VI Ca 270/25

Sygn. akt VI Ca 270/25 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 listopada 2025 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie VI Wydział Cywilny Rodzinny w składzie: Przewodniczący: Sędzia (del.) Grzegorz Olejarczyk po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2025 r. w Olsztynie na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa mał. D. K. i mał. W. K. reprezentowanych przez M. W. przeciwko R. K. reprezentowanemu przez opiekuna prawnego E. W. o podwyższenie alimentów oraz z powództwa R. K. reprezentowanego przez opiekuna prawnego E. W. przeciwko małoletnim D. K. i W. K. reprezentowanymi przez przedstawicielkę ustawową M. W. o ustalenie wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego na skutek apelacji małoletnich powodów mał. D. K. i mał. W. K. od wyroku Sądu Rejonowego w Lidzbarku Warmińskim z dnia 4 września 2025 roku, sygn. akt III RC 120/24 1. Zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że a) w punkcie II oddala powództwo R. K. o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego wobec mał. W. K. b) w punkcie III oddala powództwo R. K. o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego wobec mał. D. K. c) uchyla punkt VII 2. Koszty postępowania odwoławczego przed Sądem II instancji wzajemnie znosi. Sędzia (del.) Grzegorz Olejarczyk Sygn. akt VI Ca 270/25 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w Lidzbarku Warmińskim wyrokiem z dnia 5 września 2025 r. wydanym w sprawie III RC 120/24 z powództwa małoletnich D. K. i W. K. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową M. W. przeciwko pozwanemu R. K. o podwyższenie alimentów na małoletnich D. i W. K. oraz z powództwa wzajemnego pozwanego R. K. przeciwko małoletnim D. K. i W. K. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową M. W. o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego – oddalił powództwo o podwyższenie alimentów (punkt I.); obniżył z dniem (...) r. alimenty od pozwanego R. K. na rzecz powódki W. K. , których wysokość została ustalona wyrokiem Sądu Rejonowego w Lidzbarku Warmińskim z dnia 29 grudnia 2016 r. w sprawie III RC 56/16 w kwocie po 350 zł miesięcznie do kwoty po 200 zł miesięcznie płatnych do 10 dnia każdego miesiąca z góry z ustawowymi odsetkami za opóźnienie określonymi w art. 481 § 2 kc na wypadek opóźnienia w płatności każdej z rat, do rąk ustawowego przedstawiciela małoletniej powódki M. W. (punkt II.); obniżył z dniem (...) r. alimenty od pozwanego R. K. na rzecz powoda D. K. , których wysokość została ustalona wyrokiem Sądu Rejonowego w Lidzbarku Warmińskim z dnia 29 grudnia 2016 r. w sprawie III RC 56/16 w kwocie po 400 zł miesięcznie do kwoty po 200 zł miesięcznie płatnych do 10 dnia każdego miesiąca z góry z ustawowymi odsetkami za opóźnienie określonymi w art. 481 § 2 kc na wypadek opóźnienia w płatności każdej z rat, do rąk ustawowego przedstawiciela małoletniego powoda M. W. (punkt III.); w pozostałym zakresie oddalił powództwo wzajemne o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego (punkt IV.); koszty procesu pomiędzy stronami wzajemnie zniósł (punkt V.); odstąpił od obciążania pozwanego wzajemnego opłatami sądowymi na rzecz Skarbu Państwa (punkt VI.) oraz wyrokowi w pkt II i III nadał rygor natychmiastowej wykonalności (VII.). W uzasadnieniu Sąd Rejonowy wskazał, że powództwo o podwyższenie alimentów podlegało oddaleniu, natomiast powództwo o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego podlegało uwzględnieniu w części, w tym znaczeniu, że zasadnym było obniżenie, a nie uchylenie obowiązku alimentacyjnego. Sąd Rejonowy wskazał ma treść art. 128 k.r.o. , zgodnie z którym obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo i na tej podstawie Sąd Rejonowy wskazał, że ojciec dziecka jest zobowiązanym do alimentacji w pierwszej kolejności. Sąd ten wskazał również na treść art. 133 § 1 k.r.o. oraz 135 § 1 k.r.o. , które kształtują przesłanki obowiązku alimentacyjnego rodziców względem dzieci oraz jego wymiar oraz na art. 138 k.r.o. , z którego wynikają możliwość i przesłanki zmiany wysokości orzeczonego obowiązku alimentacyjnego. Następnie, Sąd Rejonowy wskazał, że w niniejszej sprawie niewątpliwie nastąpiła taka zmiana, która prowadziła nie tyle do podwyższenia kwoty alimentów, ale do jej obniżenia. Jednocześnie, Sąd Rejonowy wskazał, że strona pozwana wystąpiła w niniejszej sprawie z powództwem o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, jednak dostrzegając rozbieżności w orzecznictwie odnoszącym się do kwestii obniżenia alimentów w sytuacji zgłoszenia powództwa o uchylenie alimentów, Sąd Rejonowy podzielił w tej mierze wszystkie orzeczenia, łącznie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z 29 marca 2000 r., I CKN 1287/99, które sprowadzają się do przyjęcia, że jeżeli powód żąda uchylenia alimentów to dopuszczalnie jest orzeczenie o obniżeniu ich wysokości. Sąd Rejonowy wskazał, że o możliwości takiego rozstrzygnięcia strony zostały poinformowane i nie wnosiły w związku z tym zarzutów. Sąd Rejonowy przyjął przy tym, że celem powództwa o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego oraz powództwa o uchylenie obowiązku alimentacyjnego jest uchylenie się strony zobowiązanej od obowiązku świadczenia i stąd też uznał, że są to żądania tożsame, a w związku z tym możliwe jest także w przypadku zachodzącym w niniejszej sprawie, obniżenie wysokości obowiązku alimentacyjnego. Sąd Rejonowy wskazał, że nie była sporną okoliczność zwiększonego zakresu usprawiedliwionych potrzeb małoletnich powodów oraz wzrost tych potrzeb, co związane jest z dorastaniem powodów, jednak zaszła również zmiana sytuacji po stronie pozwanej, związana z radykalną zmianą zdrowia pozwanego, co prowadziło do obniżenia świadczenia alimentacyjnego na oboje powodów, pomimo występowania także okoliczności, które w typowej sytuacji żądania o podwyższenie alimentów zostałyby uwzględnione. Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że okolicznością bezsporną w niniejszej sprawie jest fakt, iż pozwany utracił możliwości zarobkowe, a jego dochód związany ze świadczeniami (...) nie starcza na pokrycie kosztów jego utrzymania. W pozostałym zakresie pozwany pokrywa koszty swego utrzymania z (...) , które dodatkowo ma także posłużyć do zaopatrzenia pozwanego w niezbędne środki techniczno-lecznicze konieczne w jego sytuacji zdrowotnej. Sąd Rejonowy w konsekwencji uznał, że zasadne jest zmniejszenie rozmiaru obowiązku alimentacyjnego pozwanego na rzecz małoletnich powodów do kwoty po 200 zł na rzecz każdego z nich. Sąd Rejonowy wskazał, że kwoty te z pewnością nie zaspokoją usprawiedliwionych potrzeb małoletnich powodów, jednak orzekając o wysokości alimentów Sąd zobowiązany jest brać pod uwagę także możliwości zarobkowe, które pozwany utracił całkowicie, a w zakresie możliwości majątkowych są one znacznie ograniczone, a jednocześnie są one niezbędne do pokrycia kosztów utrzymania i rehabilitacji pozwanego. Zdaniem Sądu Rejonowego, w niniejszej sprawie została wykazana zmiana stosunków, która prowadziła do obniżenia wysokości alimentów. Apelację od powyższego wyroku wywiedli małoletni powodowie-pozwani wzajemni, zaskarżając go w części, tj. co do pkt II. w całości, co do pkt III w całości i co do pkt VII w całości oraz zarzucając mu: 1. naruszenie prawa procesowego mające istotny wpływ na wynika sprawy, tj.: a) art. 321 § 1 k.p.c. poprzez orzeczenie przez Sąd I instancji o obniżeniu obowiązku alimentacyjnego pozwanego, podczas gdy powód wzajemny żądał wyłącznie ustalenia wygaśnięcia tego obowiązku, a nie jego zmniejszenia, co doprowadziło do wydania rozstrzygnięcia wykraczającego po za granice żądania; b) art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 321 § 1 k.p.c. poprzez błędne przyjęcie, że w żądaniu ustalenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego mieści się również żądanie jego obniżenia, mimo że powód wzajemny w toku całego postępowania podtrzymywał wyłącznie żądanie uchylenia obowiązku alimentacyjnego i nie zgłaszał roszczenia ewentualnego o jego obniżenie; c) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną i wybiórczą, a nie swobodną i wszechstronną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego polegającą na nadaniu decydującego znaczenia pogorszeniu sytuacji majątkowej i zdrowotnej pozwanego przy jednoczesnym pominięciu istotnych dowodów i okoliczności sprawy, w szczególności tego, że koszty utrzymania dzieci wzrosły, nastąpiła inflacja, a cały ciężar opieki i wychowania dzieci spoczywa tylko na ich matce, otrzymania przez pozwanego świadczeń odszkodowawczych; d) art. 327 1 § 1 k.p.c. poprzez sporządzenie uzasadnienia w zakresie obniżenia alimentów z datą wsteczną bez wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej tego rozstrzygnięcia; e) art. 333 § 1 pkt 1 k.p.c. poprzez nadanie rygoru natychmiastowej wykonalności w zakresie rozstrzygnięcia o obniżeniu alimentów; 2. naruszenie prawa materialnego, tj.: a) art. 133 § 1 k.r.o. w zw. z art. 96 § 1 k.r.o. poprzez błędne przyjęcie, że trudna sytuacja materialna i zdrowotna pozwanego uzasadnia niemal całkowite przerzucenie ciężaru utrzymania małoletnich dzieci na ich matkę, podczas gdy obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci ma charakter priorytetowy i obejmuje konieczność dzielenia się nawet bardzo ograniczonymi dochodami; b) art. 138 k.r.o. poprzez nieprawidłowe zastosowanie tego przepisu i obniżenie alimentów do kwoty symbolicznej (po 200 zł miesięcznie na każde dziecko), z pominięciem wzrastających usprawiedliwionych potrzeb dzieci (od (...) r.), faktu, że ojciec dziecka nie bierze żadnego udziału w procesie opieki i wychowania dzieci, nadanie orzeczeniu skutku wstecznego, mimo braku ku temu podstaw faktycznych i prawnych; c) naruszenie art. 5 k.c. poprzez brak oceny żądania powoda wzajemnego przez pryzmat zasad współżycia społecznego także z punktu widzenia interesów małoletnich powodów, którzy nie posiadają własnego majątku, a dochody ich matki są skromne. W konsekwencji, powodowie-pozwani wzajemni wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie w całości powództwa wzajemnego, w ramach którego pozwany-powód wzajemny domagał się ustalenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów procesu według norm przepisanych. Pozwany-powód wzajemny w odpowiedzi wniósł o oddalenie apelacji w całości, jako bezzasadnej oraz zasądzenie od strony powodowej na rzecz pozwanego-powoda wzajemnego zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja zasługiwała na uwzględnienie w całości. Na podstawie stanu faktycznego ustalonego w niniejszej sprawie Sąd Rejonowy wysnuł wnioski, których to Sąd Okręgowy nie jest w stanie zaaprobować. Stąd też konieczna okazała się zmiana rozstrzygnięcia wydanego przez Sąd I instancji. Sąd Okręgowy uznał za zasadny zarzut apelacji dotyczący naruszenia przez Sąd I instancji art. 321 § 1 k.p.c. , z którego wynika, iż sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Pozwany R. K. w postępowaniu przed Sądem I instancji o podwyższenie alimentów wystąpił z powództwem wzajemnym o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, wskazując na okoliczności, które miałyby uzasadniać jego żądanie. Na rozprawie w dniu (...) r. pełnomocnik pozwanego-powoda wzajemnego wystąpił wprawdzie z żądaniem ewentualnym o obniżenie alimentów, jednakże żądanie to nie zostało ani sprecyzowane poprzez wskazanie do jakich kwot obniżenie to miałoby nastąpić, ani także w żaden sposób nie zostało uzasadnione. Żądanie w takim kształcie, tym bardziej zgłoszone przez profesjonalnego pełnomocnika, nie mogło zatem stanowić przedmiotu rozważań Sądu Rejonowego. Ponadto, jak wynika z komparycji zaskarżonego wyroku, przedmiotem postępowania było żądanie podwyższenia alimentów oraz ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego. Sąd I Instancji orzekając zatem w punktach II. i III. wyroku o obniżeniu obowiązku alimentacyjnego wykroczył ponad żądanie pozwanego-powoda wzajemnego, orzekając w konsekwencji o roszczeniu niebędącym przedmiotem niniejszego postępowania. Sąd Okręgowy podziela rozpowszechniony w orzecznictwie i judykaturze pogląd, iż obniżenie obowiązku alimentacyjnego oraz ustalenie wygaśnięcia tego obowiązku stanowią odrębne żądania, opierające się przede wszystkim na różnych podstawach prawnych. Tym samym, wobec związania granicami powództwa, sąd nie może orzekać o innym roszczeniu niż nim objęte. Takiemu poglądowi Sąd Okręgowy w Olsztynie dawał już wyraz m.in. w wyroku z dnia 31 stycznia 2014 r. wydanym w sprawie VI RCa 342/13, wskazując, iż jeżeli powód żąda uchylenia obowiązku alimentacyjnego, a nie jego zmiany, sąd ograniczy się do rozważenia czy istnieją ku temu przesłanki. Analiza stanu faktycznego pod kątem przesłanek do obniżenia wysokości obowiązku alimentacyjnego wykraczałaby poza żądanie powoda. Zgodnie bowiem z art. 321 § 1 k.p.c. sąd rozpoznający sprawę nie może zasądzić czego innego niż żądał powód, ani nie może wyrokować co do rzeczy, która nie była przedmiotem żądania. W przypadku zatem, gdy pozwany-powód wzajemny żądał ustalenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, a nie jego zmiany, Sąd Rejonowy winien ograniczyć się do rozważenia czy istnieją ku temu przesłanki wskazane w przepisie art. 133 § 3 k.r.o. Analiza stanu faktycznego pod kątem przesłanek wskazanych w przepisie art. 138 k.r.o. odnoszących się do możliwości obniżenia obowiązku alimentacyjnego oraz rozstrzygnięcie w tym przedmiocie wykraczało poza żądanie pozwanego-powoda wzajemnego. Roszczenie pozwanego-powoda wzajemnego o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego należało rozważać wyłącznie pod kątem przesłanek określonych w art. 133 § 3 k.r.o. , z którego wynika, że rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się. Podstawową zatem przesłankę żądania ustalenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego rodzica wobec dziecka stanowi kryterium wieku, aczkolwiek nie jest to kryterium ostateczne, gdyż samo osiągnięcie przez dziecko pełnoletności nie stanowi jeszcze przesłanki do ustalenia wygaśnięcia tego obowiązku. Zależy on bowiem od tego, czy dziecko jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci ma bowiem szczególnie doniosłe znaczenie, jest uszczegółowieniem ogólnego obowiązku troszczenia się rodzica o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i należyte przygotowanie go, odpowiednio do jego uzdolnień, do pracy zarobkowej, określonego w art. 96 § 1 k.r.o. Możliwość zatem uchylenia się od tego obowiązku jest ściśle ograniczona. Powodowie-pozwani wzajemni mają odpowiednio (...) lat ( D. ) i (...) lat ( W. ). Nie ulega zatem wątpliwości, że nie została spełniona podstawowa przesłanka umożliwiająca uchylenie obowiązku alimentacyjnego rodzica wobec dziecka, a więc osiągnięcie przez nie pełnoletności. Wyjątkowo trudna sytuacja życiowa pozwanego-powoda wzajemnego jest oczywista, jednakże nie mieści się w kategorii przesłanek umożliwiających wygaśnięcie ww. obowiązku, z czego reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika pozwany-powód wzajemny powinien zdawać sobie sprawę. Na marginesie należy tylko wskazać, że ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego nie jest żądaniem tożsamym z żądaniem uchylenia obowiązku alimentacyjnego. Podstawę wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego stanowią przesłanki leżące po stronie uprawnionego do alimentacji, zaś uchylenie obowiązku alimentacyjnego zależy od przesłanek leżących po stronie zobowiązanego do alimentacji. W konsekwencji, prawidłowo przeprowadzone postępowanie, odpowiadające wymogom art. 321 § 1 k.p.c. i tym samym ocena zasadności roszczenia pozwanego-powoda wzajemnego pod kątem art. 133 § 3 k.r.o. prowadzić musiała od oddalenia żądania pozwanego-powoda wzajemnego. Wobec tego, Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. uwzględniając apelację, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że: w punkcie II oddalił powództwo R. K. o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego wobec mał. W. K. (punkt 1a.); w punkcie III oddalił powództwo R. K. o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego wobec mał. D. K. ( punkt 1b .) oraz w konsekwencji uchylił punkt VII ( punkt 1c ). O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 100 k.p.c. znosząc je wzajemnie między stronami ( punkt 2 .). Grzegorz Olejarczyk