VI ACa 1354/14

Sygn. akt VI ACa 1354/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 października 2015 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący – Sędzia SA -Beata Waś (spr.) Sędziowie: SA - Aldona Wapińska SO (del.) -Marian Kociołek Protokolant:sekr. sądowy Beata Pelikańska po rozpoznaniu w dniu 18 września 2015 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa M. S. przeciwko J. K. o zachowek na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV C 269/13 I. Zmienia zaskarżony wyrok w ten tylko sposób, że nadaje mu następującą treść: „1. Zasądza od pozwanej J. K. na rzecz powódki M. S. kwotę 41 183,91 zł (czterdzieści jeden tysięcy sto osiemdziesiąt trzy złote i dziewięćdziesiąt jeden groszy); 2. Zasądzone w punkcie 1. wyroku świadczenie pieniężne rozkłada na trzy równe raty każda po 13 727,97 zł (trzynaście tysięcy siedemset dwadzieścia siedem złotych i dziewięćdziesiąt siedem groszy), płatne przez pozwaną J. K. na rzecz powódki M. S. odpowiednio: - I rata - do dnia 1 czerwca 2014 r., - II rata - do dnia 1 czerwca 2015 r. - III rata - do dnia 1 czerwca 2016 r.; 3. Oddala powództwo w pozostałym zakresie; 4. Zasądza od powódki M. S. na rzecz pozwanej J. K. kwotę 2417 zł (dwa tysiące czterysta siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; 5. Nakazuje pobrać od pozwanej J. K. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w W. kwotę 679,56 zł (sześćset siedemdziesiąt dziewięć złotych i pięćdziesiąt sześć groszy) tytułem zwrotu wydatków należnych Skarbowi Państwa a powstałych w związku z postępowaniem; 6. Nakazuje pobrać od powódki M. S. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w W. kwotę 679,56 zł (sześćset siedemdziesiąt dziewięć złotych i pięćdziesiąt sześć groszy) tytułem zwrotu wydatków należnych Skarbowi Państwa a powstałych w związku z postępowaniem.” II. Zasądza od powódki M. S. na rzecz pozwanej J. K. kwotę 1800 zł (jeden tysiąc sto osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego; III. Nakazuje pobrać od powódki M. S. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w W. kwotę 560 zł (pięćset sześćdziesiąt złotych) tytułem nieuiszczonej opłaty od apelacji od której pozwana J. K. została zwolniona. Sygn. akt VI ACa 1354/14 UZASADNIENIE Powódka M. S. wniosła o zasądzenie od pozwanej J. K. kwoty 80.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Domagała się także zasądzenia od pozwanej kosztów postępowania. Pozwana ostatecznie w toku procesu w piśmie procesowym z dnia 17 grudnia 2013 r. uznała powództwo do kwoty 35.836 zł, natomiast co do pozostałej części powództwa, wnosiła o jego oddalenie. Pozwana wniosła przy tym o rozłożenie należnego powódce świadczenia na trzy równe raty, płatne w ciągu trzech lat począwszy od dnia 1 czerwca 2014 r. Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2014 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 52.370,42 zł (pkt 1); zasądzone w punkcie 1 wyroku świadczenie pieniężne rozłożył na trzy równe raty, każda po 17.456,81 zł, płatne odpowiednio: - I rata do dnia 1 czerwca 2014 r. wraz z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia, - II rata do dnia 1 czerwca 2015 r. wraz z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia, - III rata do dnia 1 czerwca 2016 r. wraz z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia (pkt 2); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 3); zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę 2417 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt 4); zasądził od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa (kasa Sądu Okręgowego w W. ) kwotę 852,30 zł tytułem zwrotu wydatków należnych Skarbowi Państwa, a powstałych w związku z postępowaniem (pkt 5); zasądził od powódki na rzecz Skarbu Państwa (kasa Sądu Okręgowego w W. ) kwotę 449,72 zł tytułem zwrotu wydatków należnych Skarbowi Państwa a powstałych w związku z postępowaniem (pkt 6). Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 2 listopada 2004 r. zmarła spadkodawczyni Z. G. . W chwili swojej śmierci była żoną A. G. . Z małżeństwa tego spadkodawczyni miała dwoje dzieci - M. S. i G. K. . G. K. zmarła jeszcze przed spadkodawczynią, bo w dniu 16 kwietnia 2000 r. W chwili swojej śmierci G. K. była rozwiedziona, a ze związku małżeńskiego z P. K. miała dwoje dzieci J. K. i M. K. . Spadkodawczyni Z. G. powołała po sobie do całego pozostawionego spadku wnuczkę J. K. , córkę P. i G. . Uczyniła to w formie pozostawionego testamentu holograficznego z dnia 2 sierpnia 1999 r. W testamencie tym wyszczególniła cały skład jej majątku spadkowego, który stanowiło własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, które znajduje się w W. przy ul. (...) . Sąd spadku - Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie stwierdził, że spadek po Z. G. w całości nabyła na podstawie testamentu z dnia 2 sierpnia 1999 r. wnuczka J. K. . Prawo do lokalu przy ul. (...) w W. , Z. i A. G. nabyli w dniu 16.01.1990 r. na zasadach małżeńskiej wspólności ustawowej. Stan prawny tego lokalu nie uległ zmianie do śmierci spadkodawczyni, a ma on aktualnie wartość rynkową wynoszącą 439 500 zł. Po śmierci spadkodawczyni J. K. , w przedmiotowym lokalu wymieniła grzejniki oraz dokonała wymiany całej stolarki okiennej. Z tytułu tych nakładów poniosła łącznie wydatki pieniężne w kwocie 9 472 zł. Ani córka M. S. i wnuczka J. K. nie otrzymały za życia spadkodawczyni Z. G. żadnej darowizny, zapisów i wierzytelności. Aktualnie J. K. mieszka razem z bratem M. K. w domu po rodzicach, który sami utrzymują. Samotnie wychowuje 5 miesięczną córkę. Nie mieszka z ojcem dziecka, który nieregularnie dobrowolnie łoży na utrzymanie dziecka. Przed urodzeniem dziecka była zatrudniona, ale pozostaje na urlopie macierzyńskim. W przedmiotowym lokalu zamieszkuje znajomy i z tego tytułu płaci kwotę 500 zł. Pozwana sama zaś na utrzymanie swoje i dziecka pobiera świadczenie z zasiłku w kwocie około 2800 zł. Nie ma aktualnie innych źródła majątku, z którego mogłaby zaspokoić powódkę. Utrzymanie domu w okresie jesienno-zimowym sięga nawet 3000 zł miesięcznie. M. S. decyzją ZUS została uznana za trwale niezdolną do pracy do dnia 22.07.2011 r. W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne, Sąd Okręgowy stwierdził, że powództwo jedynie w części zasługuje na uwzględnienia. Dokonując subsumpcji w płaszczyźnie art. 991 § 1 i § 2 k.c. i obliczając wysokość należnego powódce zachowku, Sąd Okręgowy w pierwszej kolejności miał na uwadze, że powódka została decyzją ZUS już w dniu 5.11.2001 r (spadkodawczyni zmarła w dniu 2.11.2004 r.) uznana za trwale niezdolną do pracy i z tego też tytułu przyznano jej stałą rentę. Sąd I instancji uznał tym samym, że spełniona została przesłanka do uzyskania przez nią 2/3 wartości udziału spadkowego, przy obliczaniu wysokości zachowku. W rzeczywistości udział powódki wyniósł zatem 2/9 części, nie zaś1/6 część. Jeśli natomiast chodzi o ustalenie substratu zachowku Sąd Okręgowy miał na uwadze, że do spadku po Z. G. wchodzi wyłącznie połowa prawa do odrębnej własności lokalu mieszkalnego położonego w W. przy ul. (...) , z uwagi na to, że prawo to stanowiło majątek dorobkowy małżeński spadkodawczyni i jej męża, objęty wspólnością majątkową małżeńską. Przy przyjętej wartość całego lokalu wynoszącej 439 500 zł, wartość majątku spadkowego po Z. G. wyniosła zatem kwotę 219 750 zł (439 500 : 2 = 219 750 zł). Sąd Okręgowy uwzględnił następnie wysokość poniesionych przez pozwaną nakładów w wysokości 9472 zł, co po odjęciu powyższej kwoty, dało kwotę 210 278 zł stanowiącą czystą wartość spadku. Ustalony w ten sposób czysty substrat zachowku Sąd I instancji następnie pomnożył przez ułamek stanowiący podstawę do obliczania zachowku dla powódki, tj. 2/9 części, co w efekcie dało kwotę 46 728,44 zł, która stanowiła przysługującą powódce wierzytelność pieniężną z tytułu zachowku. W pozostałej części powództwo Sąd Okręgowy oddalił. Odsetki od zasądzonej kwoty, Sąd Okręgowy zasądził od dnia doręczenia pozwanej odpisu pozwu, wskazując, iż wcześniej nie była ona skutecznie wezwana do zapłaty zachowku. W pozostałej części żądanie zasądzenia odsetek podlegało natomiast oddaleniu. Biorąc natomiast pod uwagę treść wniosku pozwanej, który został oparty na treści art. 320 k.p.c. , Sąd Okręgowy dokonał kapitalizacji roszczenia odsetkowego od dnia 21.05.2013 r. do dnia wyrokowania, co dało kwotę 5 641,98zł i tym samym o powyższą kwotę podwyższona została ustalona wielkość zachowku. W ostateczności dało to zatem kwotę 52 370,42 zł, zasądzoną w punkcie 1 wyroku. Sąd Okręgowy uwzględnił przy tym wniosek pozwanej o rozłożenie zasądzonego w wyroku świadczenia na trzy równe raty, uznając, że po stronie pozwanej jako zobowiązanej do spełnienia świadczenia z tytułu zachowku zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 320 k.p.c. O kosztach procesu stosownie do jego wyniku, Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. Apelację od powyższego wyroku, zaskarżając go w części uwzględniającej powództwo ponad kwotę 41 183,91 zł, tj. w pkt 1, 2, 4, 5, złożyła pozwana, która zarzuciła: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 991 § 1 k.p.c. , poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, iż uprawnionej częściowo niezdolnej do pracy w sposób trwały należą się dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by jej przypadł przy dziedziczeniu ustawowym; 2. art. 233 § 1 k.p.c. , poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i przyjęcie, że powódka była w dniu 2 listopada 2004 r. osobą trwale niezdolną do pracy i w związku z tym przysługuje jej roszczenie o wypłatę zachowku w wysokości 2/3 udziału spadkowego, pomimo że nie przedstawiła żadnego dowodu, który świadczyłby o jej niezdolności do pracy - całkowitej i trwałej w dacie otwarcia spadku; 3. błąd w ustaleniach faktycznych stanowiących podstawę orzeczenia i przyjęcie, iż powódka w dacie otwarcia spadku była osobą całkowicie niezdolną do pracy w sposób trwały. Podnosząc powyższe skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w zaskarżonym zakresie i oddalenie powództwa ponad kwotę 41.183,91 zł, a nadto o ustalenie wysokości każdej z rat na kwotę 13 727,97 zł. Pozwana wnosiła także o zasądzenie od powódki na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wg norm prawem przepisanych za obydwie instancje. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacja pozwanej okazała się zasadna. Ustalenia Sądu I instancji okazały się w znacznym stopniu prawidłowe poza kwestią zasadniczą dla rozstrzygnięcia a mianowicie charakteru niezdolności do pracy powódki. W tym zakresie Sąd Apelacyjny uzupełnił ustalenia faktyczne Sądu I instancji przyjmując , że powódka w dniu otwarcia spadku była trwale ale częściowo niezdolna do pracy. Powódka została w dniu 5 listopada 2001r. uznana przez lekarz orzecznika ZUS za częściowo trwale niezdolną do pracy i na tej podstawie decyzją ZUS z 14 listopada 2001r. została jej przyznana stała renta ( karta 100-101 )akt. Dokumenty te nie były kwestionowane przez żadną ze stron ani co do ich prawdziwości, ani co do treści w nich zawartej. Tym samym zarzut naruszenia art. 233 par 1 k.p.c należało uznać za zasadny. Mając powyższe na uwadze rozstrzygnięcia wymagała kwestia, czy osoba, która z powodu naruszenia sprawności organizmu została uznana w prawdzie trwale ale jedynie za częściowo niezdolną do wykonywania zatrudnienia, może być uważana za trwale niezdolną do pracy w rozumieniu art. 991 § 1 k.c. Na to pytanie udzielił odpowiedzi Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 października 2003 r., (IV CK 158/02, Lex nr 106579) przyjmując, że uprzywilejowanie przewidziane w art. 991 § 1 k.c. dotyczy jedynie uprawnionych całkowicie i trwale niezdolnych do pracy. W uzasadnieniu tego poglądu Sąd Najwyższy rozważał przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin , mającej zastosowanie w tamtej sprawie, jak i przepisy obowiązującej aktualnie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), gdzie rozróżnia się całkowitą i częściową niezdolność do pracy. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) rozróżnia się całkowitą i częściową niezdolność do pracy. Zgodnie z art. 12 ust. 1, niezdolną do pracy w rozumieniu tej ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (art. 12 ust. 2), a częściowo niezdolną - osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji art. 12 ust. 3). Trwałą niezdolność do pracy orzeka się, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy (art. 13 ust. 2), natomiast okresową - jeżeli według wiedzy medycznej istnieją rokowania odzyskania zdolności do pracy (art. 13 ust. 3). Jak wynika z przedstawionych unormowań, w przepisach określających warunki uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, rozróżnia się: niezdolność całkowitą i częściową - w zależności od stopnia tej niezdolności, a ponadto trwałą i okresową - w zależności od tego, czy istnieją rokowania odzyskania zdolności do pracy. Innymi słowy, zarówno całkowita, jak i częściowa niezdolność do pracy może być trwała lub okresowa. Sąd Najwyższy w omawianym orzeczeniu podkreślając , że ustawodawca nie zdefiniował w Kodeksie cywilnym pojęcia trwałej niezdolności do pracy, którym posłużył się w art. 991 § 1 k.c. wskazał , że dyrektywy wykładni językowej nie pozwalają na jednoznaczne ustalenie zakresu interpretowanego pojęcia, wobec czego konieczne jest odwołanie się do dyrektyw funkcjonalnych. Wskazał , że ustawodawca w art. 991 § 1 k.c. potraktował w sposób uprzywilejowany tylko dwie kategorie uprawnionych, mianowicie: małoletnich zstępnych i trwale niezdolnych do pracy i nie ulega wątpliwości, że przyczyną uprzywilejowania były względy humanitarne oraz że chodziło o szczególną ochronę osób, które ze względu na wiek czy stan zdrowia są pozbawione możliwości osiągania dochodów. Nadanie jednakowych uprawnień osobom małoletnim i trwale niezdolnym do pracy, a więc zrównanie tych dwóch kategorii osób jest argumentem przemawiającym na rzecz tezy, że uprzywilejowanie przewidziane w art. 991 § 1 k.c. odnosi się tylko do uprawnionych całkowicie niezdolnych do pracy trwale. Trudno bowiem znaleźć argumenty, które uzasadniałyby zrównanie małoletnich z osobami trwale, lecz tylko częściowo niezdolnymi do pracy, skoro osoby takie - w przeciwieństwie do małoletnich - mają możliwość osiągania dochodów. Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela powyższy pogląd. A to oznacza, że bez znaczenia jest to czy powódka w dacie śmierci spadkodawczyni chorowała na jedną czy wiele chorób dopiero bowiem 23 marca 2011r. a zatem blisko 10 lat później została uznana za trwale i całkowicie niezdolną do pracy Istotne , w kontekście powyższych rozważań jest to , że powódka w chwili otwarcia spadku miała możliwość, podjęcia jakiejś pracy choćby w warunkach specjalnych i nie zmienia tej oceny fakt , że żadnej pracy nie podjęła. Skoro tak to należało przyjąć odmiennie od tego co uczynił Sąd I instancji , że powódce należy sią zgodnie z treścią art. 991 par 1 k.c. połowa udziału spadkowego. Wartość spadku w niniejszym postępowaniu nie była kwestionowana. Mając powyższe na względzie Sąd Apelacyjny uznał apelację pozwanej za zasadną i zmienił zaskarżony wyrok w oparciu o przepis art. 386 par 1 k.p.c. O kosztach postępowania apelacyjnego, stosownie do jego wyniku orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z § 13 ust 1 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U.2013.461 j.t. ze zm.).