania opłaty transferowej, kwotą stanowiącą równowartość 4% kwoty najniższego wynagrodzenia.
Przepis art. 134 ust. 1 powołanej ustawy, przewidując trzy różne opłaty obciążające członka funduszu, zastrzega expressis verbis, że są to jedyne opłaty, jakie fundusz może potrącić ze składki (rachunku w funduszu) członka. Enumeratywne wyliczenie kosztów pokrywanych bezpośrednio przez członka funduszu jest oczywiste w świetle ustawowej formuły, w świetle której fundusz może pobierać opłaty wyłącznie w następujący sposób. Dodatkową przesłanką upoważniającą fundusz do pobierania od członków opłat, co wymaga podkreślenia, jest zamieszczenie w statucie funduszu regulacji dotyczącej rodzaju, wysokości, sposobu kalkulacji i pokrywania kosztów obciążających członków funduszu, chociażby byłoby to powtórzeniem zapisów ustawy
i rozporządzenia. Widoczne jest zatem, iż katalog obciążeń członków funduszu jest precyzyjnie limitowany. Wyklucza to poszukiwanie (choćby w drodze analogii) innych obciążeń, niż wyraźnie wskazane w ustawie.
Powołany przepis art. 134 ust. 1 ustawy ogranicza nie tylko rodzaje kosztów, którymi fundusz może obciążyć członka funduszu, ale również wyłącza swobodę wyboru sposobu ich poboru. Tym samym, podobnie jak
w przypadku katalogu kosztów, ustawa nie pozostawia luzu interpretacyjnego wykraczającego poza wyraźnie określone ustawowe podstawy stosowania przez fundusz wobec swych członków obciążeń finansowych związanych z ich członkostwem.
Użyte w art. 134 ust. 1 ustawy sformułowanie, co do zamkniętego katalogu opłat pobieranych przez fundusz, jest wskazówką interpretacyjną, zgodnie z którą nie można, po pierwsze domniemywać innych opłat obciążających członków funduszu niż wymienione w ustawie, a po drugie podejmować prób takiego tłumaczenia podstaw stosowania obciążeń członka funduszu, które w świetle ustawy nie są oczywiste.
Kontrowersje pomiędzy stronami budziła kwestia przesłanek obciążenia członka funduszu sporną opłatą, o której mowa w art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy. Zdaniem Sądu, a wbrew stanowisku skarżącego, organ nadzoru trafnie uznał, że przy redakcji powyższego przepisu nie doszło do omyłki w procesie legislacyjnym. Należy w konsekwencji przyjąć, że ustawodawca w sposób zamierzony uregulował w taki sposób podstawę poboru opłaty określonej w art. 134 ust. 1 pkt 3, świadomie definiując moment poboru opłaty jako dokonywanie opłaty.
W świetle treści art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy, podstawowym problemem interpretacyjnym jest ustalenie desygnatu pojęcia "opłata transferowa". Ma to zasadnicze znaczenie dla wykładni tego przepisu, gdyż dokonywanie opłaty transferowej stanowi jedyną podstawę obciążenia członka funduszu analizowaną opłatą. Opłatę transferową, w czym zgodzić się należy z organem nadzoru, cechuje jej związek z transferem. Prowadzi to do wniosku, że jedyną opłatą,
o której może być mowa w art. 134 ust. 1 pkt 3, jest opłata określona w art. 134 ust. 1 pkt 2 ustawy. Tylko ona bowiem (nazwana wprost opłatą) spośród wszystkich opłat przewidzianych w ustawie pozostaje w związku z wypłatą transferową. Momentem potrącenia opłaty z art. 134 ust. 1 pkt 3 ustawy, definiowanej jako "dokonywanie opłaty transferowej", jest moment pobrania opłaty przewidzianej art. 134 ust. 1 pkt 2. Obie opłaty są więc pobierane jednocześnie, z tym że opłata z art. 134 ust. 1 pkt 3 może obciążyć członka funduszu tylko wtedy, gdy zostaje potrącana opłata z art. 134 ust. 1 pkt 2 (czyli, gdy istnieją podstawy do jej pobrania).
Wprawdzie strona skarżąca wskazywała w swych wywodach, iż powyższym wynikom wykładni stoi na przeszkodzie m.in. brzmienie art. 134 ust. 1 pkt 3 in fine, wskazujące, że przedmiotowa opłata pobierana jest niezależnie od kwoty, o której mowa w ust. 2 art. 134 ustawy, niemniej takie rozumienie przez skarżącego powołanego wyżej przepisu nie jest prawidłowe. W ocenie Sądu celem dyspozycji przepisu art. 134 ust. 1 pkt 3 in fine jest zastrzeżenie, że opłata przewidziana w tym przepisie może być pobierana w warunkach zmieniającej się kwoty opłaty transferowej (vide rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 czerwca 1998 r. w sprawie zasad obliczania oraz maksymalnej wysokości opłat pobieranych przez otwarty fundusz emerytalny
z tytułu wypłat transferowych; Dz. U. z 1998 r. Nr 77, poz. 507).
Opłaty określone w art. 134 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o organizacji
i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych pozostają w tego rodzaju związku, że opłatą z art. 134 ust. 1 pkt 3 tej ustawy można obciążyć członka funduszu tylko wtedy, gdy istnieją podstawy do pobrania opłaty przewidzianej w art. 134 ust. 1 pkt 2, tj. gdy od dnia wpływu pierwszej składki na rachunek członka w tym funduszu do dnia dokonania wypłaty transferowej do innego otwartego funduszu emerytalnego upłynęło mniej niż 24 miesiące. Stąd opłaty te mogą być pobierane wyłącznie w razie dokonywania wypłaty transferowej w sytuacji zmiany funduszu na skutek umowy zawartej z innym otwartym funduszem emerytalnym we wskazanym wyżej okresie.
Z omawianych względów pobieranie przez skarżącego zakwestionowanych opłat po upływie okresu 24 miesięcy, o którym wyżej mowa, zasadnie zostało uznane przez organ nadzoru za przejaw naruszenia przez skarżącego przepisu art. 134 ust. 1 pkt 3 cytowanej ustawy. Usprawiedliwieniem dla takiej praktyki nie mogą być odpowiednie postanowienia statutu zatwierdzonego przez organ nadzoru, na co powoływał się skarżący. Statut nie może bowiem naruszać bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa. Znajdujące uzasadnienie w postanowieniach zatwierdzonego statutu zachowanie naruszające prawo nie mogłoby być wprost uznane za rażące w rozumieniu art. 204 ust. 9 ustawy, gdyż pozostawałoby to w sprzeczności
z zasadą zaufania do organów Państwa, wyrażoną w art. 8 k.p.a. Tym niemniej, jeżeli organ nadzoru stwierdzi, że wspomniane zachowanie narusza prawo, nie tylko może, ale wręcz powinien, wyznaczyć odpowiedni termin do zaprzestania takiego zachowania, co w niniejszej sprawie organ uczynił. Zakwestionowana praktyka skarżącego godzi w podstawowe interesy członków funduszu. Uprawniało to zatem organ nadzoru, wobec odmowy skarżącego zastosowania się do zaleceń pokontrolnych, do nałożenia kary pieniężnej.
Sąd również przychylił się do stanowiska organu nadzoru zawartego
w piśmie z dnia [...] października 2002 r., w kwestii sposobu przeliczania jednostek rozrachunkowych w następstwie przywrócenia członkostwa w funduszu, w kierunku przyznania członkowi funduszu liczby jednostek rozrachunkowych tożsamych ze stanem sprzed dokonania bezprawnie dokonanej wypłaty transferowej. Jednostka rozrachunkowa jest bowiem zasadniczym elementem rachunku prowadzonego w ramach funduszu, obrazująca stan posiadania członka tego funduszu (por. m.in. art. 89 ust. 1 i art. 99 ust. 1 ustawy).
Nawiązanie, jak i rozwiązanie stosunku członkostwa w funduszu, co wymaga podkreślenia, następuje w następstwie złożenia stosownego oświadczenia woli. Oświadczenie woli jest instytucją prawa cywilnego (por. art. 60 k.c.). Toteż w sprawach nieuregulowanych ustawą o organizacji
i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych oraz wydanymi na jej podstawie przepisami wykonawczymi mają zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego. Sporne zalecenie pokontrolne, odnoszące się do przeliczania jednostek rozrachunkowych, dotyczy sytuacji, gdy wbrew woli członka funduszu,
w wyniku sfałszowania oświadczenia woli, doszło do zagospodarowania środków (jednostek rozrachunkowych) należnych członkowi funduszu. Zważywszy na brak uregulowania tej kwestii wprost w przepisach powołanej ustawy i w przepisach wykonawczych trafnie organ nadzoru sięgnął do instytucji przywrócenia do stanu poprzedniego (restiutio ad integrum). Instytucja przywrócenia do stanu poprzedniego funkcjonuje w przepisach Kodeksu cywilnego, zarówno na gruncie prawa rzeczowego, jak
i zobowiązaniowego (por. m.in. art. 151, art. 193 § 1, art. 227 § 1, art. 343 § 2, art. 344 § 1, art. 363 § 1, art. 408 § 1, art. 662 § 3, art. 676, art. 755 k.c.). Zalecenie pokontrolne, które kwestionuje skarżący, stanowi gwarancję dla członka funduszu, iż w następstwie przywrócenia członkostwa otrzyma identyczną ilość jednostek rozrachunkowych jaką miał poprzednio. Tego natomiast nie gwarantuje rozliczenie stosowane przez skarżącego. Nie można zatem wykluczyć, iż w następstwie wspomnianej operacji finansowej członek funduszu otrzyma mniej jednostek rozrachunkowych niż miał przed bezprawnym pozbawieniem go członkostwa w funduszu. Usprawiedliwieniem dla stosowania przez skarżącego zarzuconej mu praktyki nie może być, nie mające pokrycia w obowiązujących przepisach prawa, powoływanie się skarżącego na ewentualne różnice wartości jednostek rozrachunkowych w dniu ich umorzenia przy pobraniu opłat oraz w dniu ich przeliczenia przy zwrocie powyższych opłat, na czym mógłby stracić członek funduszu. Spadek wartości jednostek rozrachunkowych, przynajmniej w pierwszej kolejności, stanowi bowiem ryzyko członka funduszu. Natomiast powinien mieć on zagwarantowany zwrot takiej samej ilości jednostek rozrachunkowych jakie miał przed pozbawieniem go członkostwa.
Praktyka skarżącego narusza prawo, gdyż tym sposobem, kosztem członka funduszu, skarżący może wygospodarować dodatkowe środki finansowe, nie mając ku temu wyraźnej podstawy prawnej. Stosowanie zaś przez skarżącego w drodze analogii wskazanych przepisów prawa, nieadekwatnych do zaistniałej sytuacji, aby tym sposobem uzyskać dodatkowe korzyści finansowe kosztem członka funduszu, trafnie zostało zakwestionowane przez organ nadzoru.
Przechodząc do oceny wysokości kary pieniężnej nałożonej na skarżącego nie sposób nie zauważyć, iż nieprawidłowości wykazane w działalności tego podmiotu godziły w dobro szczególnie chronione, jakim jest bezpieczeństwo środków zgromadzonych w funduszu. Niezastosowanie się skarżącego do zaleceń pokontrolnych uszczupliło wspomniane środki. Organ nadzoru przed zastosowaniem kary pieniężnej dokładnie i precyzyjnie ustalił zakres naruszeń, wezwał skarżącego do zaniechania praktyki naruszającej prawo i interesy członków funduszu, a następnie szczegółowo uzasadnił wysokość nałożonej kary pieniężnej. Nałożenie kary pieniężnej było czynnością legalną i znajdowało uzasadnienie w przepisach art. 204 ust. 8 w zw. z art. 204a ust. 6 zd. 2 i art. 202 ust. 4 ustawy.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd orzekł, jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.