V SA/Wa 396/22

V SA/Wa 396/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-12-12
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-03-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Jadwiga Smołucha /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6221 Kary pieniężne z zakresu nadzoru ubezpieczeniowego
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Komisja Nadzoru Finansowego
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i art. 135, at. 200
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Jadwiga Smołucha (spr.), Sędzia WSA - Jarosław Stopczyński, Asesor WSA - Justyna Żurawska, Protokolant referent Patrycja Młynarczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi O. S.A. z siedzibą w W. na decyzję Komisji Nadzoru Finansowego z dnia grudnia 2021 r. nr , w przedmiocie kary pieniężnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Komisji Nadzoru Finansowego na rzecz O. S.A. z siedzibą w W. kwotę 7 417 (siedem tysięcy czterysta siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez O.(...) S.A. z siedzibą w Warszawie (dalej: "skarżąca", "strona", "spółka", "Towarzystwo") jest decyzja Komisji Nadzoru Finansowego (dalej: "KNF", "organ") z 17 grudnia 2021 r., nr DPS-DPSZPO.6064.2.2021.KJ, utrzymująca w mocy decyzję z 16 lipca 2021 r., nr DPS-DPSZA2.6064.2.2020.KE, w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej.
Zaskarżone rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym.
Zawiadomieniem z 22 października 2020 r. organ poinformował Towarzystwo o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie nałożenia kary pieniężnej na podstawie art. 362 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 362 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 1130 ze zm.), w związku z podejrzeniem naruszenia art. 56 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 pkt 2 oraz art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej. Przyczyną wszczęcia postępowania administracyjnego były ustalenia KNF dokonane w wyniku czynności nadzorczych, wskazujące na nieprawidłowości związane ze skonstruowaniem przez Towarzystwo produktu C..
Decyzją z 16 lipca 2021 r. KNF nałożyła na stronę karę pieniężną 200 000,00 zł, za naruszenie:
1. art. 56 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, poprzez brak zapewnienia skutecznego systemu zarządzania aktywami i zobowiązaniami w odniesieniu do ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych w ramach produktu C.,
2. art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, poprzez lokowanie środków ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych w ramach produktu C. w aktywa, których ryzyka Towarzystwo nie mogło właściwie określić, mierzyć oraz którym nie mogło właściwie zarządzać.
W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy na wniosek skarżącej, KNF decyzją z 17 grudnia 2021 r. utrzymała w mocy rozstrzygnięcie z 16 lipca 2021 r. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że z treści art. 56 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (w brzmieniu obowiązującym w okresie naruszenia), wynika, że zakład ubezpieczeń i zakład reasekuracji wprowadzają efektywny system zarządzania ryzykiem obejmujący strategie, procesy i procedury sprawozdawcze konieczne do określenia, pomiaru i monitorowania ryzyk, na które są lub mogą być narażone, oraz współzależności między nimi, zarządzania tymi rodzajami ryzyka i sprawozdawczości w ich zakresie, w sposób ciągły, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i zagregowanym. Wskazano, że z treści art. 57 ust. 2 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej wynika, że system zarządzania ryzykiem obejmuje co najmniej: (...) 2) zarządzanie aktywami i zobowiązaniami; (...)". Według organu Towarzystwo nie wprowadziło efektywnego, zgodnego z art. 56 ust. 1 w zw. z art. 57 ust. 2 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej systemu zarządzania ryzykiem w obszarze zarządzania aktywami i zobowiązaniami w odniesieniu do produktu C., gdzie przyjęto lokowanie środków w ramach tego produktu w aktywa charakteryzujące się potencjalnie niską płynnością, a założono jednocześnie konieczność zbywania części aktywów w celu uzyskania środków na wypłaty z tytułu rozwiązania umów ubezpieczenia oraz zgonów, podczas gdy te dwa elementy wzajemnie się wykluczają. Organ ustalił, że na etapie tworzenia produktu C. założono, że roczna stopa rezygnacji klientów wyniesie 10% w pierwszym roku oraz 15% w każdym z kolejnych lat. Rzeczywisty współczynnik rezygnacji klientów znacznie przekroczył założenia i wyniósł: w pierwszym roku 30,8%, w drugim roku 58,8% oraz w trzecim roku 61,9%. W ocenie organu Towarzystwo konstruując i wprowadzając do oferty produkt C. założyło, że aktywa z jego portfela miały zapewnić obsłużenie zakładanego poziomu śmiertelności oraz rezygnacji z umów mimo braku pewności, że te aktywa będą płynne, co pozwoli na uzyskanie odpowiednich kwot w celu zaspokojenia zobowiązań wobec klientów. Towarzystwo nie dopasowało zakładanych zobowiązań wobec klientów w ramach produktu C. do odpowiednich aktywów, mających te zobowiązania zabezpieczyć, biorąc w szczególności pod uwagę maksymalne możliwe zaangażowanie ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych w kategorie aktywów o istotnie ograniczonej płynności. Według organu powyższe oznacza, że nie został wprowadzony efektywnie działający (skuteczny) system zarządzania ryzykiem w obszarze zarządzania aktywami i zobowiązaniami w odniesieniu do produktu C., który zapewniłby Towarzystwu, aby wpływy z aktywów pokrywały zobowiązania, z uwzględnieniem terminów w jakich zobowiązania powinny być realizowane, a zatem zapewniłby realną możliwość zarządzania tymi obszarami i w efekcie przeciwdziałanie wystąpieniu zdarzeń narażających na ryzyko. KNF podkreśliła, że spółka konstruując i wprowadzając do oferty produkt C. założyła, że przedmiotowe aktywa z jej portfela miały zapewnić obsłużenie zakładanego poziomu rezygnacji z umów, mimo braku pewności, że te aktywa będą płynne. Według organu doszło więc do naruszenia przez Towarzystwo art. 56 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, w związku z brakiem zapewnienia skutecznego zarządzania aktywami i zobowiązaniami w odniesieniu do produktu C., na co wskazuje niedopasowanie aktywów do zobowiązań w tym produkcie. W ocenie organu doszło również do naruszenia art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, w związku z lokowaniem środków ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych w ramach produktu C. w aktywa, których ryzyka Towarzystwo nie mogło właściwie określić, mierzyć oraz którym nie mogło właściwie zarządzać. Ustalono, że postanowienia statutów funduszy inwestycyjnych zamkniętych, których aktywa (certyfikaty inwestycyjne) były przedmiotem inwestycji w ramach produktu C., w zakresie możliwości inwestycyjnych poszczególnych funduszy przewidywały katalog lokat zawierający zarówno pozycje o bardzo niskiej płynności (wierzytelności - w przypadku T. Q. N. FIZ, T. Globalni Liderzy Wzrostu FIZ i T. XXI FIZ, instrumenty finansowe, które nie były przedmiotem oferty publicznej - w przypadku Noble Fund Akumulacji Kapitału FIZ oraz instrumenty udziałowe emitowane przez spółki niepubliczne - w przypadku T. Q. N. FIZ i T. XXI FIZ), jak również kategorie inwestycyjne charakteryzujące się z założenia większą płynnością (np. instrumenty udziałowe spółek publicznych). Według organu zróżnicowany pod względem płynności katalog kategorii inwestycyjnych nie prowadził w przypadku ww. funduszy do faktycznej dywersyfikacji ryzyka, w tym ryzyka płynności, z uwagi na brak ograniczeń inwestycyjnych w postaci limitów lokacyjnych dla szeregu kategorii lokat (limit od 0% do 100%) lub limity w bardzo szerokim zakresie (limit od 0% do 50%). Organ zwrócił uwagę, że określenie i mierzenie ryzyka płynności - w przypadku funduszy inwestycyjnych zamkniętych wchodzących w skład spektrum inwestycyjnego produktu C., w sytuacji pozostawienia zarządzającemu praktycznie całkowitej swobody w modelowaniu portfela inwestycyjnego w stopniu pozwalającym na ulokowanie nawet całości aktywów w instrumenty o skrajnie zróżnicowanej płynności (aktywa o wysokiej płynności lub aktywa niepłynne) - nie było w praktyce możliwe do realizacji i nie zostało zrealizowane przez Towarzystwo. Według organu w spółce nie został wprowadzony efektywnie działający system zarządzania ryzykiem w obszarze zarządzania aktywami i zobowiązaniami w odniesieniu do ww. produktu, który zapewniłby stronie realną możliwość zarządzania tymi obszarami i w efekcie przeciwdziałanie wystąpieniu zdarzeń narażających na ryzyko. Zdaniem KNF już na etapie konstruowania produktu strona zobowiązana była przy ocenie ryzyka wziąć pod uwagę zakres ryzyka płynności, związanego z możliwościami inwestycyjnymi danego funduszu inwestycyjnego zamkniętego, który został określony w najszerszy sposób w statucie danego funduszu (m.in. poprzez wskazanie kategorii lokat i limitów inwestycyjnych), co pozwoliłoby ocenić spółce, czy ma możliwość właściwego określenia i mierzenia tego ryzyka w praktyce. W ocenie organu strona nie miała możliwości realnego wpływania na skład portfeli inwestycyjnych funduszy inwestycyjnych zamkniętych, w których certyfikaty inwestycyjne inwestowano aktywa ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych w produkcie C.. Skarżąca nie była także stroną żadnej umowy, która dawałaby jej realną możliwość wpływania na zarządzającego w zakresie ograniczania ryzyka płynności wynikającego z inwestycji. Organ wskazał, że podstawę nałożenia na skarżącą kary pieniężnej stanowiły art. 362 ust. 2 pkt 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej w związku z art. 362 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy, określające zachowania sankcjonowane oraz rodzaj i maksymalną wysokość nakładanej sankcji. Wyjaśniono, że zawarte w art. 362 ust. 2 pkt 1 oraz w art. 362 ust. 1 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej sformułowania "organ nadzoru może" świadczą o tym, iż nałożenie na podmiot kary pieniężnej na podstawie tych przepisów opiera się na uznaniu administracyjnym. Podkreślono, że uznanie administracyjne nie jest uprawnieniem nieograniczonym, a przyczyną wydania decyzji w ramach uznania administracyjnego musi być wystąpienie przesłanki określonej przepisem prawa materialnego, przyznającego organowi kompetencję do jej wydania - w rozpoznawanej sprawie w związku z naruszeniem przez skarżącą art. 56 ust. 1 w zw. z art. 57 ust. 2 pkt 2 oraz art. 276 ust. 1 w zw. z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej. W ocenie organu w sprawie miało miejsce naruszenie norm o istotnym znaczeniu z punktu widzenia sprawowanego nadzoru nad rynkiem ubezpieczeniowym - doszło do naruszenia regulacji dotyczących wprowadzenia systemu zarządzania ryzykiem w zakładzie ubezpieczeń oraz lokowania środków finansowych w aktywa i instrumenty finansowe, których ryzyko zakład może właściwie określić, mierzyć, monitorować, którym może właściwie zarządzać. Organ wyjaśnił, że dokonał miarkowania wysokości nałożonej kary pieniężnej w kontekście rozmiaru i wagi naruszenia przepisu prawa oraz okoliczności zaistniałych w sprawie, tak by kara pozostała proporcjonalna do stwierdzonych naruszeń prawa, ich negatywnych skutków oraz by wypełniała prawidłowo swe funkcje prewencyjne i represyjne. Według organu w sprawie doszło do naruszenia przepisów o doniosłym znaczeniu dla prawidłowego funkcjonowania zakładów ubezpieczeń oraz całego rynku ubezpieczeniowego - Towarzystwo naruszyło bowiem regulację dotyczącą wprowadzenia skutecznego systemu zarządzania ryzykiem w zakładzie ubezpieczeń, która ma na celu ograniczenie wpływu wahań czynników ryzyka na elementy prowadzonej działalności ubezpieczeniowej lub reasekuracyjnej w celu zwiększania zysków osiąganych przez te zakłady, jak również naruszyło podstawową zasadę obligującą do zachowania ostrożności w zakresie lokowania środków finansowych zakładu ubezpieczeń.
W skardze na decyzję KNF z 17 grudnia 2021 r. skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania. Skarżąca zarzuciła rażące naruszenie następujących przepisów:
- art. 362 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 362 ust. 1 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, poprzez zastosowanie tych przepisów (i zastosowanie wobec O. instrumentów odpowiedzialności administracyjnej stypizowanych w wyżej powołanych przepisach), pomimo braku wystąpienia tzw. deliktu administracyjnego (tj. pomimo tego, że O. nie dopuścił się nigdy jakiegokolwiek naruszenia przepisów z art. 56 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (poprzez rzekomy brak zapewnienia skutecznego zarządzania aktywami i zobowiązaniami w odniesieniu do produktu C.) oraz z art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (poprzez rzekome lokowanie środków finansowych w aktywa, których ryzyka O. nie mógł właściwie określić, mierzyć oraz którymi nie mogła właściwie zarządzać w odniesieniu do produktu C.);
- art. 189f § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.), dalej: "k.p.a." poprzez wydanie decyzji administracyjnej, na mocy której KNF nałożyła na O. administracyjną karę pieniężną, pomimo okoliczności wystąpienia w tej sprawie obu przesłanek z art. 189f § 1 pkt 1 k.p.a.;
- art. 56 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej poprzez ich błędną wykładnię, tj. nieprawidłowe przyjęcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie tego, że sytuacja na rynku kapitałowym, na której wystąpienie Towarzystwo nie miało i nie mogło mieć w ogólności wpływu, stanowi nieprawidłowe zarządzanie ryzykiem;
- art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej poprzez ich błędną wykładnię, tj. poprzez nieprawidłowe przyjęcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie tego, że sytuacja na rynku kapitałowym, na której wystąpienie Towarzystwo nie miało i nie mogło mieć w ogólności wpływu, stanowi nieprawidłowe zarządzanie przez Towarzystwo aktywami;
- art. 362 ust. 2 pkt 1 i art. 362 ust. 1 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej w związku z art. 56 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 pkt 2 oraz w związku z art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej poprzez ich błędną wykładnię, a tym samym poprzez nieprawidłowe przyjęcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie tego, że Towarzystwo może ponosić odpowiedzialność administracyjną pomimo braku dopuszczenia się deliktu administracyjnego i wbrew obiektywnemu modelowi odpowiedzialności administracyjnej;
- art. 362 ust. 2 pkt 1 i art. 362 ust. 1 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej w związku z art. 56 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 pkt 2 oraz w związku z art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej poprzez ich błędną wykładnię, która sprowadzała się do naruszenia zasady określoności deliktu administracyjnego poprzez nałożenie jednej kary pieniężnej, pomimo rzekomego dopuszczenia się przez Towarzystwo dwóch naruszeń (a tym samym z naruszeniem pryncypiów odpowiedzialności administracyjnej, tj. jeden czyn - jedno naruszenie);
- art. 362 ust. 2 pkt 1 i art. 362 ust. 1 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej w związku z art. 56 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 pkt 2 oraz w związku z art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej oraz w związku z art. 189d k.p.a. poprzez ich błędną wykładnię, która sprowadzała się do naruszenia zasady określoności deliktu administracyjnego poprzez brak wskazania tego, jak każdy z rzekomych deliktów administracyjnych wpłynął na wysokość administracyjnej kary pieniężnej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, co następuje.
Sąd administracyjny bada prawidłowość zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej legalności, tj. zgodności tej decyzji z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Z brzmienia art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a."), wynika, że zaskarżona decyzja winna ulec uchyleniu wtedy, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Oceniając zaskarżoną decyzję według powyższych kryteriów sąd uznał, że podlega ona uchyleniu ponieważ została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły art. 362 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 362 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (dalej zwana "ustawą o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej"). Zgodnie z art. 362 ust. 2 pkt 1 powyższej ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dacie wystąpienia naruszeń tj. według tekstu jednolitego opublikowanego w Dz. U. 2017 poz. 1170 i Dz. U. 2018 poz. 999, organ nadzoru może wobec zakładu ubezpieczeń i zakładu reasekuracji zastosować środki, o których mowa w ust. 1, również w przypadku gdy zakład wykonuje działalność z naruszeniem przepisów prawa, statutu, zawartych umów ubezpieczenia, zawartych umów reasekuracji lub planu działalności. Zgodnie zaś z art. 362 ust. 1 pkt 2, jeżeli zakład ubezpieczeń i zakład reasekuracji nie wykonają w wyznaczonym terminie decyzji, o której mowa w art. 361 ust. 2, organ nadzoru może, w drodze decyzji nałożyć na zakład ubezpieczeń lub zakład reasekuracji karę pieniężną do wysokości 0,5% składki przypisanej brutto wykazanej przez zakład ubezpieczeń lub zakład reasekuracji w ostatnim przedstawionym organowi nadzoru sprawozdaniu finansowym, o którym mowa w art. 280, a w przypadku gdy zakład nie wykonywał działalności lub uzyskał składkę przypisaną brutto poniżej 20 mln złotych - do wysokości 100 000 złotych.
Według organu w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przez stronę art. 56 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 pkt 2 oraz art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej.
Art. 56 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, w brzmieniu obowiązującym w dacie wystąpienia naruszeń tj. według tekstu jednolitego opublikowanego w Dz. U. 2017 poz. 1170 i Dz. U. 2018 poz. 999, stanowi, że zakład ubezpieczeń i zakład reasekuracji wprowadzają efektywny system zarządzania ryzykiem obejmujący strategie, procesy i procedury sprawozdawcze konieczne do określenia, pomiaru i monitorowania ryzyk, na które są lub mogą być narażone, oraz współzależności między nimi, zarządzania tymi rodzajami ryzyka i sprawozdawczości w ich zakresie, w sposób ciągły, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i zagregowanym. W myśl zaś art. 57 ust. 2 pkt 2 ustawy, system zarządzania ryzykiem obejmuje co najmniej zarządzanie aktywami i zobowiązaniami. Zgodnie z art. 58 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, w zakresie zarządzania aktywami i zobowiązaniami zakład ubezpieczeń i zakład reasekuracji regularnie oceniają: 1) wrażliwość rezerw techniczno-ubezpieczeniowych dla celów wypłacalności i dopuszczonych środków własnych na założenia stanowiące podstawę ekstrapolacji odpowiedniej struktury terminowej stopy procentowej wolnej od ryzyka; 2) w przypadku gdy stosują korektę dopasowującą do odpowiedniej struktury terminowej stopy procentowej wolnej od ryzyka: a) wrażliwość rezerw techniczno-ubezpieczeniowych dla celów wypłacalności i dopuszczonych środków własnych na założenia stanowiące podstawę obliczania korekty dopasowującej do odpowiedniej struktury terminowej stopy procentowej wolnej od ryzyka, w tym obliczania spreadu bazowego, oraz możliwy wpływ przymusowej sprzedaży aktywów na wielkość dopuszczonych środków własnych, b) wrażliwość rezerw techniczno-ubezpieczeniowych dla celów wypłacalności i dopuszczonych środków własnych na zmiany składu wyznaczonego portfela aktywów, c) wpływ obniżenia korekty dopasowującej do odpowiedniej struktury terminowej stopy procentowej wolnej od ryzyka do zera; 3) w przypadku gdy stosują korektę z tytułu zmienności do odpowiedniej struktury terminowej stopy procentowej wolnej od ryzyka: a) wrażliwość rezerw techniczno-ubezpieczeniowych dla celów wypłacalności i dopuszczonych środków własnych na założenia stanowiące podstawę obliczania korekty z tytułu zmienności do odpowiedniej struktury terminowej stopy procentowej wolnej od ryzyka oraz możliwy wpływ przymusowej sprzedaży aktywów na wielkość dopuszczonych środków własnych, b) wpływ obniżenia korekty z tytułu zmienności do odpowiedniej struktury terminowej stopy procentowej wolnej od ryzyka do zera.
Analiza powołanych wyżej przepisów prowadzi do wniosku, że wynikający z art. 56 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej obowiązek dotyczy wprowadzenia przez zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji systemu zarządzania obejmującego zarządzanie ryzykiem, polegającego na stworzeniu odpowiednich procedur wewnętrznych, zapewniających osiągnięcie rezultatu efektywnego zarządzania ryzykiem i stosowanie tych procedur, gdyż powołany przepis wprost wskazuje na strategie, procesy i procedury sprawozdawcze. Co do zasady system zarządzania to kompleksowy zbiór przyjętych przez dany podmiot reguł działania, określających funkcjonowanie tego podmiotu w zakresie przeprowadzania określonych działań (podejmowania decyzji i ich wykonywania) oraz odpowiedzialności za poszczególne obszary działalności, w celu osiągnięcia zakładanych efektów. Przez system zarządzania ryzykiem o jakim mowa w art. 56 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej należy więc rozumieć kompleksowe regulacje wewnętrzne, strategie i struktury organizacyjne dotyczące sposobu działania zakładu ubezpieczeń i zakładu reasekuracji w zakresie identyfikowania i oceny ryzyka oraz podejmowania właściwych działań w postępowaniu z ryzykiem. Za taką wykładnią art. 56 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej przemawia też treść art. 41 ust. 1 i 3 oraz art. 44 ust. 2 i 2a dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/WE z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Wypłacalność II).
Art. 41 ust. 1 dyrektywy stanowi, że państwa członkowskie nakładają na wszystkie zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji wymóg wprowadzenia skutecznego systemu zarządzania, który zapewnia prawidłowe i ostrożne zarządzanie prowadzoną działalnością. System ten obejmuje co najmniej odpowiednią, przejrzystą strukturę organizacyjną, w której zakresy odpowiedzialności są jasno przypisane i odpowiednio podzielone, oraz skuteczny system zapewniający przekazywanie informacji. Obejmuje on zgodność z wymogami określonymi w art. 42-49. System zarządzania poddaje się regularnym przeglądom wewnętrznym. Art. 41 ust. 3 dyrektywy stanowi, że zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji posiadają sporządzone na piśmie zasady dotyczące co najmniej zarządzania ryzykiem, kontroli wewnętrznej, audytu wewnętrznego oraz, gdzie stosowne, outsourcingu. Zakłady zapewniają wprowadzenie tych zasad w życie. Sporządzone na piśmie zasady poddaje się przeglądowi co najmniej raz w roku. Podlegają one wcześniejszemu zatwierdzeniu przez organ administrujący, zarządzający lub nadzorczy i są dostosowywane do wszelkich istotnych zmian w systemie lub obszarze, którego dotyczą. Zgodnie z art. 44 ust. 2 dyrektywy system zarządzania ryzykiem obejmuje ryzyka, które należy uwzględnić w obliczeniach kapitałowego wymogu wypłacalności, zgodnie z art. 101 ust. 4, oraz ryzyka, które są uwzględniane jedynie częściowo lub nie są w ogóle uwzględniane w tych obliczeniach. System zarządzania ryzykiem obejmuje co najmniej następujące obszary: a) ocena ryzyka przyjmowanego do ubezpieczenia i tworzenie rezerw; b) zarządzanie aktywami i pasywami; c) lokaty, w szczególności w instrumenty pochodne i podobne instrumenty finansowe; d) zarządzanie płynnością i ryzykiem koncentracji; e) zarządzanie ryzykiem operacyjnym; f) reasekurację i inne techniki ograniczania ryzyka. Sporządzone na piśmie zasady dotyczące zarządzania ryzykiem, o których mowa w art. 41 ust. 3, obejmują strategie związane z obszarami wskazanymi w akapicie drugim lit. a)-f) niniejszego ustępu. W przypadku gdy zakłady ubezpieczeń lub zakłady reasekuracji stosują korektę dopasowującą, o której mowa w art. 77b, lub korektę z tytułu zmienności, o której mowa w art. 77d, opracowują one plan płynności przewidujący wpływy pieniężne i wypływy pieniężne związane z aktywami i zobowiązaniami podlegającymi tym korektom. Zgodnie z art. 44 ust. 2a dyrektywy, w odniesieniu do zarządzania aktywami i pasywami zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji regularnie oceniają: a) wrażliwość rezerw techniczno-ubezpieczeniowych i dopuszczonych środków własnych na założenia leżące u podstaw ekstrapolacji odpowiedniej struktury terminowej stopy procentowej wolnej od ryzyka, o której mowa w art. 77a; b) gdy stosują korektę dopasowującą, o której mowa w art. 77b: (i) wrażliwość rezerw techniczno-ubezpieczeniowych i dopuszczonych środków własnych na założenia leżące u podstaw obliczania korekty dopasowującej, w tym obliczania spreadu bazowego, o którym mowa w art. 77c ust. 1 lit. b), oraz możliwy wpływ przymusowej sprzedaży aktywów na wielkość dopuszczonych środków własnych; (ii) wrażliwość rezerw techniczno-ubezpieczeniowych i dopuszczonych środków własnych na zmiany składu wyznaczonego portfela aktywów; (iii) wpływ obniżenia korekty dopasowującej do zera; c) gdy stosują korektę z tytułu zmienności, o której mowa w art. 77d: (i) wrażliwość rezerw techniczno-ubezpieczeniowych i dopuszczonych środków własnych na założenia leżące u podstaw obliczania korekty z tytułu zmienności oraz możliwy wpływ przymusowej sprzedaży aktywów na wielkość dopuszczonych środków własnych; (ii) wpływ obniżenia korekty z tytułu zmienności do zera.
Nadto zgodnie z pkt 95 preambuły do rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2015/35 z dnia 10 października 2014 r. uzupełniające dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/WE w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Wypłacalność II), w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania systemu zarządzania ryzykiem działania podejmowane przez zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji powinny obejmować ustanawianie, wdrażanie, utrzymywanie i monitorowanie praktyk i procedur, które są odpowiednie w świetle obowiązujących w zakładzie zasad dotyczących zarządzania ryzykiem, uwzględniając najważniejsze obszary działalności tego zakładu. Art. 259 ust. 1 tego rozporządzenia stanowi, że zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji ustanawiają, wdrażają i utrzymują system zarządzania ryzykiem obejmujący: a) jasno określoną strategię zarządzania ryzykiem, która jest zgodna z ogólną strategią działalności zakładu. Cele i główne założenia strategii, zatwierdzone limity tolerancji ryzyka oraz przydział obowiązków we wszystkich obszarach działalności zakładu powinny być dokumentowane; b) jasno określoną procedurę dotyczącą procesu decyzyjnego; c) sporządzone na piśmie zasady, które zapewniają skuteczne określenie i kategoryzację istotnych ryzyk (według ich rodzajów), na które narażony jest zakład oraz definiują zatwierdzone limity tolerancji ryzyka dla każdego typu ryzyka; zasady te wdrażają strategię ryzyka zakładu, ułatwiają stosowanie mechanizmów kontrolnych i uwzględniają charakter, zakres i okresy działalności oraz związane z nią ryzyka; d) procedury i procesy sprawozdawcze, które zapewniają czynne monitorowanie i analizowanie informacji na temat istotnych ryzyk, na które zakład jest narażony, czynne monitorowanie i analizowanie skuteczności systemu zarządzania ryzykiem oraz wprowadzanie, w razie konieczności, odpowiednich zmian w tym systemie.
W rozpoznawanej sprawie organ stwierdził naruszenie art. 56 ust. 1 w zw. z art. 57 ust. 2 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej w oparciu o ustalenia faktyczne dotyczące cech jednego produktu ubezpieczeniowego, który uznano za wadliwie skonstruowany, wobec błędnej kalkulacji zakładanego współczynnika rezygnacji z polis i śmiertelności oraz konieczności zabezpieczenia odpowiedniej wysokości środków na wypłaty z tytułu rozwiązania umów ubezpieczenia oraz zgonów, w ramach środków pieniężnych uzyskanych z tego produktu. W ocenie sądu stwierdzone uchybienia w zakresie jednego produktu ubezpieczeniowego nie mogą być traktowane jako naruszenie art. 56 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, albowiem nie dotyczą one strategii, procesów i procedur sprawozdawczych, o których mowa w tym przepisie. Stwierdzone przez organ uchybienia nie dotyczą też realizacji obowiązków zakładu ubezpieczeń i zakładu reasekuracji w zakresie zarządzania ryzykiem w obszarze zarządzania aktywami i zobowiązaniami, o którym mowa w art. 57 ust. 2 pkt 2, a wyspecyfikowanych w art. 58 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że w Towarzystwie funkcjonował system procedur regulujących tworzenie i wdrażanie produktów ubezpieczeniowych, w ramach których była przeprowadzana analiza ryzyk w produkcie C. na etapie tworzenia tego produktu. Organ ustalił, że tworzenie i wprowadzenie produktu C. odbyło się w oparciu o procedury wewnętrzne, a sprawy ryzyka zostały określone w dokumentach: "Karta inicjująca produkt", "Specyfikacja produktu" i "Analiza ryzyk w produkcie oraz analiza jakościowa produktu C.". Organ ustalił, że produkt C. po wdrożeniu był monitorowany zgodnie z obowiązującą w Towarzystwie "Polityką zarzadzania ryzykiem", w ramach zarządzania płynnością w zakresie aktywów ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych. W ocenie sądu funkcjonujący w Towarzystwie system zarządzania ryzykiem zadziałał w odniesieniu do kwestionowanego produktu C.. Jakkolwiek nietrafna okazała się prognoza przepływów pieniężnych wynikających z realizacji umów na etapie konstruowania produktu C., to w zakresie zarządzania tym produktem Towarzystwo szybko i skutecznie zareagowało w momencie pojawienia się problemów w zakresie płynności aktywów funduszy z portfeli ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych wchodzących w skład C., które przejawiły się poprzez wstrzymanie realizacji wykupów certyfikatów inwestycyjnych tych funduszy. Z ustaleń organu wynika, że w ramach zarządzania portfelem inwestycyjnym poszczególnych ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych wchodzących w skład C., raz w miesiącu Towarzystwo dokonywało kontroli funkcjonalnej w zakresie zgodności struktury aktywów tych funduszy kapitałowych z "Regulaminem lokowania środków Funduszu". Analizowano także bieżącą sytuację dotyczącą tego produktu, w szczególności aktualne wyniki, redukcje wykupów po stronie towarzystw funduszy inwestycyjnych oraz strukturę aktywów ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych oraz wyceny udziałów jednostkowych ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych wchodzących w skład produktu C.. Po otrzymaniu 5 września 2018 r. od T. S.A. informacji o dokonaniu zmian w statutach funduszy T. Q. N. FIZ oraz T. XXI FIZ, polegających na wprowadzeniu postanowień dopuszczających redukcję żądań wykupu certyfikatów inwestycyjnych, Towarzystwo uznało tę informację za sygnał pogorszenia płynności w tych funduszach i 7 września 2018 r. zdecydowało o wycofaniu produktu C. z oferty z dniem 10 września 2018 r., a 10 września 2018 r. złożyło żądania wykupu wszystkich certyfikatów inwestycyjnych tych funduszy (z dniem 17 września 2018 r.). Organ ustalił, że zmiany w statutach funduszy inwestycyjnych zamkniętych, w których certyfikaty inwestowano środki ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych w ramach C. i późniejsze redukcje wykupów nie wpłynęły na terminowość realizacji wypłat na rzecz klientów Towarzystwa w ramach tego produktu – wypłaty były realizowane terminowo i w pełnej wysokości. W tych ustalonych przez organ okolicznościach faktycznych organ wadliwie dokonał ich subsumcji do art. 56 ust. 1 i art. 57 ust. 2 pkt 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, uznając że doszło do naruszenia tych przepisów.
Zgodnie z art. 276 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, w brzmieniu obowiązującym w dacie wystąpienia naruszeń tj. według tekstu jednolitego opublikowanego w Dz. U. 2017 poz. 1170 i Dz. U. 2018 poz. 999, zakład ubezpieczeń i zakład reasekuracji lokują środki finansowe zgodnie z zasadą ostrożnego inwestora, określoną w ust. 2-8. Art. 276 ust. 2 stanowi zaś, że zakład ubezpieczeń i zakład reasekuracji lokują środki finansowe wyłącznie w aktywa i instrumenty finansowe, których ryzyko mogą właściwie określić, mierzyć, monitorować, którym mogą właściwie zarządzać, które mogą właściwie kontrolować i prowadzić sprawozdawczość w zakresie ryzyka i które mogą właściwie uwzględnić przy ocenie ogólnych potrzeb w zakresie wypłacalności zgodnie z art. 63 ust. 1 pkt 1. Zgodnie zaś z art. 63 ust. 1 pkt 1, w ramach systemu zarządzania ryzykiem zakład ubezpieczeń i zakład reasekuracji przeprowadzają własną ocenę ryzyka i wypłacalności, która obejmuje co najmniej ogólne potrzeby w zakresie wypłacalności przy uwzględnieniu specyficznego profilu ryzyka, zatwierdzonych limitów tolerancji ryzyka oraz strategii działalności zakładu. Powołane przepisy nie zawierają ograniczeń co do lokowania przez zakład ubezpieczeń i zakład reasekuracji środków finansowych w konkretnie określone aktywa, natomiast art. 276 ust. 1 wprowadza zasadę generalną, zgodnie z którą zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji mają obowiązek stosowania zasady ostrożnego inwestora w odniesieniu do wszystkich lokat. Jednym z aspektów tej zasady jest przewidziany w art. 276 ust. 2 obowiązek lokowania środków finansowych wyłącznie w takie aktywa, których ryzykiem zakład ubezpieczeń i zakład reasekuracji mogą we właściwy sposób zarządzać, czyli być w stanie je określić, mierzyć, monitorować, kontrolować i raportować.
W rozpoznawanej sprawie organ uznał, że doszło do naruszenia obowiązku stosowania zasady ostrożnego inwestora, poprzez lokowanie środków ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych w ramach produktu C. w certyfikaty inwestycyjne funduszy inwestycyjnych zamkniętych. Organ stwierdził ten stan w oparciu o ustalenia, że strona nie posiadała możliwości realnego wpływania na skład portfeli inwestycyjnych funduszy inwestycyjnych zamkniętych, w których certyfikaty inwestycyjne inwestowano aktywa ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych w produkcie C., a ponadto strona nie była stroną żadnej umowy, która dawałaby jej realną możliwość wpływania na zarządzającego w zakresie ograniczenia ryzyka płynności wynikającego z inwestycji. Stanowisko organu jest błędne, ponieważ aktywem, w który lokowane były środki Towarzystwa były papiery wartościowe, jakimi są certyfikaty inwestycyjne funduszy inwestycyjnych zamkniętych, nie aktywa, w które lokował fundusz inwestycyjny zamknięty. Ocena spełnienia obowiązku lokowania środków finansowych Towarzystwa jedynie w aktywa, których ryzykiem Towarzystwo może we właściwy sposób zarządzać, czyli być w stanie je określić, mierzyć, monitorować kontrolować i raportować (art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej), dotyczyła certyfikatów inwestycyjnych funduszy inwestycyjnych zamkniętych, w który lokowane były środki Towarzystwa, nie aktywa, w które lokowały te fundusze. Przyjęta przez organ wykładnia w ogóle wykluczałaby możliwość lokowania przez zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji w certyfikaty inwestycyjne funduszy inwestycyjnych zamkniętych, a takiej wykładni sprzeciwia się chociażby treść art. 168 ust. 6 lit. c rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2015/35, który wymienia jako jeden z rodzajów inwestycji zakładów ubezpieczeń i zakładów reasekuracji - alternatywne fundusze inwestycyjne typu zamkniętego, które mają siedzibę w Unii albo - jeżeli nie mają siedziby w Unii - są wprowadzane do obrotu w Unii zgodnie z art. 35 lub 40 dyrektywy 2011/61/UE, oraz które w obu przypadkach nie stosują dźwigni finansowej zgodnie z metodą zaangażowania określoną w art. 8 rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) nr 231/2013. W rozpoznawanej sprawie Towarzystwo było w stanie określić, mierzyć, monitorować, kontrolować i raportować ryzyko związane z lokowaniem środków w certyfikaty inwestycyjne funduszy inwestycyjnych zamkniętych, w których inwestowano aktywa ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych w produkcie C.. Strategie inwestycyjne poszczególnych funduszy inwestycyjnych zamkniętych były przedstawione w statutach tych funduszy i Towarzystwo dokonało pomiaru ryzyka związanego z inwestycją w certyfikaty inwestycyjne tych funduszy i określiło go w "Dokumencie zawierającym kluczowe informacje dla produktu C." w następujący sposób: "W odniesieniu do UFK O. T. Q. N., UFK O. T. XXI i UFK O. Akumulacji Kapitału wskazano, że są to fundusze o umiarkowanym poziomie ryzyka inwestycyjnego, co oznacza, że z inwestycją w te fundusze związane jest umiarkowane ryzyko straty zainwestowanych środków pieniężnych w związku z zaistnieniem złych warunków rynkowych lub zmiennością rynków finansowych, które mogą wpłynąć na wysokość świadczeń przysługujących z tytułu umowy ubezpieczenia. Natomiast w odniesieniu do UFK O. T. Globalni Liderzy Wzrostu, wskazano, że jest to fundusz o wysokim poziomie ryzyka inwestycyjnego, co oznacza, że z inwestycją w ten fundusz związane jest wysokie ryzyko straty zainwestowanych środków pieniężnych w związku z zaistnieniem złych warunków rynkowych lub zmiennością rynków finansowych, które mogą wpłynąć na wysokość świadczeń przysługujących z tytułu umowy ubezpieczenia." Towarzystwo było też w stanie monitorować, kontrolować i raportować ryzyko związane z inwestycją w certyfikaty inwestycyjne wskazanych wyżej funduszy inwestycyjnych zamkniętych, albowiem jak wynika z ustaleń organu, w ramach zarządzania portfelem inwestycyjnym poszczególnych ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych wchodzących w skład C., raz w miesiącu Towarzystwo dokonywało kontroli funkcjonalnej w zakresie zgodności struktury aktywów tych funduszy kapitałowych z "Regulaminem lokowania środków Funduszu". Analizowano także bieżącą sytuację dotyczącą tego produktu, w szczególności aktualne wyniki, redukcje wykupów po stronie towarzystw funduszy inwestycyjnych oraz strukturę aktywów ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych - informacje te były przedstawiane na posiedzeniach Komitetu Inwestycyjnego Towarzystwa. Wyceny udziałów jednostkowych ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych wchodzących w skład produktu C. dokonywał Departament Finansowo - Księgowy Towarzystwa. Zgodnie też z art. 131 ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi, fundusz inwestycyjny zamknięty dokonuje wyceny aktywów funduszu i ustala wartość aktywów netto oraz wartość aktywów netto przypadającą na certyfikat inwestycyjny z częstotliwością określoną w statucie, nie rzadziej jednak niż raz na 3 miesiące oraz na 7 dni przed rozpoczęciem przyjmowania zapisów na certyfikaty kolejnej emisji, a także w dniu wykupywania certyfikatów. Towarzystwo mogło więc właściwie kontrolować i prowadzić sprawozdawczość dotyczącą ryzyka lokowania środków finansowych w certyfikaty inwestycyjne wskazanych wyżej funduszy inwestycyjnych zamkniętych, jak również zarządzać tym ryzykiem m.in. składając żądania wykupu certyfikatów inwestycyjnych, co miało miejsce w rozpoznawanej sprawie w sytuacji stwierdzenia przez Towarzystwo pogorszenia płynności w funduszach inwestycyjnych zamkniętych. W tych okolicznościach faktycznych organ nieprawidłowo uznał, że doszło do naruszenia art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej.
Wobec uznania, że ustalone przez organ w rozpoznawanej sprawie okoliczności faktyczne nie świadczą o naruszeniu przez stronę art. 56 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 pkt 2 oraz art. 276 ust. 1 w związku z art. 276 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, brak było podstaw faktycznych do zastosowania przez organ sankcji wynikającej z art. 362 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 362 ust. 1 pkt 2 tej ustawy.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i art. 135 p.p.s.a., sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. Na zasądzone koszty składają się: wpis od skargi w wysokości 2 000 zł, wynagrodzenie adwokata w wysokości 5 400 zł (§ 2 pkt 6 w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie) i opłata od pełnomocnictwa 17 zł.