V KK 121/18

Sygn. akt V KK 121/18
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 12 czerwca 2019 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Piotr Mirek (przewodniczący)
‎
SSN Małgorzata Gierszon (sprawozdawca)
‎
SSN Przemysław Kalinowski
Protokolant Patrycja Kotlarska
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Józefa Gemry,
‎
w sprawie
M. S.
‎
skazanego z art. 286 § 1 kk, art. 278 § 1 kk
‎
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
‎
w dniu 12 czerwca 2019 r.,
‎
kasacji wniesionej przez obrońcę skazanego
‎
od wyroku Sądu Okręgowego w Z.
‎
z dnia 12 października 2017 r., sygn. akt VII Ka […],
‎
utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Z.
‎
z dnia 3 marca 2017 r., sygn. akt VII K […],
1. na podstawie art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. oraz art. 79 § 3 k.p.k. uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w Z. i sprawę przekazuje temu sądowi do ponownego rozpoznania;
2. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. M. Z.-K. - Kancelaria Adwokacka w Z. kwotę 1180 (tysiąc sto osiemdziesiąt) zł i 80 (osiemdziesiąt) gr., w tym 23% podatku VAT, tytułem wynagrodzenia za sporządzenie i wniesienie kasacji oraz obronę wykonywaną z urzędu na rozprawie kasacyjnej i kwotę 1017 (tysiąc siedemnaście) zł i 92 (dziewięćdziesiąt dwa) gr. tytułem poniesionych wydatków.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 3 marca 2017 r., sygn. akt VII K
[…]
, Sąd Rejonowy w Z. uznał oskarżonego M. S. za winnego tego, że:
I.
w okresie od 29 czerwca 2016 r. do dnia 4 lipca 2016 r. w Z. działając w krótkich odstępach czasu i w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadził M. i P. K. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w wysokości 3700 zł, poprzez wprowadzenie ich w błąd co do tego, iż posiada uprawnienia psychologa dziecięcego oraz zamierza przyprowadzić terapię z synem M. i P. K., a w przypadku rezygnacji z terapii wystawi na ich temat negatywne opinie, w oparciu o które różne instytucje podejmą w stosunku do nich działania, to jest czynu z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i na podstawie art. 286 § 1 k.k. wymierzył mu karę 8 miesięcy pozbawienia wolności;
II.
w dniu 4 lipca 2016 r. w Z. zabrał w celu przywłaszczenia pieniądze w kwocie 2500 zł na szkodę M. i P. K., to jest czynu z art. 278 § 1 k.k. i na podstawie tego przepisu wymierzył mu karę 5 miesięcy pozbawienia wolności.
Na podstawie art. 85 § 1 i 2 k.k. i art. 86 § 1 k.k. połączył  kary jednostkowe i jako karę łączną orzekł 8 miesięcy pozbawienia wolności. Na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonego obowiązek naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonych M. i P. K. kwoty 6200 zł.
Wyrok ten zaskarżyli: obrońca oskarżonego zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie: art. 7 k.p.k. oraz art. 410 k.p.k., a także art. 167 k.p.k. w zw. z art. 202 k.p.k., 192 § 2 k.p.k. oraz art. 1 § 3 k.k. poprzez błędne jego zastosowanie i art. 30 k.k. poprzez brak zastosowania, oraz sam oskarżony, który w swojej apelacji podważał zasadność ustaleń faktycznych co do tego, iż mówił pokrzywdzonej, że jest psychologiem i może leczyć jej syna, a także, iż zabrał jej jakieś pieniądze. Nadto zarzucał, iż wymierzona mu kara jest zbyt surowa.
Apelacje oskarżonego i jego obrońcy rozpoznał Sąd Okręgowy w Z., który wyrokiem z dnia 12 października 2017 r., sygn. akt VII KA
[…]
, utrzymał zaskarżony nimi wyrok w mocy.
Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła kasacją obrońca skazanego, podnosząc
zarzuty:
1.
rażącego naruszenia przepisu postępowania mające istotny wpływ na treść zapadłego rozstrzygnięcia, tj. art. 79 § 1 pkt. 3 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt. 10 k.p.k. polegające na braku wyznaczenia obrony z urzędu, w postępowaniu przed Sądem I instancji, kiedy ta obrona była obligatoryjna, wobec istnienia uzasadnionych wątpliwości co do poczytalności skazanego,
2. rażącego naruszenia przepisu postępowania mającego istotny wpływ na treść zapadłego rozstrzygnięcia, tj. art. 169 § 2 k.p.k. poprzez oddalenie wniosk
ó
w dowodowych obrońcy, zawartych dopiero w apelacji, w zakresie przeprowadzenia dowod
ó
w z opinii biegłych sporządzających opinie co do stanu psychicznego sprawcy w chwili czynu w sprawach Sądu Rejonowego w Z. VII Wydział Karny o sygn. akt: VII K
[…]
, VII K
[…]
, VII K
[…]
oraz zaniechanie przesłuchania biegłych przeprowadzających opinie w w/w sprawach, tj. dowod
ó
w zgłoszonych w celu uzyskania wiedzy mającej służyć ew. podważeniu wiarygodności dowodu z opinii psychiatrycznej sporządzonej w niniejszej sprawie, co miało zasadniczy wpływ na treść orzeczenia, albowiem we wszystkich tych trzech sprawach M. S. uznawany był za osobę, kt
ó
rej zdolność rozumienia znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowania była znacznie ograniczona (w każdej z tych spraw przyjęta została kwalifikacja prawna z art. 31 § 2 k.k.), co wskazywałoby na takiego rodzaju właściwości osobiste skazanego, kt
ó
re winny być przedmiotem rozpoznania i oceny w ramach opinii psychiatrycznej sporządzanej w ramach niniejszego postępowania przy czym zwr
ó
cić
nale
ży uwagę na fakt, iż obrońca nie reprezentował skazanego w postępowaniu przed Sądem I instancji, jak błędnie wskazał w uzasadnieniu wyroku Sąd II instancji i nie m
ó
gł w żaden inny spos
ó
b niż poprzez zgłoszenie tychże wniosk
ó
w zweryfikować okoliczności, kt
ó
re miały znaczenie dla podważenia zasadności wniosk
ó
w opinii psychiatrycznej sporządzonej w niniejszej sprawie, w kt
ó
rej biegli uznali, iż skazany jest w pełni poczytalny, co w konsekwencji uniemożliwił
o S
ądowi II instancji dokonanie prawidłowej kwalifikacji zarzucanych skazanemu czyn
ó
w,
3. rażącego naruszenia przepisu postępowania mającego istotny wpływ na treść zapadłego rozstrzygnięcia, tj. art. 202 § 1 k.p.k. poprzez nie dopuszczenie i nie przeprowadzenie niezbędnego dla prawidłowego rozstrzygnięcia co do kwalifikacji prawnej czyn
ó
w zarzucanych skazanemu dowodu z ponownej opinii psychiatrycznej, w ramach kt
ó
rej biegli zobowiązani byliby wyjaśnić co było podstawą przyjęcia kwalifikacji prawnej z art. 31 § 2 k.k. w sprawach Sądu Rejonowego w Z. VII Wydział Kamy o sygn. akt: VII K
[…]
, VII K
[…]
, VII K
[…]
, w kt
ó
rych M. S. został uznany za osobę o ograniczonej poczytalności i czy okoliczności te przestały występować po stronie skazanego w okresie objętym zarzutem w niniejszej sprawie, tj. w okresie 29.06.2016 r. do 04.07.2016 r. a jeżeli tak jaki był mechanizm zaniku tych okoliczności (samoczynne uzdrowienie, skuteczna terapia itd.),
4. rażącego naruszenia przepisu postępowania mające istotny wpływ na treść zapadłego rozstrzygnięcia, tj. art. 366 § 1 k.p.k. polegające na pominięciu wyjaśnienia przez Sądy I i II instancji istotnej okoliczności sprawy, jaką było zastosowanie przepisu art. 31 § 1 lub § 2 k.k. i wydanie wyroku z pominięciem prawidłowej kwalifikacji prawnej zarzucanych skazanemu czyn
ó
w, w sytuacji gdy opinia psychiatryczna sporządzona w niniejszej sprawie stała w oczywistej sprzeczności z treścią ujawnionego materiału dowodowego sprawy, w szczeg
ó
lnoś
ci informacji o wcze
śniejszej karalności skazanego, z kt
ó
rej wynikał
o i
ż M. S. nie jeden raz, ani nie nawet dwa razy ale już trzykrotnie był skazywany za każdym razem w ramach kwalifikacji prawnej art. 31 § 2 k.k. a z jego wyjaśnień nie wynikało aby poddał się jakiemukolwiek leczeniu, kt
ó
re skutkować mogłoby tym, iż w lecie 2016 roku uzyskał on pełną możliwość rozpoznania znaczenia swych czyn
ó
w i możliwości nimi pokierowania,
5. naruszenia przepisu art. art. 5 § 2 k.p.k. poprzez przyjęcie, że wystarczającą podstawą dla skazania M. S. za zab
ó
r w celu przywłaszczenia środk
ó
w pieniężnych w kwocie 2.500 zł są obciążające go zeznania pokrzywdzonych M. i P. K., podczas gdy w toku postępowania nie ujawniono w jakim mechanizmie zdarzeń miałoby dojść do rzekomego zaboru (pokrzywdzona zeznawał
a, i
ż nie pamięta gdzie odłożyła teczkę w kt
ó
rej miała przechowywać środki pieniężne), nie ujawniono r
ó
wnież u skazanego tychże środk
ó
w pieniężnych, nie uzyskano, zeznań świadk
ó
w mogących potwierdzić, że w dniu 04 lipca 2016 r. skazany wszedł w posiadanie kwoty 2.500 zł niewiadomego pochodzenia, ani nie ujawniono jakichkolwiek ślad
ó
w materialnych (odciski palc
ó
w na teczce) mogących potwierdzić, iż skazany dopuścił się zaboru, co powoduje, iż jedyną podstawą skazania było pom
ó
wienie pokrzywdzonych a skazany okoliczności zaboru środk
ó
w pieniężnych konsekwentnie zaprzeczał.
Podnosząc powyższe zarzuty obrońca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Z., a w razie uznania takiej możliwości o uchylenie r
ó
wnież poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w Z. i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi celem przeprowadzenia samodzielnych, opartych o uprzednie opinie biegłych i przesłuchanie wszystkich biegłych wydających opinię w poprzednich i niniejszej sprawie, ustaleń co do poczytalności skazanego w kontekście kwalifikacji prawnej czynu i ustalenia ew. konieczności zapewnienia mu obligatoryjnej obrony z urzędu.
Ponadto w kasacji zawarła wnioski o wstrzymanie wykonania orzeczenia, nieobciążanie skazanego kosztami opłaty sądowej od kasacji oraz kosztami postępowania kasacyjnego oraz o zasądzenie od Skarbu Państwa na jej rzecz zwrotu koszt
ó
w obrony z urzędu, to jest koszt
ó
w sporządzenia kasacji, albowiem nie zostały one uiszczone nawet w części.
Prokurator w pisemnej odpowiedzi na kasację wniósł o jej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył , co następuje.
Przepis art. 536 k.p.k. określając granice rozpoznania kasacji, które stanowią wskazane w niej zarzuty oraz zakres zaskarżenia, równocześnie wprowadza trzy wyjątki od tej zasady. Oznacza to, że w ich przypadku rozpoznający kasację Sąd Najwyższy jest każdorazowo obligowany z urzędu sprawdzić – poza tak oznaczonymi granicami kasacji – czy te stanowiące je sytuacje procesowe
in concreto
nie zaistniały. Jednym z takich przepisów, który musi być zawsze „w polu” przeprowadzanej – wobec danego orzeczenia - kontroli kasacyjnej jest art. 439 k.p.k. Oznacza to, że sąd kasacyjny za każdym razem musi dokonać kontroli skargi kasacyjnej także w kontekście uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k. Czyniąc to w rozpoznawanej sprawie należało stwierdzić wystąpienie w toku postępowania toczącego się przed Sądem Rejonowym bezwzględnej przesłanki odwoławczej wskazanej w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. Doszło bowiem wówczas do naruszenia przepisu art. 79 § 1 pkt 3 i 4 oraz § 3 k.p.k.
Uchybienie to zaistniało w następujących zaszłościach procesowych.
W dniu 28 września 2016 r. prowadzący w niniejszej sprawie postępowanie przygotowawcze prokurator dopuścił dowód z opinii dwóch biegłych lekarzy psychiatrów, celem ustalenia stanu zdrowia psychicznego oskarżonego oraz tego, czy
tempore criminis
był on w pełni poczytalny. To postanowienie dowodowe było spowodowane przede wszystkim stwierdzonym faktem uprzedniego, trzykrotnego skazania M. S. za przestępstwa przeciwko mieniu w warunkach art. 31 § 2 k.k. i jego deklaracjami odnośnie przebytych i aktualnie leczonych przez niego schorzeń psychicznych.
W związku z ujawnieniem się tych wątpliwości co do  poczytalności (wówczas jeszcze) podejrzanego prokurator wnioskiem z 28 września 2016 r. zwrócił się do Prezesa Sądu Rejonowego w Z. o wyznaczenie M. S. obrońcy z urzędu na podstawie art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. i art. 81 § 1 k.p.k. (k. 66). Na ten wniosek prokuratora zarządzeniem z dnia 3 października 2016 r. referendarz sądowy na podstawie przywołanych przepisów wyznaczył podejrzanemu obrońcę z urzędu w osobie adw. A. S. (k. 67). Następnie, biegli psychiatrzy opracowali opinię w której stwierdzili pełną poczytalność M. S. w czasie popełnienia zarzucanych mu czynów, a także jego zdolność do brania udziału w tym toczącym się przeciwko niemu postępowaniu. Biegli bowiem zaopiniowali, że jest on w stanie prowadzić swoją obronę w spos
ó
b samodzielny i rozsądny. Mając na względzie treść tej opinii prokurator skierował w dniu 21 listopada 2016 r. do sądu wniosek o zwolnienie obrońcy z urzędu z jego obowiązków – na podstawie art. 79 § 4 k.p.k. (k. 94). Referendarz sądowy w dniu 24 listopada 2016 r. wydał zarządzenie o „cofnięciu obrońcy z urzę
du
na podstawie art. 79 § 4 k.p.k.” (k. 104), odtąd, przez cały czas trwania postępowania przed Sądem Rejonowym oskarżony nie miał obrońcy – ani z urzędu, ani z wyboru. Dopiero po wydaniu przez Sąd Rejonowy w dniu 3 marca 2017 r. wyroku, na wniosek oskarżonego skierowany do tego Sądu o wyznaczenie obrońcy z urzędu, zarządzeniem referendarza z dnia 5 kwietnia 2017 r. wyznaczono oskarżonemu obrońcę z urzędu w osobie adw. M. Z. – K., która od tej chwili przez trwające postępowanie odwoławcze była jego obrońcą.
Oceniając poprawność przywołanych czynności procesowych oraz ich kompletność z punktu widzenia obowiązujących regulacji nie ulega wątpliwości zarówno to, że pewnych działań procesowych, koniecznych w stwierdzonych realiach, nie podjęto (co wywołało określone konsekwencje procesowe i to o charakterze najpoważniejszym, bo przyjmującym postać bezwzględnej przyczyny odwoławczej), pewne zaś wykonano w sposób, który tych to regulacji nie respektował, co też musiało kreować takie następstwa.
Przede wszystkim Sąd Rejonowy nie dostrzegł tych powinności , które – wobec powołania dowodu z opinii psychiatrycznej poprzedzonego uznaniem zaistnienia wątpliwości co do poczytalności oskarżonego
tempore criminis
i wyznaczeniem mu w związku z tym obrońcy z urzędu – na Sądzie tym, mocą art. 79 § 4 k.p.k., ciążyły. W badanej sprawie nie zostało wszak wydane postanowienie sądu, w którym orzekłby on, że udział wyznaczonego z urzędu obrońcy oskarżonego w dalszym postępowaniu nie jest obowiązkowy. Tymczasem przepis ten wyraźnie uzależnia możliwość uznania w dalszym postępowaniu, że udział w nim obrońcy nie jest obowiązkowy, po uprzednim uznaniu za uzasadnioną opinię biegłych lekarzy psychiatrów, że czyn nie został popełniony w warunkach wyłączenia lub znacznego ograniczenia zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem i że stan zdrowia oskarżonego pozwala na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samoistny i rozsądny, od konieczności wydania dwóch decyzji procesowych. To jest postanowienia sądu stwierdzającego brak obowiązkowego udziału obrońcy („sąd orzeka”) i zarządzenia lub postanowienia prezesa sądu albo sądu w przedmiocie zwolnienia obrońcy z urzędu („Prezes sądu albo sąd zwalnia”). Zaniechanie wydania tych wymaganych decyzji i równoczesny brak obowiązkowego udziału obrońcy w dalszym postępowaniu w sytuacji opisanej w przepisie art. 79 § 4 k.p.k. skutkowało zaistnieniem uchybienia wskazanego w treści art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 79 § 3 k.p.k. i w zw. z art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k.
Trafnie bowiem Sąd Najwyższy w wyroku w dniu 16 stycznia 2018 r., V KK 450/17 (OSNKW 2018/4/33) stwierdził, że od dnia 1 lipca 2015 r. o istnieniu lub braku obligatoryjności obrony oskarżonego nie przesądza sama opinia biegłych opiniujących stan psychiczny oskarżonego, ale postanowienie sądu wydane po złożeniu tej opinii do akt sprawy. Sąd Najwyższy w tym orzeczeniu równocześnie podkreślił, że niewydanie takiego postanowienia nie oznacza, iż zostało ono wydane w spos
ó
b dorozumiany.
Tym samym, odnosząc te rozważania do realiów rozpoznawanej sprawy, skoro obrońca M. S. od wydania przez referendarza decyzji w dniu 24 listopada 2016 r. o „cofnięcie obrońcy w urzędu” nie brał udziału w toczącej się przed Sądem Rejonowym rozprawie, pomimo że jego udział w niej był obowiązkowy, to przez to doszło do oczywistego naruszenia art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. Obrońca wyznaczony dla podejrzanego z urzędu nie został bowiem skutecznie – bo w wymagany sposób - zwolniony ze swoich obowiązków. Brak decyzji w postaci postanowienia sądu o tym, że udział obrońcy nie jest obowiązkowy, przesądził o konieczności obecności obrońcy na rozprawie. Tymczasem protokoły rozpraw wskazują, że tak nie było.
Opisywane uchybienie było także następstwem wydania zarządzenia o zwolnieniu obrońcy z urzędu przez referendarza sądowego. Referendarz sądowy może wydawać postanowienia i zarządzenia, ale tylko w wypadkach przewidzianych w ustawie (art. 93a k.p.k.). Ustawa określa, że referendarz sądowy może wydawać zarządzenie o wyznaczeniu obrońcy z urzędu w sytuacjach określonych w art. 78 § 1 lub 1a, art. 79 § 1 i 2 oraz w art. 80 k.p.k. (art. 81 § 1 i 2 k.p.k.). Przepis art. 81 § 1 i 2 k.p.k. zatem stanowi, że referendarz „wyznacza” obrońcę, tym samym nie przyznaje mu kompetencji do wydania decyzji „w przedmiocie wyznaczenia” obrońcy. Mając na uwadze przywołaną treść art. 93a p 1 k.p.k., o tym, że referendarz sądowy może wydawać zarządzenia lub postanowienia tylko w wypadkach przewidzianych w ustawie, stwierdzić należy, że art. 79 § 4 k.p.k. nie daje mu – i to w sposób jednoznaczny – uprawnienia do wydania zarządzenia o zwolnieniu obrońcy z urzędu. Przepis ten bowiem przewiduje , że to „prezes sądu albo sąd zwalnia obrońcę z jego obowiązków”. W tej sytuacji – niezależnie od przedstawionych powyżej uwarunkowań implikowanych pozostałą treścią art. 79 § 4 k.p.k. – stwierdzić należy, że zarządzenie referendarza z dnia 24 listopada 2016 r. o zwolnieniu z obowiązków wyznaczonego wcześniej oskarżonemu obrońcy z urzędu nie mogło być procesowo skuteczne. Oznacza to, że skoro powodem ustanowienia tego obrońcy były względy wskazane w art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., to jego udział w rozprawie oraz w tych posiedzeniach, w których obowiązkowy jest udział oskarżonego, był obowiązkowy (art. 79 § 3 k.p.k.). Tak w ocenianym przypadku jednak nie było, co także doprowadziło do wystąpienia wskazanej w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. bezwzględnej przesłanki procesowej. Następstwem tego jest (nakazana wprost w tym przepisie) konieczność uchylenia zaskarżonego kasacją wyroku Sądu Odwoławczego, który opisanego uchybienia nie dostrzegł, oraz utrzymanego jego wyrokiem w mocy wyroku Sądu Rejonowego, który to wyrok jest tym uchybieniem bezpośrednio dotknięty, i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi.
Wobec charakteru stwierdzonego z urzędu uchybienia i konieczności wydania kasatoryjnego rozstrzygnięcia, należało z mocy art. 436 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k., ograniczyć tylko do tego uchybienia rozpoznanie kasacji, bowiem w tym zakresie jest to wystarczające do wydania orzeczenia, a rozpoznanie pozostałych uchybień – wobec zakresu uchylenia zapadłych przy pierwszym rozpoznaniu sprawy wyroków - byłoby przedwczesne.
Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Rejonowy uwzględni powyższe wnioski i spostrzeżenia, co pozwoli uniknąć zaistnienia tych uchybień , które doprowadziły do konieczności uwzględnienia kasacji.
Rozstrzygnięcie o wynagrodzeniu dla obrońcy z urzędu oskarżonego za sporządzenie i wniesienie na jego rzecz kasacji oraz za obronę oskarżonego na rozprawie przed Sądem Najwyższym i poniesione w związku z tym przez obrońcę wydatki, zapadło na podstawie art. 618 § 1 pkt k.p.k. oraz § 2 ust. 1 i 2, § 17 ust. 3 pkt 1; ust. 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów, nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2016, poz. 1714).
Z tych wszystkich względów orzeczono jak wyżej.