VI ACa 775/14

Sygn. akt VI ACa 775/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 kwietnia 2015 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący - Sędzia SA Irena Piotrowska (spr.) Sędziowie: SA Beata Waś SO (del) Marcin Łochowski Protokolant: Izabela Nowak po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2015 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa C. P. przeciwko (...) Sp. z o.o. w W. o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 5 marca 2014 r. sygn. akt XVII AmC 10276/12 I. oddala apelację; II. zasądza od C. P. na rzecz (...) Sp. z o.o. w W. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Sygn. akt VI ACa 775/14 UZASADNIENIE Powód – C. P. domagał się uznania za niedozwolone i zakazania wykorzystywania w obrocie z konsumentami postanowienia o treści: „Przyjmowane mogą być następujące formy zabezpieczenia: 1.obligatoryjnie : a) weksel własny in blanco, b)opcjonalnie, a w szczególności w przypadku pożyczek przekraczających wartość 30 000 z w związku z par.7. „ocenie i sprawdzeniu podlega … e) proponowane zabezpieczenie spłaty pożyczki” znajdującego się w § 5 w zw. z § 7 wzorca umowy „Regulamin udzielania pożyczek przez (...) Sp. z o.o. w ramach kontynuacji projektów (...) (Poddziałanie 1.2.1.) oraz środków własnych (SW)”, którym posługuje się pozwany - (...) sp. z o.o. w W. . Pozwany domagał się oddalenia powództwa i wniósł o zasądzenie kosztów procesu. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Warszawie- Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów oddalił powództwo i orzekł w przedmiocie kosztów procesu. W motywach tego rozstrzygnięcia wskazano na następujące ustalenia fatyczne i ich ocenę prawną. Pozwany - (...) sp. z o.o. w W. utworzony został przez Samorząd Województwa (...) w celu wspierania przedsiębiorczości i ograniczania bezrobocia na terenie M. . W ramach swojej działalności posługuje się w obrocie z konsumentami wzorcem umowy pt. „Regulamin udzielania pożyczek przez (...) Sp. z o.o. w ramach kontynuacji projektów (...) (Poddziałanie 1.2.1.) oraz środków własnych (SW)” zawierającym postanowienia, do których nawiązuje żądanie pozwu, tj.: „Udzielenie pożyczki jest uzależnione od ustanowienia zabezpieczenia jej spłaty. Przyjmowane mogą być następujące formy zabezpieczenia: 1. obligatoryjnie-: a) weksel własny in blanco 2. opcjonalnie, a w szczególności w przypadku pożyczek przekraczających wartość 30 000 zł: a) poręczenie osób trzecich b) akt notarialny, o dobrowolnym poddaniu się pożyczkobiorcy i poręczycieli rygorowi egzekucji na podstawie art. 777 § 1 pkt 5 kpc c) poręczenie instytucji finansowych d) hipoteka e) przewłaszczenie rzeczy ruchomych na zabezpieczenie wraz z cesją polisy ubezpieczeniowej f) sądowy zastaw rejestrowy g) kaucja środków pieniężnych na lokacie h) cesja polisy ubezpieczeniowej na życie i) przelew wierzytelności.”, zawartego w § 5 ust. 1 i 2 wzorca w zw. z § 7 ust. 1 wzorca: „Złożone wnioski są oceniane i sprawdzane w celu kwalifikacji ryzyka przedsięwzięć zgłaszanych do finansowania. Ocenie i sprawdzeniu podlega m.in.: a) prawdziwość danych dotyczących wnioskodawcy, b) zakres uzasadnienia kosztów kwalifikowanych, c) rzetelność i poprawność przedstawionych informacji na temat przedsięwzięcia, dotyczących analizy rynków sprzedaży i zaopatrzenia, sytuacji finansowej oraz kompetencji wnioskodawcy, d) zdolność do spłaty pożyczki wraz z odsetkami, e) proponowanie zabezpieczenie spłaty pożyczki. Pozwany nie zaprzeczył prawdziwości wzorca, ani treści kwestionowanego pozwem zapisu W przekonaniu Sądu pierwszej instancji powództwo podlegało oddaleniu. Zwrócono uwagę na treść art. 479 38 § 1 k.p.c. zgodnie z którym powództwo w sprawach o uznanie wzorca umowy za niedozwolone może wytoczyć każdy, kto według oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone żąda się pozwem. Podniesiono , że uzasadnieniu wyroku z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05 (Biuletyn Sądu Najwyższego 2006, nr 5, s. 12) wskazano na warunkowe sformułowanie art. 479 38 § 1 k.p.c. , który legitymację czynną do wytoczenia powództwa w tym postępowaniu. przyznaje w pierwszej kolejności "każdemu, kto według oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone żąda się pozwem". Podniesiono , że brzmienie tego przepisu wskazuje na nieograniczony a priori krąg podmiotów czynnie legitymowanych, a zarazem na publiczny charakter skargi w sprawach abstrakcyjnej kontroli wzorca umownego. Przyjęto, iż w przepisie tym chodzi o "każdego konsumenta", a nie o wszystkie podmioty. Podzielono stanowisko doktryny, uznające, że podstawy legitymacji procesowej należy szukać w przepisach prawa materialnego, a nie procesowego, co oznacza konieczność interpretacji przepisu art. 479 38 § 1 k.p.c. w połączeniu z treścią art. 385 1 § 1 k.c. Podzielono konstatację pozwanego, że przedmiotowy wzorzec umowy stosowany jest wyłącznie w stosunkach z przedsiębiorcami. Treść § 1 ust. 1 regulaminu wyraźnie bowiem wskazuje, że „Pożyczkobiorcami na podstawie regulaminu mogą być jedynie przedsiębiorcy spełniający kryteria mikro przedsiębiorstwa, małego przedsiębiorstwa lub średniego przedsiębiorstwa (…)” Podkreślono , że nie sposób przyjąć aby jakikolwiek konsument mógłby zawrzeć z pozwanym umowę zawierającą kwestionowane postanowienia , a tym samym kontrola postanowień „Regulaminu udzielania pożyczek z dnia 28.03.2012 r.” jest wyłączona. Wskazując na powyższe okoliczności nie dopatrzono się w niniejszej sprawie istnienia prawa podmiotowego, któremu należało udzielić ochrony prawnej. Było to jednoznaczne z uznaniem braku legitymacji czynnej po stronie O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. Apelację od tego wyroku wniósł powód zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania lub tez o orzeczenie co do istoty sprawy i uwzględnienie powództwa oraz zasądzenie zwrotu kosztów procesu. Wyrokowi zarzucono niewłaściwe zastosowanie art.479 38 k.p.c. w związku z art.58 k.c. , art.384 k.c. i art.385 2 k.c. poprzez błędne uznanie braku legitymacji czynnej po stronie powoda oraz brak zastosowania rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 4 września 2006r. w sprawie szczegółowych warunków udzielania pożyczek ze środków wsparcia udzielanego przez (...) ( Dz.U. z 2006r.Nr 167 poz.1184). Sąd Apelacyjny ustalił i zważył , co następuje. Apelacja powoda nie jest zasadna i dlatego nie mogła odnieść skutku. Ustalenia faktyczne poczynione w sprawie Sąd Apelacyjny w pełni podziela i przyjmuje za podstawę dla własnych rozważań. Trafne są w szczególności ustalenia Sądu pierwszej instancji, że z postanowień Regulaminu udzielania pożyczek wynika, iż pożyczkobiorcą może być tylko i wyłącznie osoba, która prowadzi działalność gospodarczą. Treść § 1 ust. 1 Regulaminu wyraźnie bowiem wskazuje, że „Pożyczkobiorcami na podstawie regulaminu mogą być jedynie przedsiębiorcy spełniający kryteria mikro przedsiębiorstwa, małego przedsiębiorstwa lub średniego przedsiębiorstwa (…)” Podkreślić należy , że przepisy art. 385 1 –385 3 k.c. wprowadzają zakaz stosowania niedozwolonych postanowień umownych (klauzul niedozwolonych) w obrocie konsumenckim, który sankcjonowany jest brakiem mocy wiążącej tych klauzul. Przepisy te określają materialnoprawne reguły ochrony konsumentów przed niedozwolonymi postanowieniami umownymi, które zwłaszcza znajdują zastosowanie w ramach sądowej kontroli wzorców umownych (incydentalnej, podczas rozpoznawania sprawy dotyczącej konkretnego stosunku obligacyjnego, ale także kontroli abstrakcyjnej, art. 479 36 –479 45 k.p.c. , niezależnej od istnienia zobowiązania) oraz stosowania przepisów zakazujących praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (por. zwłaszcza art. 24 i n . oraz art. 100 i n . u.o. k.k. ). Regulacje te znajdują zastosowanie do umów obligacyjnych zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami, z użyciem lub bez użycia wzorców, ale także do klauzul wzorców umownych używanych przy zawieraniu umów (por. wyrok SN z dnia 9 października 2003 r., V CK 277/02, OSNC 2004, nr 11, poz. 184 oraz z dnia 7 grudnia 2006 r., III CSK 266/06). Zawarta w art. 22 1 k.c. definicja konsumenta łączy kryterium podmiotowe i przedmiotowe, wskazując, że za konsumenta może być uważna tylko osoba fizyczna znajdująca się w sytuacji prawnej, polegającej na dokonywaniu czynności cywilnoprawnej, mającej wywołać skutek prawny w jej relacji z przedsiębiorcą, a ta czynność nie może być bezpośrednio związana z prowadzoną przez tę osobę działalnością gospodarczą lub zawodową. Funkcjonalna w istocie definicja konsumenta przyjmuje jako punkt wyjścia pełnioną w danej chwili oraz sytuacji rolę ekonomiczną osoby fizycznej (która to osoba może następnie w innej już sytuacji pełnić rolę przedsiębiorcy). Definicja konsumenta dająca się wyinterpretować z art. 22 1 k.c. zawiera cztery elementy. Po pierwsze, konsumentem może być tylko osoba fizyczna, po drugie, musi ona dokonywać czynności prawnej, po trzecie, czynność ta pozostaje w określonej relacji z rolą społeczną tej osoby, a po czwarte, adresatem oświadczenia woli jest przedsiębiorca. Zróżnicowanie sytuacji prawnej dwóch specjalnych kategorii podmiotów obrotu cywilnoprawnego, a mianowicie konsumentów i przedsiębiorców, tylko z formalnoprawnego punktu widzenia nie jest zgodne z metodą cywilnoprawną, która stawia na pierwszym miejscu właśnie równorzędną pozycję uczestników tego obrotu. W istocie jednak znacznie silniejsza pozycja ekonomiczna oraz społeczna i organizacyjna przedsiębiorcy wymaga zapewnienia konsumentowi równorzędności materialnej, rzeczywistej, dającej mu niezbędne "wyprzedzenie" ( handicap ) w relacjach z przedsiębiorcą. Konieczność takiej regulacji wynika bezpośrednio z art. 76 Konstytucji RP , nakładającego na władze publiczne obowiązek ochrony konsumentów, m.in. przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Wbrew zarzutom strony skarżącej powództwo, o którym mowa w art. 479 ( 38) , służy realizacji tzw. abstrakcyjnej kontroli abuzywności wzorców umownych .Ocena kryteriów kontroli wzorca jest dokonywana na tej samej podstawie materialnoprawnej co kontrola incydentalna ( art. 385 ( 1) , 385 ( 2) , 385 ( 3) k.c. ), odmienne natomiast są przedmiot i charakter tej kontroli. Legitymowany biernie jest oferent, od którego pochodzi wzorzec umowny, legitymowany czynnie - każdy, kto według oferty zawartej we wzorcu mógłby ze składającym ofertę zawrzeć umowę zawierającą niedozwolone postanowienie umowne. W nauce dominuje pogląd (tak m.in. M. Bednarek, R. Flejszar), że powodem dochodzącym abstrakcyjnej kontroli wzorca może być wyłącznie konsument ( art. 22 ( 1) k.c. ). Wobec treści „Regulamin udzielania pożyczek przez (...) Sp. z o.o. w ramach kontynuacji projektów (...) słusznie przyjęto , że żaden konsument nie mógłby zawrzeć z pozwanym umowy zawierającej kwestionowane postanowienia , a tym samym kontrola postanowień „Regulaminu udzielania pożyczek z dnia 28.03.2012 r.” jest wyłączona. Mając to wszystko na uwadze apelacja powoda wobec braku uzasadnionych podstaw nie mogła odnieść skutku. W tym stanie rzeczy , na podstawie art.385 k.p.c. orzeczono , jak na wstępie, O kosztach procesu postanowiono stosownie do treści art. 98 k.p.c. w związku z art.108§1 k.p.c. , zgodnie z zasada finansowej odpowiedzialności stron za wynik procesu.