VI ACA 1556/13
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuPowódka J.N. dochodziła od pozwanej Z.S. zapłaty tytułem zachowku, argumentując, że spadkodawca M.I.(1) za życia darował pozwanej własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, które stanowiło jedyny składnik majątku spadkowego. Pozwana kwestionowała charakter umowy, twierdząc, że była to umowa dożywocia, a także podnosiła inne argumenty dotyczące darowizn na rzecz powódki i wartości spadku. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 100.000 zł, uznając roszczenie za zasadne co do zasady, ale miarkując jego wysokość ze względu na zasady współżycia społecznego. Obie strony wniosły apelacje. Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelacje, uznał umowę darowizny za prawidłowo zakwalifikowaną i nie podzielił argumentów pozwanej o jej odpłatnym charakterze (umowa dożywocia). Sąd Apelacyjny częściowo uwzględnił apelację powódki, zasądzając od pozwanej dalszą kwotę 34.083 zł tytułem uzupełnienia zachowku, uznając, że miarkowanie kwoty przez Sąd Okręgowego na podstawie art. 5 k.c. było nieuzasadnione. Jednocześnie oddalił apelację pozwanej w całości, uznając jej zarzuty za bezzasadne, w tym dotyczące błędnej wykładni umowy i oceny dowodów. Sąd Apelacyjny przyjął ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego za własne, w tym dotyczące składu spadku i wartości darowizny.
Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.
Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.
Wartość praktyczna
Siła precedensu: WysokaInterpretacja umowy darowizny z elementami dożywotniego korzystania, zasady miarkowania zachowku na podstawie art. 5 k.c., wymagalność roszczenia o zachowek i naliczanie odsetek, ustalanie składu spadku z nieruchomości bez księgi wieczystej.
Sprawa dotyczy specyficznego stanu faktycznego i interpretacji konkretnych przepisów, co może ograniczać jej bezpośrednie zastosowanie w innych przypadkach.
Zagadnienia prawne (4)
Czy umowa darowizny własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, która zawierała postanowienie o bezpłatnym i dożywotnim korzystaniu przez darczyńcę z lokalu, może być zakwalifikowana jako umowa dożywocia?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, taka umowa nie może być zakwalifikowana jako umowa dożywocia, lecz jako umowa darowizny, nawet jeśli zawierała oświadczenie o bezpłatnym i dożywotnim korzystaniu przez darczyńcę z lokalu.
Uzasadnienie
Umowa dożywocia ma charakter odpłatny, podczas gdy darowizna jest umową pod tytułem darmym. Kluczowe dla umowy dożywocia jest zobowiązanie nabywcy do zapewnienia zbywcy dożywotniego utrzymania, przyjęcia go jako domownika, dostarczania mu utrzymania, pomocy w chorobie i organizacji pogrzebu. Samo oświadczenie o bezpłatnym korzystaniu z lokalu przez darczyńcę, niepowiązane z zobowiązaniem do jego utrzymania, nie zmienia charakteru umowy darowizny.
Czy sąd może miarkować wysokość zasądzonego zachowku na podstawie art. 5 k.c. ze względu na zasady współżycia społecznego, gdy powódka nie wywiązywała się z obowiązków wobec spadkodawcy, a żądanie zapłaty udaremnia wolę zmarłych?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, w tej konkretnej sytuacji nie było podstaw do miarkowania kwoty uzupełnienia zachowku na podstawie art. 5 k.c.
Uzasadnienie
Miarkowanie zachowku na podstawie art. 5 k.c. jest dopuszczalne w wyjątkowych sytuacjach, gdy prawa uprawnionego służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych spadkodawcy wobec najbliższych. W tej sprawie pozwana nie zamieszkuje w darowanym lokalu i nie ma przeszkód, aby sprzedała go lub zaciągnęła kredyt na spłatę zachowku. Okoliczność, że powódka mieszkała za granicą i nie mogła bezpośrednio opiekować się ojcem, nie uzasadnia pozbawienia jej prawa do pełnego zachowku, zwłaszcza że spadkodawca powołał ją do spadku w testamencie. Decyzja pozwanej o nie dochodzeniu zachowku po matce nie może obciążać powódki.
Od kiedy należy naliczać odsetki ustawowe od zasądzonej kwoty zachowku?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Odsetki ustawowe od kwoty uzupełnienia zachowku należy naliczać od daty wezwania do próby ugodowej, które traktowane jest jako wezwanie do zapłaty.
Uzasadnienie
Roszczenie o zachowek staje się wymagalne z chwilą wezwania dłużnika do zapłaty (art. 455 k.c.), nawet jeśli jego wysokość nie została jeszcze prawomocnie ustalona. Wyrok zasądzający zachowek ma charakter deklaratoryjny. Wezwanie do próby ugodowej przerywa bieg terminu przedawnienia i czyni roszczenie wymagalnym, a odsetki mają charakter odszkodowawczy, rekompensując brak zapłaty.
Czy udział w nieruchomości gruntowej, która nie ma urządzonej księgi wieczystej, może wejść w skład spadku i być uwzględniony przy obliczaniu zachowku?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, udział w nieruchomości gruntowej, nawet bez urządzonej księgi wieczystej, może wejść w skład spadku i być uwzględniony przy obliczaniu zachowku.
Uzasadnienie
Fakt braku urządzanej księgi wieczystej dla nieruchomości nie wyklucza możliwości dziedziczenia udziału w niej. Jeśli z dokumentów (np. wypisu z rejestru gruntów) wynika prawo własności spadkodawcy, a następnie jego następcy prawnego, udział ten wchodzi do masy spadkowej i jest brany pod uwagę przy ustalaniu wysokości zachowku.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| J. N. | osoba_fizyczna | powódka |
| Z. S. | osoba_fizyczna | pozwana |
Przepisy (15)
Główne
k.c. art. 991 § § 1
Kodeks cywilny
Zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się od spadkobiercy, działającego na podstawie testamentu, połowa wartości udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym.
k.c. art. 991 § § 2
Kodeks cywilny
Jeżeli uprawniony do zachowku nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny lub zapisu albo w postaci powołania do spadku, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku.
k.c. art. 1000 § § 1
Kodeks cywilny
Jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku nie jest wystarczająco wzbogacony, aby zaspokoić roszczenie z jego majątku, osoba, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, jest obowiązana do zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku w granicach wzbogacenia będącego skutkiem tej darowizny.
k.c. art. 1007 § § 2
Kodeks cywilny
Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.
Pomocnicze
k.c. art. 65
Kodeks cywilny
Oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje.
k.c. art. 888 § § 1
Kodeks cywilny
Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.
k.c. art. 908
Kodeks cywilny
Przy umowie dożywocia nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie i przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.
k.c. art. 5
Kodeks cywilny
Nie można powoływać się na nieważność czynności prawnej z powodu jej sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, jeżeli czynność została dokonana w celu zaspokojenia potrzeby uzasadnionej zasadami współżycia społecznego. Nie można również powoływać się na nieważność czynności prawnej z powodu jej sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, jeżeli jedna ze stron była w przymusowym położeniu.
k.c. art. 476
Kodeks cywilny
Dłużnik dopuszcza się zwłoki, gdy nie spełnia świadczenia w terminie, a jeżeli termin nie jest oznaczony, gdy nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela.
k.c. art. 455
Kodeks cywilny
Jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.
k.p.c. art. 233 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Sąd ocenia, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, siłę przekonywującą i wiarygodność poszczególnych dowodów; może wziąć pod rozwagę tylko takie dowody, które zostały przedstawione na rozprawie lub w postępowaniu przygotowawczym.
k.p.c. art. 328 § § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Uzasadnienie wyroku powinno zawierać: 1) ustalenie podstawy faktycznej wyroku, w tym okoliczności, które sąd uznał za udowodnione, dowody na których się oparł, i przyczyny, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej; 2) wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.
k.p.c. art. 100
Kodeks postępowania cywilnego
W razie wzajemnego zniesienia się roszczeń lub praw, strony ponoszą koszty związane ze swym udziałem w sprawie.
k.p.c. art. 385
Kodeks postępowania cywilnego
Sąd drugiej instancji oddala apelację, jeżeli była bezzasadna.
k.p.c. art. 386 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Jeżeli apelacja jest zasadna, sąd drugiej instancji zmienia zaskarżone orzeczenie i wydaje nowe orzeczenie, co do istoty sprawy, lub uchyla zaskarżone orzeczenie i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Umowa darowizny własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nie jest umową dożywocia, nawet jeśli zawierała postanowienie o bezpłatnym i dożywotnim korzystaniu przez darczyńcę z lokalu. • Nie ma podstaw do miarkowania kwoty zachowku na podstawie art. 5 k.c. w okolicznościach tej sprawy. • Odsetki od zachowku należą się od daty wezwania do próby ugodowej (jako wezwania do zapłaty). • Udział w nieruchomości bez księgi wieczystej może wejść w skład spadku i być uwzględniony przy obliczaniu zachowku.
Odrzucone argumenty
Umowa darowizny była w rzeczywistości umową dożywocia. • Żądanie powódki o zachowek jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. • Powódka otrzymała od ojca darowiznę w kwocie ok. 80.000 zł na zakup i wykończenie mieszkania. • Roszczenie o zachowek było przedawnione. • Należy miarkować kwotę zachowku ze względu na brak wywiązywania się powódki z obowiązków wobec ojca. • Sąd Okręgowy błędnie ustalił skład spadku (udział w nieruchomości w K.Z., środki finansowe, wyposażenie mieszkania).
Godne uwagi sformułowania
Umowa dożywocia ma zatem charakter odpłatny, chociaż nie zawsze zachodzi ekwiwalentność świadczeń, zaś umowa darowizny jest umową pod tytułem darmym. • Warunkiem sine qua non umowy darowizny jest tzw. causa donandi, czyli wola darczyńcy przysporzenia majątku obdarowanego kosztem majątku własnego. • W ocenie Sądu Apelacyjnego w przedmiotowej sprawie nie było podstaw do miarkowania kwoty uzupełnienia zachowku, w związku z czym powinna ona być zasądzona w całości. • Niezgodne z zasadami współżycia społecznego byłoby więc pozbawienie powódki prawa do pełnego zachowku z tej przyczyny, aby ochronić majątek pozwanej.
Skład orzekający
Ewa Stefańska
przewodniczący-sprawozdawca
Regina Owczarek-Jędrasik
sędzia
Małgorzata Borkowska
sędzia
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja umowy darowizny z elementami dożywotniego korzystania, zasady miarkowania zachowku na podstawie art. 5 k.c., wymagalność roszczenia o zachowek i naliczanie odsetek, ustalanie składu spadku z nieruchomości bez księgi wieczystej."
Ograniczenia: Sprawa dotyczy specyficznego stanu faktycznego i interpretacji konkretnych przepisów, co może ograniczać jej bezpośrednie zastosowanie w innych przypadkach.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy konfliktu rodzinnego o spadek i zachowek, z elementami interpretacji umów i zasad współżycia społecznego, co czyni ją interesującą dla prawników specjalizujących się w prawie spadkowym i cywilnym.
“Darowizna mieszkania za życia – czy to zawsze koniec roszczeń o zachowek?”
Dane finansowe
WPS: 205 250 PLN
zachowek: 34 083 PLN
Twój asystent do analizy prawnej.
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
- Analiza orzecznictwa i przepisów
- Drafting pism i dokumentów
- Odpowiedzi na pytania prawne
- Pogłębiona analiza z doktryny
Pełny tekst orzeczenia
Oryginalna treść postanowienia (niezmieniona). Otwiera się jako osobna strona.