V SA/Wa 391/22

V SA/Wa 391/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-02-02
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-02-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Dorota Brzozowska /sprawozdawca/
Konrad Łukaszewicz /przewodniczący/
Piotr Kraczowski
Symbol z opisem
6239 Inne o symbolu podstawowym 623
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję w części i poprzedzającą ją decyzję w części
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 145§1 pkt1 lit. a i art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Konrad Łukaszewicz, Sędzia WSA - Piotr Kraczowski, Asesor WSA - Dorota Brzozowska (spr.), Protokolant st. spec. - Justyna Macewicz, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi [...] sp. z o.o. z siedzibą w P. (dawniej [...] sp. z o.o. z siedzibą w P.) na decyzję Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 15 grudnia 2021 r. nr DWZ-1/2021 w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję w punkcie 2 oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 22 kwietnia 2021 r. nr DZP-6/2021 w punkcie I.2., 2. zasądza od Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na rzecz skarżącego kwotę 13.967 (słownie: trzynaście tysięcy dziewięćset sześćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Kontrolą sądowoadministracyjną w niniejszej sprawie objęta została decyzja Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej jako: "Prezes Urzędu", "Prezes UOKiK", "organ") z 15 grudnia 2021 r., nr DWZ-1/2021, zmieniająca decyzję Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 22 kwietnia 2021 r., nr DZP-6/2021 o nałożeniu administracyjnej kary pieniężnej na [...] sp. z o. o. z siedzibą w P. (dalej jako: "strona", "spółka" lub "skarżąca") z tytułu stwierdzenia nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych w okresie luty, marzec, kwiecień 2020 r.
Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco.
Prezes UOKiK – w oparciu o art. 13c ust. 3 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 424, dalej jako: "ustawa o zatorach płatniczych") – na podstawie danych przekazanych przez Szefa Krajowej Administracji Skarbowej, przeprowadził analizę prawdopodobieństwa nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych przez spółkę, która dała podstawę do przyjęcia, że szacowana wartość świadczeń pieniężnych niespełnionych oraz spełnionych po terminie przez stronę postępowania, w okresie luty, marzec, kwiecień 2020 r. wyczerpuje przesłanki nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych.
Następnie Prezes UOKiK 17 czerwca 2020 r. wszczął postępowanie w sprawie nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych przez spółkę, obejmujące luty, marzec, kwiecień 2020 r., tj. trzy kolejne miesiące, przypadające w okresie 2 lat przed dniem wszczęcia postępowania.
W toku prowadzonego postępowania organ zgromadził informacje wynikające z ewidencji sprzedaży i zakupu prowadzonej przez stronę postępowania, zawierającej dane niezbędne do prawidłowego sporządzenia deklaracji podatkowej oraz informacji podsumowującej, wyciągi bankowe z rachunków bankowych stosowanych do rozliczeń z kontrahentami, księgi rachunkowe. Ustalona przez organ suma świadczeń pieniężnych niespełnionych lub spełnionych po terminie przez przedsiębiorcę w okresie luty, marzec i kwiecień 2020 r. wynosiła 63.915.012,97 zł.
W trakcie postępowania spółka występowała do organu o odstąpienie od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej na podstawie art. 13v ust. 6 i 7 ustawy o zatorach płatniczych, powołując się również na okoliczności wystąpienia siły wyższej.
Prezes Urzędu 22 kwietnia 2021 r. wydał decyzję, w której stwierdził nadmierne opóźnianie się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych przez spółkę w okresie luty, marzec, kwiecień 2020 r., to jest działanie naruszające zakaz, o którym mowa w art. 13b ust. 1 i 2 ustawy o zatorach płatniczych (pkt I.1.), nałożył administracyjną karę pieniężną w wysokości 358.890,31 zł płatną do budżetu państwa (pkt I.2.), obciążył kosztami postępowania w wysokości 143,01 zł (pkt II.1.).
Spółka złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Prezes Urzędu decyzją z 15 grudnia 2021 r. uchylił zaskarżoną decyzję w części oznaczonej punktem I.2. (pkt 1), nałożył na spółkę administracyjną karę pieniężną w wysokości 314.971,41 zł (pkt 2) i w pozostałym zakresie utrzymał ją w mocy (pkt 3).
Z uzasadnienia decyzji wynika, iż Prezes UOKiK rozpatrując powyższy wniosek spółki skorzystał z uprawnień przewidzianych w art. 136 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, dalej jako k.p.a.) i przeprowadził dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie. W wyniku czego ustalił wysokość wszystkich świadczeń pieniężnych objętych zakresem przedmiotowym i podmiotowym ustawy o zatorach płatniczych, wymagalnych w okresie objętym postępowaniem, których strona postępowania nie spełniła w tym okresie lub spełniła je po terminie umownym w wysokości 60.102.388,77 zł, a następnie obliczył sumę jednostkowych kar zgodnie z brzmieniem art. 13v ust. 2 ustawy o zatorach płatniczych w wysokości 314.971,41 zł.
Prezes Urzędu nie dostrzegł podstaw do przyjęcia, że w sprawie zachodzą przesłanki odstąpienia od wymierzenia kary lub do jej stosownego obniżenia. W jego ocenie obligatoryjna przesłanka odstąpienia od wymierzenia kary, na podstawie art. 13v ust. 6 ustawy o zatorach płatniczych, nie zaistniała, albowiem suma wszystkich wymienionych świadczeń pieniężnych nieotrzymanych przez stronę bądź otrzymanych po terminie w okresie objętym postępowaniem wynosi łącznie 52.876.496,88 zł i jest niższa od sumy świadczeń pieniężnych niespełnionych lub spełnionych po terminie przez stronę, tj. 60.102.388,77 zł.
Z kolei, co do przesłanki odstąpienia od wymierzenia kary z art. 13v ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych, Prezes Urzędu nie podzielił prezentowanego przez spółkę twierdzenia, jakoby do nadmiernego opóźniania się ze spełnieniem świadczeń pieniężnych w transakcjach handlowych miało dojść na skutek siły wyższej w postaci pandemii COVID-19 i towarzyszących jej okoliczności wskazywanych przez spółkę. Organ opisał działania i czynności podjęte w postępowaniu zmierzające do zebrania niezbędnego materiału dowodowego w tym zakresie. Jednakże doszedł do przekonania, iż brak jest podstaw do przyjęcia, że do nadmiernego opóźnienia się w spełnianiu przez nią świadczeń pieniężnych, doszło na skutek działania siły wyższej – w postaci zagrożenia epidemiologicznego COVID-19, a pomiędzy nadmiernym opóźnianiem się w spełnianiu świadczeń pieniężnych, a pandemią koronawirusa i skutkami stanu pandemii istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Aby móc mówić o zwolnieniu z odpowiedzialności, o której mowa w art. 13v ust. 7 ww. ustawy, skutki siły wyższej musiałby być nieuniknione w takim stopniu, że wykonanie w terminie zobowiązań przez ten podmiot stało się obiektywnie niemożliwe i nie pozostawia żadnego alternatywnego sposobu działania. Dał wyraz w treści uzasadnienia decyzji, iż Prezes Urzędu rozumie siłę wyższą jako absolutną niemożność spowodowaną anormalnymi okolicznościami nie dotyczącymi danego podmiot. Dodał, iż na spółkę nie nałożono zakazu prowadzenia działalności, sama podjęła decyzję o wstrzymaniu produkcji od 20 marca do 17 kwietnia 2020 r. Organ podkreślił, że z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy wynika, że strona opóźniała się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych wymagalnych również w styczniu i lutym 2020 r. oraz świadczeń pieniężnych, które stały się wymagalne przed 20 marca 2020 r., a zatem przed ogłoszeniem stanu pandemii.
Analizując przesłankę fakultatywnego odstąpienia od wymierzenia kary, przewidzianą w art. 13v ust. 8 ustawy o zatorach płatniczych Prezesa Urzędu wskazał, że za uzasadnione przypadki, o których mowa we wskazanym przepisie - nie można uznać:
a) samego faktu wystąpienia pandemii COVID - 19 i jej następstw,
b) tego, że wartość niespełnionych tub spełnionych po terminie przez spółkę świadczeń
pieniężnych jest jej zdaniem nieznacznie wyższa od wartości świadczeń pieniężnych nieotrzymanych lub otrzymanych po terminie przez nią,
c) funkcjonowaniem przepisów dotyczących tzw. białej listy VAT i konieczności dokonywania przez spółkę weryfikacji rachunków kontrahentów,
d) tego, że rzekomo zdaniem spółki nieterminowe regulowanie przez nią swoich zobowiązań spowodowane było niewykonaniem lub nieprawidłowym wykonaniem umowy i zwłoka dostawców w przekazywaniu faktur,
e) dużej skali prowadzonej przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej.
Prezes UOKiK położył akcent na dobrą sytuację finansową spółki, przynależność do międzynarodowej grupy kapitałowej, jak również na obowiązek regulowania swoich zobowiązań w umówionym terminie zapłaty.
Ponadto podniósł, iż przepisy ustawy o zatorach płatniczych nie przewidują rozwiązania polegającego na częściowym odstąpieniu od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej i nie znalazł podstaw do obniżenia wymierzonej kary na podstawie art. 13v ust. 3 pkt 1.
W skardze na decyzję Prezesa UOKiK z 15 grudnia 2021 r. skarżąca zarzuciła naruszenia:
I. przepisów prawa stanowiące podstawę stwierdzenia nieważności w postaci naruszenia art. 13v ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych w zw. z art. 6 k.p.a. (naruszenie zasady legalności), w zw. z art. 7 k.p.a. (naruszenie zasady prawdy obiektywnej), w zw. z art. 8 § 1 k.p.a. (naruszenie zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej), w zw. z art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (dalej: Konstytucja) (naruszenie zasady prokonstytucyjnej wykładni przepisów prawa), art. 7 Konstytucji (naruszenie zasady praworządności) oraz art. 2 Konstytucji (naruszenie zasady zaufania do państwa i stanowionego prawa oraz zasady sprawiedliwości społecznej), poprzez uznanie przez organ, że sytuacja realnego i istniejącego zdarzenia jakim było wystąpienie epidemii COVID-19, nie stanowi siły wyższej, a także dokonanie wykładni z pominięciem celu wdrożenia ustawy o zatorach płatniczych i przedmiotu ochrony wskazanego w ustawie o zatorach płatniczych, jakim jest możliwość odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej, a w konsekwencji nie odstąpienie od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej na podstawie art. 13v ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych, co łącznie stanowi rażące naruszenie prawa, a w konsekwencji skutkuje tym że zaskarżona decyzja jest dotknięta wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., podczas gdy:
1) pojęcie "siły wyższej" nie budzi wątpliwości w świetle jednolitego i utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych, sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, w którym wielokrotnie za przykład wystąpienia siły wyższej wskazywano stan epidemii/ zagrożenia epidemicznego, co w obliczu COVID-19 potwierdza także sam ustawodawca w uzasadnieniach do ustaw o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, oraz co jednocześnie było faktem powszechnie znanym;
2) pomiędzy wystąpieniem siły wyższej (tj. wystąpieniem pandemii COVID-19), a ograniczeniem możliwości wykonywania zobowiązań pieniężnych w okresie, w którym organ wszczął postępowanie administracyjne przeciwko spółce (tj. okres luty, marzec, kwiecień 2020 r.) wystąpił tzw. adekwatny związek przyczynowy, co zostało precyzyjnie wykazane przez spółkę w toku postępowania;
3) celem regulacji ustawy o zatorach płatniczych jest ograniczenie zatorów płatniczych rozumiane jako nieterminowe i nierzetelne wywiązywanie się z odroczonych płatności, który musi być jednak wykładany wraz z przewidzianym przez ustawodawcę katalogiem przesłanek uzasadniających odstąpienie od wymierzenia kary administracyjnej m.in. w sytuacji wystąpienia siły wyższej, co prowadzi do wniosku, że celem wdrażanej regulacji, w tym art. 13v ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych jest ochrona interesów przedsiębiorców w sytuacji realnego zagrożenia prowadzenia przez nich działalności, szczególnie w razie rzetelności przedsiębiorcy, co miało miejsce w obliczu wystąpienia epidemii C0VID-19;
4) organy administracji publicznej prowadząc postępowanie administracyjne są zobowiązane do stosowania ogólnych zasad wynikających z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, jak również zasad wynikających z przepisów Konstytucji, w tym w szczególności zasady prokonstytucyjnej wykładni przepisów prawa oraz wynikającej z niej zasady proporcjonalności uwzględniającej cele ochronne wprowadzenia obowiązujących przepisów, polegającej na procesie kształtowania norm prawnych z uwzględnieniem prymatu wartości wyrażonych w Konstytucji oraz na przyjęciu, że państwo prawne opiera się na założeniu racjonalności pracodawcy, który stanowi prawo sprawiedliwe, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca, a w konsekwencji doprowadziło do naruszenia (1) zasady praworządności oraz legalności, poprzez niewykonanie obowiązku wynikającego z przepisu prawa, (2) zasady zaufania względem państwa prawnego (w tym zasady zakazu tworzenia uprawnień pozorowanych) oraz względem władzy publicznej, jak również (3) zasady sprawiedliwości społecznej;
II. przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 2 Konstytucji poprzez niepodjęcie przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego oraz przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, co doprowadziło do błędnego ustalenia, że sytuacja realnego i istniejącego zdarzenia jakim było wystąpienie epidemii COVID-19, nie stanowi siły wyższej oraz nie istnieje adekwatny, bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między nadmiernym opóźnianiem się spółki w spełnianiu świadczeń pieniężnych, a pandemią koronawirusa oraz skutkami stanu pandemii, co stanowi naruszenie konstytucyjnej zasady dobrej administracji oraz w konsekwencji przerzucenie całego ciężaru gromadzenia materiału dowodowego na Spółkę, podczas gdy:
a) wystąpienie pandemii COVID-19, jak również moment wprowadzenia stanu epidemii w Polsce stanowi fakt powszechnie znany i obiektywny;
b) spółka w toku postępowania powołała szczegółowo okoliczności wykazujące wystąpienia zdarzenia wyczerpującego zakres pojęciowy siły wyższej, w tym wykazała
zewnętrzny charakter, nieuchronność, nadzwyczajność, nieprzewidywalność, jak również niemożność zapobieżenia wskazanych okoliczności (pandemia COVID-19);
c) pomiędzy wystąpieniem siły wyższej (tj. wystąpieniem pandemii COVID-19), a ograniczeniem możliwości wykonywania zobowiązań pieniężnych w okresie, w którym organ wszczął postępowanie administracyjne przeciwko spółce (tj. okres luty, marzec, kwiecień 2020) wystąpił tzw. adekwatny związek przyczynowy, co zostało precyzyjnie wykazane przez Spółkę w toku postępowania;
d) zgodnie z logicznym ciągiem przyczynowo-skutkowym wystąpienie pandemii COVID-19 (zagrożenie epidemiologiczne COVID-19) było bezpośrednią przyczyną powstania przede wszystkim następujących skutków dla spółki:
- konieczności nagłej reakcji na nieprzewidywalne zaistnienie stanu epidemii, w tym potrzeby podjęcia w pierwszej kolejności działań zapewniających pracownikom spółki zdrowie fizyczne i psychiczne oraz bezpieczeństwo danych, co wpływało bezpośrednio na fizyczne i organizacyjne możliwości wykonywania wszelkich czynności przez pracowników spółki, w tym terminowego realizowania dostaw oraz w konsekwencji regulowanie płatności na rzecz kontrahentów; zgodnie z logicznym ciągiem przyczynowo-skutkowym wystąpienie pandemii COVID-19 (zagrożenie epidemiologiczne COVID-19) było bezpośrednią przyczyną powstania przede wszystkim następujących skutków dla spółki:
- wstrzymania produkcji i wprowadzenia przestoju ekonomicznego w Spółce, przy jednoczesnym stałym ponoszeniu istotnych kosztów stałych prowadzenia działalności; wstrzymanie produkcji oraz przestój były wprost wynikiem pandemii koronawirusa będącej w lutym, marcu oraz kwietniu 2020 r. (tj. w okresie kiedy to pojawiły się pierwsze informacje o rozprzestrzenianiu się wirusa Sars-Cov-2 i kiedy okoliczności te charakteryzowała największa niepewność) bezsprzecznie sytuacją nową, bezprecedensową we współczesnym świecie, a jednocześnie nieprzewidywalną, budzącą niepewność i strach; przy podejmowaniu decyzji o wstrzymaniu produkcji spółka dołożyła wszelkiej staranności aby zadbać w tym trudnym czasie o dobro pracowników, którzy w dużej mierze z uwagi na charakterystykę działalności produkcyjnej nie mogli pracować zdalnie - spółka w tym zakresie reagowała na bieżąco jednak w warunkach ciągłej zmiany sytuacji pandemicznej, wciąż aktualizowanych obostrzeniach prawnych dot. środków ochrony osobistej, dystansu społecznego na stanowiskach pracy itp., a także braku praktyk, czy procedur w zakresie konkretnego sposobu działania (pomimo ustawowego braku zakazu prowadzenia działalności Spółka z oczywistych względów kierowała się w swoich działaniach przede wszystkim dbałością o pracowników i ich bezpieczeństwo);
- powstania problemów logistycznych i organizacyjnych prowadzenia działalności w czasie pandemii, utrudniających lub uniemożliwiających terminowe regulowanie należności, związanych ze złożonym i wieloetapowym procesem realizacji zamówień i akceptowania faktur, opóźnieniami w zgłaszaniu zapotrzebowania na poszczególne usługi / towary oraz w przyporządkowywaniu faktur do zamówień, jak również absencją pracowników;
- zmniejszenia obrotów spółki w związku z ograniczeniem działalności, w tym wprowadzonymi przestojami zarówno przez spółkę, jak i przez kontrahentów spółki, co w efekcie doprowadziło do zmniejszenia skali zamówień (spadek obrotów r/r w marcu 2020 wyniósł -32%, zaś w kwietniu 2020 r, wyniósł -98%), co widoczne jest także w rocznym sprawozdaniu finansowym za rok 2020, którym spółka wykazała stratę na poziomie -3.205.551,99 zł;
- wpływu pandemii na cały sektor automotive oraz na całą grupę [...], której spółka jest częścią, który z uwagi na umiędzynarodowienie oraz silne powiązania łańcucha dostaw jest szczególnie wrażliwy na zachwiania rynku; tym samym utrudnienia związane z realizacją dostaw oraz organizacją pracy zdalnej w branży produkcyjnej nie były związane z indywidualnym brakiem przygotowania i możliwości organizacyjnych spółki, ale były związane z charakterystyką działania całej branży automotive; co więcej globalizacja działalności spowodowała także, że spółka zaistnienie pandemii odczuła wcześniej niż formalne wprowadzenie stanu epidemii w Polsce w marcu 2020 r., tym samym większość okresu badanego w niniejszym postępowaniu należy uznać za czas przypadający bezpośrednio na tzw, pierwszą falę epidemii w Polsce;
e) gdyby nie pandemia powyższe problemy oraz zmiany w funkcjonowaniu procesów w Spółce nie miałyby miejsca, a tym samym nie powodowały późniejszej realizacji płatności - wbrew twierdzeniom organu powyższe czynniki nie są więc niezależne od pandemii, wręcz przeciwnie zostały wprost przez pandemię spowodowane (co wynikało z przedstawionego przez spółkę w ramach postępowania materiału dowodowego), a tym samym należy stwierdzić, że gdyby nie pandemia koronawirusa nie doszłoby do naruszenia przez spółkę prawa w postaci nadmiernych opóźnień ze spełnianiem świadczeń pieniężnych w transakcjach handlowych;
f) istnienie i wpływ siły wyższej w postaci pandemii COVID-19 potwierdza również konsekwentne podejście Państwa polskiego w tamtym okresie, nakierowane na wsparcie przedsiębiorców w postaci m.in. tzw. "tarcz antykryzysowych" (których spółka była również beneficjentem, a zatem organy Państwa słusznie uznały, że spółka była dotknięta gospodarczymi skutkami pandemii) oraz nazwanie w uzasadnieniach do tzw. ustaw covidowych (przepisy wprowadzające pakiet rozwiązań osłonowych i "tarcz" dla przedsiębiorców w związku z pandemią) epidemii COVID-19 wprost jako "siły wyższej";
w konsekwencji wystąpienie siły wyższej w postaci pandemii COVID-19 skutkowało bezpośrednim brakiem możliwości regulowania części zobowiązań przez spółkę w terminach ustalonych z kontrahentami;
oraz związane z powyższymi naruszenie:
- art. 2 Konstytucji RP poprzez naruszenie zasady zaufania względem państwa prawnego, w ten sposób, że pomimo wskazania wprost przez ustawodawcę katalogu przesłanek uzasadniających odstąpienie od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej, w szczególności w postaci wystąpienia przesłanki siły wyższej oraz powszechności faktu wystąpienia pandemii COVID-19 i jej wpływu na procesy gospodarcze. Organ nie zastosował obligatoryjnego odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej, co doprowadziło do złamania zakazu tworzenia konstrukcji normatywnych, które są niewykonalne i stanowią złudzenie ochrony interesów, związanych z treścią ustanowionego prawa podmiotowego,
- art. 2 Konstytucji RP poprzez naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej, w ten sposób, że pominięto istotne czynniki i zjawiska wywołane siłą wyższą, rzutujące na procesy gospodarcze spółki, jednocześnie obarczając w tym zakresie procesem dowodowym skarżącego, mimo powszechności zdarzenia, a co za tym idzie - uznanie, że w niniejszej sprawie brak jest okoliczności uzasadniających odstąpienie przez organ od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej;
2) art. 6 k.p.a. w zw. z art. 7 Konstytucji, tj. naruszenie zasady legalności poprzez niezastosowanie obowiązującego przepisu prawa, w sytuacji gdy z przedstawionego w sprawie stanu faktycznego wynikało zdarzenie w postaci siły wyższej, jak również związek przyczynowo skutkowy pomiędzy zaistniałym zdarzeniem (COVID-19), a opóźnieniami w płatnościach, co skutkowało wadliwym ustaleniem przez organ braku możliwości odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej w oparciu o przesłankę wystąpienia siły wyższej;
3) art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 2 Konstytucji poprzez naruszenie zasady prowadzenia postępowania administracyjnego w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, a tym samym konstytucyjnej zasady zaufania do państwa prawnego, w ten sposób, że przyjęta przez organ wykładnia art. 13 ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych powoduje, że skorzystanie z przyjętego w tym przepisie wyjątku staje się w zasadzie niemożliwe (pozorna ochrona), a co za tym idzie stanowi ona w istocie złamanie zakazu tworzenia konstrukcji normatywnych (tu przesłanek odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej), które są niewykonalne i stanowią złudzenie ochrony interesów przedsiębiorcy;
4) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji, w sytuacji gdy organ II instancji powinien był odstąpić od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej w związku z zaistnieniem przesłanki wskazanej w art. 13v ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych, tj. w związku z zaistnieniem siły wyższej lub w związku z wystąpieniem uzasadnionych przyczyn na podstawie art. 13v ust. 8 ustawy o zatorach płatniczych,
III. prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy:
1) art. 13v ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych w zw. z art. 2 Konstytucji w zw. z art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie przez organ, że do nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych nie doszło na skutek działania siły wyższej - pandemii C0VID-19 (tj. okoliczności, których nie dało się przewidzieć, nie dało im się zapobiec i okoliczności całkowicie niezależnych od spółki) - prowadzące do wadliwego przyjęcia, że nie ma podstaw do odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej, co stanowi naruszenia zasady prokonstytucyjnej wykładni przepisów prawa oraz wynikającej z niej zasady proporcjonalności, Jak również zasady sprawiedliwości społecznej oraz zasady zaufania względem państwa prawnego, podczas gdy:
a) epidemia C0VID-19 stanowi zdarzenie o charakterze zewnętrznym, niemożliwym do przewidzenia, nieuchronnym, nadzwyczajnym oraz niemożliwym do zapobieżenia, co wprost mieści się w pojęciu siły wyższej, co więcej wystąpienie pandemii COVID-19 jest faktem powszechnie znanym;
b) spółka w toku prowadzonego postępowania administracyjnego wykazała okoliczności wskazujące na związek przyczynowo skutkowy pomiędzy wystąpieniem siły wyższej w postaci COVID-19, a szeregiem innych zdarzeń, które miały bezpośredni wpływ na terminowe regulowanie zobowiązań przez spółkę (w tym konieczność nagłej reakcji nakierowanej na zapewnienie pracownikom zdrowia fizycznego i psychicznego, problemy logistyczne i organizacyjne, konieczność wprowadzenia przestoju, zatrzymanie produkcji, spadek obrotów, których to okoliczności organ nie kwestionuje);
2) art. 13v ust. 8 ustawy o zatorach płatniczych w zw. z art. 2 Konstytucji w zw. z art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że nie wystąpiły uzasadnione przypadki do odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej - prowadzące do wadliwego ustalenia, że nie ma podstaw do odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej, co stanowi naruszenie zasady prokonstytucyjnej wykładni oraz wynikającej z niej zasady proporcjonalności. Jak również zasady sprawiedliwości społecznej oraz zasady zaufania względem państwa prawnego, podczas gdy:
a) wartość niespełnionych lub spełnionych po terminie przez spółkę świadczeń pieniężnych miała wynieść zgodnie z ustaleniami organu 60.102.388,77 zł, która to kwota uwzględniając skalę działalności spółki jest nieznacznie wyższa od wartości świadczeń pieniężnych nieotrzymanych lub otrzymanych po terminie przez [...] w badanym okresie wynoszącej zgodnie z ustaleniami organu 52.876.496,881 zł (co stanowi co najmniej 88% świadczeń niespełnionych lub spełnionych po terminie przez spółkę); w konsekwencji spółka miała ograniczoną oraz znacznie utrudnioną możliwość wykonania zobowiązań pieniężnych wobec braku bieżących, standardowych środków pieniężnych na skutek niezaspokojenia przysługujących jej wierzytelności jej dłużników;
b) późniejsza realizacja przez spółkę świadczeń pieniężnych została spowodowana w zdecydowanej większości epidemią COVID-19. w tym była związana z następującymi uzasadnionymi przypadkami:
- wstrzymaniem produkcji oraz przestojem ekonomicznym w spółce;
- problemami logistycznymi i organizacyjnymi prowadzenia działalności w czasie pandemii;
- zmniejszeniem obrotów spółki w związku z ograniczeniem działalności, co widoczne jest także w rocznym sprawozdaniu finansowym za rok 2020, którym spółka wykazała stratę na poziomie -3.205.551,99 zł;
przy tym gdyby nie pandemia powyższe problemy oraz zmiany w funkcjonowaniu procesów w spółce nie miałyby miejsca, a tym samym nie powodowały późniejszej realizacji płatności; powyższe czynniki nie są więc niezależne od pandemii, wręcz przeciwnie zostały wprost przez pandemię spowodowane; niezależnie utrudnienia związane z realizacją dostaw oraz organizacją pracy zdalnej w branży produkcyjnej nie były indywidualnym problemem spółki, ale całej branży w związku z charakterystyką działania sektora automotive, co potwierdza nieprzewidywalność okoliczności, ich zewnętrzny charakter oraz brak winy spółki;
c) przesłanka uzasadnionych przypadków powinna odnosić się do indywidualnej sytuacji konkretnego przedsiębiorcy, co biorąc pod uwagę skalę działalności spółki oraz
zbiegającą się w tym czasie pandemię istotnie wpływającą na możliwości organizacyjne spółki oraz jej rzetelność wobec kontrahentów oraz niewymuszenie odroczonych terminów płatności może uzasadniać niewielkie opóźnienia w płatnościach.
Na tak skonstruowanych zarzutach spółka wniosła o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w części, tj. w zakresie pkt 2 nakładającego administracyjną karę pieniężną w wysokości 314.971,41 zł i stwierdzenie nieważności decyzji pierwszej instancji w części, tj. w zakresie pkt I.2. nakładającego administracyjną karę pieniężną w wysokości 358.890,31 zł; zobowiązanie organu do wydania decyzji w określonym przez Sąd terminie oraz wskazanie sposobu rozstrzygnięcia sprawy poprzez odstąpienie od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej w wysokości 314.971,41 zł; zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Alternatywnie o uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa Urzędu z 15 grudnia 2021 r. w części, tj. w zakresie pkt 2 nakładającego na administracyjną karę pieniężną w wysokości 314.971,41 zł i uchylenie decyzji Prezesa Urzędu z 22 kwietnia 2021 r. w części, tj. w zakresie pkt I.2. nakładającego administracyjną karę pieniężną w wysokości 358.890,31 zł.
W odpowiedzi na skargę Prezes UOKiK wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W replice z 8 czerwca 2022 r. spółka przedstawiła dodatkowo wyjaśnienia dotyczące siły wyższej, podniosła brak zajęcia stanowiska organu w przedmiocie zasad konstytucyjnych oraz podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Sąd administracyjny bada zgodność zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej legalności, tj. zgodności tej decyzji z przepisami powszechnie obowiązującego prawa.
Z treści art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "p.p.s.a."), wynika, że Sąd uwzględnia skargę na decyzję, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Oceniając zaskarżoną decyzję według powyższych kryteriów Sąd uznał, że podlega ona uchyleniu, ponieważ została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Podstawą materialnoprawną wydania zaskarżonej decyzji jest ustawa z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych.
W myśl art. 13b ust. 1 ustawy o zatorach płatniczych zakazane jest nadmierne opóźnianie się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych przez podmioty, o których mowa w art. 2, niebędące podmiotami publicznymi, co ma miejsce, gdy w okresie trzech kolejnych miesięcy suma wartości świadczeń pieniężnych niespełnionych oraz spełnionych po terminie przez ten podmiot wynosi co najmniej 2.000.000 zł (ust. 2). W odniesieniu do postępowań wszczynanych w latach 2020 i 2021, nadmierne opóźnianie się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych ma miejsce, gdy suma wartości świadczeń pieniężnych niespełnionych oraz spełnionych po terminie przez ten podmiot wyniesie, co najmniej 5.000.000 zł - stosownie do treści art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczenia zatorów płatniczych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1649).
Zgodnie z art. 2 ustawy o zatorach płatniczych przepisy tej ustawy stosuje się do transakcji handlowych, których wyłącznymi stronami są:
1) przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców (Dz. U. z 2021 r. poz. 162);
2) podmioty prowadzące działalność, o której mowa w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców;
3) podmioty, o których mowa w art. 4, art. 5 ust. 1 i art. 6 ustawy z dnia 11 września 2019 r. - Prawo zamówień publicznych (Dz. U. poz. 2019 oraz z 2020 r. poz. 288, 1492, 1517, 2275 i 2320);
4) osoby wykonujące wolny zawód;
5) oddziały i przedstawicielstwa przedsiębiorców zagranicznych;
6) uchylony;
7) przedsiębiorcy z państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej.
Przewidziana w ustawie o zatorach płatniczych definicja transakcji handlowej stanowi umowę, której przedmiotem jest odpłatna dostawa towaru lub odpłatne świadczenie usługi, jeżeli strony, o których mowa w art. 2, zawierają ją w związku z wykonywaną działalnością (art. 4 pkt 1), a świadczenie pieniężne to wynagrodzenie za dostawę towaru lub wykonanie usługi w transakcji handlowej (art. 4 pkt 1a).
Forma obliczenia administracyjnej kary pieniężnej z art. 13v ust. 2 ustawy (na stan prawny mający zastosowanie w niniejszym postępowaniu) nie pozostawia Prezesowi UOKiK swobody w ustaleniu jej wysokości. Decyzja o wymierzeniu kary jest decyzją związaną, gdyż ustawodawca nakazuje stosować mechanizm jej wyliczania jako sumy jednostkowych kar określony w art. 13v ust. 2, zawiera matematyczną formułę, według której należy obliczać wysokość jednostkowej kary i która uzależnia tę wysokość od wartości niespełnionego lub spełnionego po terminie świadczenia pieniężnego, okresu opóźnienia i odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych, ustalonych na dzień wydania decyzji o nałożeniu kary.
Nie jest sporne w sprawie, że spółka spełnia przesłanki podmiotowe niniejszej regulacji, jak również, że doszło do nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych za okres objęty postępowaniem, tj. luty - kwiecień 2020 r., o którym mowa w art. 13b ust. 1 i 2 ustawy o zatorach płatniczych.
Stan faktyczny sprawy został ustalony przez organ prawidłowo.
Przedmiotem sporu jest niezastosowanie przez Prezesa UOKiK, w realiach niniejszej postępowania, odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej, a przewidzianego w art. 13v w ustępach 7 i 8 ustawy o zatorach płatniczych.
Sąd za zasadny uznaje zarzut skargi dotyczący naruszenia prawa materialnego art. 13v ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych i przyjęcie przez organ, że do nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych nie doszło na skutek działania siły wyższej-pandemii COVID-19, w konsekwencji do wadliwego ustalenia, że nie ma podstaw do odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej.
Przepis ten stanowi, iż w przypadku gdy do nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych doszło na skutek działania siły wyższej Prezes Urzędu odstępuje od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej.
Przypomnieć należy, że siła wyższa nie posiada legalnej definicji, określana jest jako zdarzenie zewnętrzne, co oznacza, że pozostaje ono poza kontrolą podmiotu, który nie ma żadnego wpływu na jego wystąpienie i skutki.
Jest to zdarzenie nadzwyczajne, wyjątkowe, któremu nie można zapobiec i którego nie da się przewidzieć w świetle aktualnego stanu wiedzy i doświadczenia życiowego (por. A. Wróbel [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, red. M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Warszawa 2020, s. 1023).
W piśmiennictwie wyróżnia się trzy kategorie siły wyższej w postaci katastrofalnych działań przyrody, aktów władzy ustawodawczej i wykonawczej oraz poważnych zaburzeń życia publicznego. Z kolei jako przypadki siły wyższej będące efektem działań sił przyrody orzecznictwo wskazuje powodzie, pożary o dużych rozmiarach, trzęsienia ziemi, wybuchy wulkanów oraz epidemie (por. wyrok NSA z 30 września 2014 r., II GSK 299/13, LEX nr 1572663).
Sąd Najwyższy podkreślił, że siła wyższa rozumiana jest jako zdarzenie zewnętrzne (...), o charakterze nadzwyczajnym, przejawiającym się w nieznacznym stopniu prawdopodobieństwa jego wystąpienia oraz o charakterze przemożnym, polegającym na niemożności jego "opanowania" i zapobieżenia jego skutkom na istniejącym w danej chwili poziomie rozwoju wiedzy i techniki. Zwykle przejawem tak rozumianej vis maior są katastrofy żywiołowe – trzęsienia ziemi, powodzie lub huragany. Za siłę wyższą mogą być także uznane zdarzenia wywołane przez człowieka, jak działania wojenne lub gwałtowne rozruchy, a także akty władzy publicznej, którym należy się podporządkować pod groźbą sankcji (por. Wyrok SN z 21 maja 2019 r., IV CSK 129/18, LEX Nr 2690186).
Sąd stwierdza, że bez wątpienia występująca pandemia COVID-19 jest zjawiskiem nadzwyczajnym, siłą wyższą, które wywołało ogromny wpływ na obrót gospodarczy, stosunki cywilnoprawne, codzienne życie ludzi, a w szczególności w dziedzinie świadczenia pracy. Pandemia COVID-19 jako bezprecedensowe wydarzenie, objęła cały globalny świat, które w ten sam sposób oddziałuje na życie wszystkich bez wyjątku jednostek i społeczeństw. Powszechnie wiadomym jest, że z uwagi na pandemię wiele podmiotów nie mogło wykonać ciążących na nich obowiązków, a w przypadku wielu przedsiębiorstw doszło do znacznego spadku obrotów lub nawet całkowitego zawieszenia prowadzenia działalności gospodarczej. Przypomnieć wypada, że pierwsze oficjalne doniesienia Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dotyczące nieznanego dotąd wirusa pojawiły się pod koniec 2019 r., a 11 marca 2020 r. została uznana przez WHO za pandemię. Przez pandemię należy rozumieć epidemię o szczególnie dużych rozmiarach, na dużym obszarze, obejmującej kraje, a nawet kontynenty. Wszędzie na świecie logika rozwoju epidemii nakazuje ograniczać kontakty międzyludzkie, aby spowolnić rozprzestrzenianie się wirusa i chronić najbardziej zagrożone grupy osób.
W Polsce na początku marca 2020 r. poinformowano o pierwszym przypadku tego wirusa. W związku z czym nastąpiło wiele zmian w funkcjonowaniu państwa, wprowadzono szereg nowych, unikalnych rozwiązań i ograniczeń, mających wpływ na funkcjonowanie całego społeczeństwa, chociażby zamknięcie w całym kraju placówek oświatowych, szkół wyższych, placówek kultury, ograniczeń w prowadzeniu działalności gospodarczej. Jak podkreśla się w doktrynie, generalnie można przyjąć, że pandemia COVID-19 spełnia przesłanki siły wyższej. W związku z czym można mówić w jej przypadku o działaniu siły wyższej – posiada bowiem wszystkie cechy, które wypracowano w polskim orzecznictwie poświęconym pojęciu siły wyższej, a mianowicie jest to zdarzenie o nadzwyczajnych konsekwencjach, niemożliwe do przewidzenia, a ponadto ze względu na moc oddziaływania tego zdarzenia, nie można było skutecznie bronić się przed jego skutkami.
W konsekwencji uznać należy, że przypadkiem siły wyższej, o jakiej mowa w art. 13v ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych jest epidemia COVID-19.
Jednakże, aby epidemia prowadziła do odstąpienia od wymierzenia przez Prezesa UOKiK kary, nadmierne opóźnianie się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych musi być jej skutkiem. W piśmiennictwie bowiem wskazuje się, że siła wyższa jako podstawa odstąpienia od wymierzenia kary znajdzie zastosowanie jedynie wówczas, gdy nadmierne opóźnianie się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych było wynikiem zdarzenia kwalifikowanego jako działanie siły wyższej, co oznacza, że do opóźnień takich nie doszłoby, gdyby nie nastąpienie zdarzenia. Nie musi ono być jedyną jego przyczyną, ale niezbędne jest, by miało ono charakter przyczyny rozstrzygającej (por. S. Gajewski, Kodeks postępowania administracyjnego. Nowe instytucje. Komentarz do rozdziałów 5a, 8a,14 oraz działów IV i VIIIa KPA, Warszawa 2017, s. 108).
Konieczne zatem było ustalenie, że opóźnianie się zdefiniowane w art. 13b ust. 2 ustawy o zatorach płatniczych zostało spowodowane przez epidemię, tj. jej negatywne konsekwencje uniemożliwiły wywiązywanie się w terminie ze zobowiązań pieniężnych, co doprowadziło do opóźnień w rozmiarze kwalifikowanym jako nadmierne opóźnianie się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych.
Ciężar wykazania powyższych okoliczności spoczywa na przedsiębiorcy.
Sąd uznał, że spółka w trakcie postępowania wykazała takie okoliczności.
Mianowicie skarżąca trafnie argumentuje, że pandemia COVID-19 jest niewątpliwie zdarzeniem zewnętrznym względem spółki, która nie przyczyniła się do powstania koronawirusa, wystąpienie pandemii było zupełnie od niej niezależne. Z punktu widzenia działalności spółki, zarówno wystąpienia nowego rodzaju koronawirusa oraz jego skutków i konsekwencji gospodarczych nie sposób było przewidzieć. Ryzyko związane z globalizacją i działaniem przez spółkę na wielu rynkach jest analizowane i uwzględniane w jej strategii na bieżąco, jednak pandemii o takiej skali spółka nie była w stanie przewidzieć, a skutkom nie była w stanie zapobiec, jest to zdarzenie o takiej sile i takim natężeniu, że wymagane było skoordynowane działanie całych państw i ich obywateli w celu minimalizacji skutków.
W doktrynie i orzecznictwie podnosi się, że dla stwierdzenia w określonym stanie faktycznym adekwatnego związku przyczynowego należy:
1) ustalić, czy zdarzenie stanowi warunek konieczny wystąpienia szkody (test conditio sine qua non). W tym celu należy zbadać, czy niewystąpienie zdarzenia powodowałoby, że szkoda także nie wystąpiłaby. Analizie poddawana jest dana, indywidualna sytuacja, a w szczególności konkretny skutek (szkoda),
2) ustalić, czy szkoda jest normalnym następstwem tego zdarzenia (selekcja następstw). W tym celu zbadać, czy ograniczenia możliwości wykonania zobowiązań pieniężnych w terminie jest normalnym następstwem siły wyższej (por. Z. Banaszczyk (w:) K. Pietrzykowski, Komentarz, t. I, 2011, art. 361, nb 7–8; M. Kaliński, Szkoda na mieniu..., s. 386 i n.; A. Koch, Związek przyczynowy..., s. 68 i n).
Sąd stwierdza, że odpowiedź na oba wyżej przedstawione zagadnienia jest pozytywna dla spółki. Po pierwsze, wystąpienie siły wyższej w postaci pandemii koronawirusa stanowiło warunek konieczny wystąpienia skutku w postaci ograniczenia możliwości wykonania zobowiązań pieniężnych przez spółkę w terminie. Po drugie, powstanie sytuacji ograniczenia możliwości wykonywania zobowiązań pieniężnych przez skarżącą w terminie było następstwem zdarzenia siły wyższej.
Z analizy zebranych materiałów w postępowaniu prowadzonym przez Prezesa UOKiK wynika, że pandemia koronawirusa doprowadziła do wstrzymania produkcji i wprowadzenia przestoju ekonomicznego w spółce, a w konsekwencji do powstania problemów logistycznych i organizacyjnych, m.in. zorganizowanie pracy zdalnej, utrudniających terminowe regulowanie należności. Spółka podjęła w pierwszej kolejności działania, podobnie jak większość pracodawców w tym czasie, zapewniające jej pracownikom zdrowie fizyczne i psychiczne oraz bezpieczeństwo danych, co wpływało bezpośrednio na fizyczne i organizacyjne możliwości wykonywania wszelkich czynności przez pracowników spółki, w tym terminowego realizowania dostaw oraz w konsekwencji regulowanie płatności. Przy tym powstały problemy logistycznych i organizacyjne, utrudniające lub uniemożliwiających terminowe regulowanie należności, związanych ze złożonym i wieloetapowym procesem realizacji zamówień i akceptowania faktur, opóźnieniami w zgłaszaniu zapotrzebowania na poszczególne usługi, towary oraz w przyporządkowywaniu faktur do zamówień, jak również absencją pracowników, którzy przebywali na przestoju albo sprawowali opiekę nad dziećmi.
Z powyższego wynika, że gdyby nie pandemia powyższe problemy oraz zmiany w funkcjonowaniu procesów w spółce nie miałyby miejsca, a tym samym nie powodowały późniejszej realizacji płatności. Wbrew twierdzeniom organu wymienione czynniki nie są więc niezależne od pandemii, wręcz przeciwnie zostały wprost przez pandemię spowodowane. Gdyby nie pandemia koronawirusa nie doszłoby do naruszenia prawa w postaci nadmiernych opóźnień ze spełnianiem świadczeń pieniężnych w transakcjach handlowych przez spółkę.
Sąd zwraca uwagę, że podobna sytuacja spotkała również kontrahentów spółki, którzy wstrzymali między innymi produkcję. Organ sam ustalił, że wartość świadczeń pieniężnych nieotrzymanych lub otrzymanych po terminie przez stronę w badanym okresie wynosi 52.876.496,99 zł, co stanowi 88% świadczeń niespełnionych lub spełnionych po terminie przez skarżącą.
Resumując, bezsprzecznie w realiach postępowania prowadzonego przez Prezesa Urzędu w sprawie nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych przez skarżącą za luty-kwiecień 2020 r., COVID-19 jest przypadkiem siły wyższej. Po drugie, zjawisko zdiagnozowane jako siła wyższa jest przyczyną sprawczą dla nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych przez stronę.
Sąd jednocześnie podkreśla, że kwestie te bada się indywidualnie. W przedmiotowej sprawie Sąd wziął pod uwagę, że okresem objętym postępowaniem Prezesa UOKiK były miesiące luty-kwiecień 2020 r., pokrywające się z najwcześniejszą, pierwszą fazą pandemii, kiedy to stan wiedzy o wirusie i walki z nim był znikomy. Nie wiedziano, czy zostaną opracowane leki, szczepienia, a jedynym znanym wówczas medykamentem były środki dezynfekcyjne, maseczki i dystans społeczny. Powszechnie wiadomym jest także, że branża spółki, czyli produkcja podzespołów do aut, była objęta szczególnie dotkliwie z uwagi na międzynarodową potrzebę sprowadzenia komponentów do produkowanych aut.
Sąd stwierdza zatem, że Prezes UOKiK – w warunkach rozpoznawanej sprawy – zastosował błędnie wąską wykładnię siły wyższej i nie uznał epidemii COVID-19 i związanego z nią stanu epidemii jako przykładu siły wyższej w rozumieniu art. 13v ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych. Błędnie upatrując zwolnienia się z odpowiedzialności wyłącznie do takiego rozmienia siły wyższej jako odnoszącej się do absolutnej, zupełnej niemożności, spowodowanej anormalnymi okolicznościami nie dotyczącymi danego podmiotu. W tej sytuacji nie można zgodzić się z organem, że taka sytuacja nastąpiłaby, gdyby została wydana decyzja inspektora sanitarnego o kwarantannie pracowników biura, powodująca brak dostępu przez uprawnionych pracowników do sytemu płatniczego pozwalającego na dokonanie przelewów, czy decyzja o zamknięciu zakładu pracy.
Nie znalazł także akceptacji Sądu argument organu, że spółka opóźniała się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych wymagalnych również w styczniu i lutym 2020 r., przed wystąpieniem pandemii COVID-19. Suma świadczeń pieniężnych niespełnionych lub spełnionych po terminie , które dotyczą od 2 stycznia do 20 marca 2020 r. wynosiły 60% wszystkich niespełnionych lub spełnionych po terminie przez stronę świadczeń pieniężnych wymaganych w całym okresie objętym postępowaniem.
Sąd wskazuje, że styczeń 2020 r. nie był objęty postępowaniem Prezesa UOKIK. Ponadto jak wynika z oświadczeń pełnomocnik organu złożonych do protokołu rozprawy, nie było innych postępowań w tym przedmiocie w stosunku do spółki.
Trudno też zgodzić się ze stanowiskiem organu, jakoby nie można powołując się na siłę wyższą, obciążyć kontrahentów negatywnymi skutkami epidemii, a przyjęcie odmiennego stanowiska zaprzeczyłoby celowi ustawy, którym jest przeciwdziałanie powstaniu zatorów płatniczych w gospodarce. Ponadto kontrahentami spółki są przede wszystkim mikro, mali, średni przedsiębiorcy, którzy pomimo terminowego wywiązania się przez tych przedsiębiorców z zobowiązań na rzecz spółki nie otrzymali od niej w terminie płatności.
Sąd zwraca uwagę na senacki projekt ustawy o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (IX kadencja, druk sejm. nr 277) przewidywał między innymi dodanie regulacji, zgodnie z którą przedsiębiorca nie ponosiłby odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w związku z działaniami władz publicznych w celu przeciwdziałania COVID-19, w szczególności za brak możliwości wykonania umowy (por. art. 14a senackiego projektu ustawy..., IX kadencja, druk sejm. nr 277). Ostatecznie uchwalone ustawy związane z sytuacją epidemiczną nie wprowadziły przepisu, który wstrzymywałby bieg terminów zapłaty, wyłączałby odpowiedzialność za opóźnienie bądź też czasowo zawieszał stosowanie przepisów komentowanej ustawy. Nie oznacza to jednak, że sytuacja ta nie powinna mieć wpływu na ocenę skutków opóźnienia w zapłacie (por. również R. Strugała, Wpływ pandemii COVID-19 na wykonywanie umów w świetle art. 357(1) KC, MoP 2020/11, s. 560). W konsekwencji, jeśli nadmierne opóźnianie się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych będzie następstwem epidemii COVID-19, Prezes UOKiK winien od wymierzenia kary odstąpić (P. Dolniak [w:] Przeciwdziałanie nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych. Komentarz, Warszawa 2021, art. 13(v)).
Sąd uznał, że z taką sytuacją – z opisanych wyżej względów – mamy do czynienia w badanej sprawie.
Ponadto ze zgromadzonego materiału dowodowego jak również z treści uzasadnienia decyzji nie wynika, aby niezrealizowane płatności przez spółkę były celowe, intencjonalne i dążyły do zachowania kapitału.
Zważywszy na powyższe, Sąd uznał, że Prezes UOKiK nakładając na spółkę administracyjną karę pieniężną za delikt administracyjny w postaci nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych za luty, marzec, kwiecień 2020 r. naruszył przepisy ustawy o zatorach płatniczych, poprzez niewykonanie normy obligującej organ do odstąpienia od nałożenia kary w sytuacji realnego wystąpienia zdarzenia wypełniającego przesłanki siły wyższej.
Za powyższą konkluzją przemawia także trafnie podnoszona przez spółkę zasadę prokonstytucyjnej wykładni przepisów prawa (art. 8 Konstytucji) oraz wynikającej z niej zasady proporcjonalności, zgodnie z którą państwo prawne opiera się na założeniu racjonalności ustawodawcy, który stanowi prawo sprawiedliwe. Przy ewentualnych kolizjach powinno się kierować zasadą proporcjonalności rozumianej jako zachowanie proporcji pomiędzy środkiem jakim jest ograniczenie danego prawa, a celem jako szeroko pojęty interes publiczny - przy ustaleniu podstawy rozstrzygnięcia pominięto cel przepisu i interes, który przepis ten miał chronić. Tak więc słusznie skarżąca wskazuje, że intencją racjonalnego, sprawiedliwego ustawodawcy była ochrona interesów przedsiębiorcy w przypadku wystąpienia siły wyższej, a brak wprowadzenia katalogu przypadków określonych siłą wyższą, uzasadnia przyjęcie, że ustawodawca dążył do nieograniczania tych przypadków.
Zgodnie z zasadą prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.), organ powinien prowadzić postępowanie w taki sposób, aby rozstrzygnąć wszelkie wątpliwości w sprawie, mając na uwadze interes strony, czyli w niniejszej sprawie ochronę spółki przed negatywnymi skutkami wystąpienia siły wyższej, co w niniejszej sprawie było dopuszczalne i obligatoryjne na podstawie wyjątku przewidującego odstąpienie od możliwości wymierzenia kary administracyjnej, wskazanego bezpośrednio w przepisach ustawy o zatorach płatniczych.
Z uwagi na powyższe, Sąd uznał, że nie ma potrzeby odnoszenia się do zarzutu skargi dotyczącego naruszenia art. 13v ust. 8 ustawy o zatorach płatniczych.
Natomiast zarzut spółki dotyczący rażącego naruszenia prawa, skutkującym wadą nieważności zaskarżonej decyzji, wskazany pkt I skargi, Sąd uznaje za niezasadny. Pojęcie "rażącego naruszenia prawa" obejmuje różne stany faktyczne i prawne, przy czym zachodzi ono w przypadku naruszenia przepisu niepozostawiającego wątpliwości co do jego bezpośredniego rozumienia. "Rażące" oznacza więc oczywiste, wyraźne, bezsporne. Rażące naruszenie prawa, o którym mowa w wymienionym powyżej przepisie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. stanowi podstawę stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej w sytuacji, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z przepisami prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że decyzja taka nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. Przekroczenie normy prawnej musi mieć charakter jednoznaczny, co ma miejsce w sytuacji oczywistej sprzeczności pomiędzy treścią przepisu prawa, a rozstrzygnięciem objętym decyzją. Z rażącym naruszeniem prawa mamy do czynienia wówczas, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią przepisu, a istnienie sprzeczności da się wykazać przez proste zestawienie przepisu i rozstrzygnięcia. Nie chodzi przy tym o błędy w wykładni prawa, ale o przekroczenie prawa w sposób jasny i niedwuznaczny. Nie jest też bez znaczenia to, że jest to nowa regulacja, nowe uprawnienie Prezesa UOKiK i brak w tym przedmiocie orzecznictwa.
Mając zatem na względzie, że zaskarżona oraz poprzedzająca ją decyzja organu narusza przepisy prawa materialnego, poprzez błędną zawężającą wykładnię art. 13v ust. 7 ustawy o zatorach płatniczych i przyjęcie przez organ, że do nadmiernego opóźniania się ze spełnianiem świadczeń pieniężnych nie doszło na skutek działania siły wyższej w postaci pandemii COVID-19, a w konsekwencji prowadzącą do wadliwego przyjęcia, że nie ma podstaw do odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w punkcie 1 wyroku.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając na rzecz strony skarżącej kwotę 13.967,00 zł, obejmującą uiszczony wpis sądowy od skargi w wysokości 3.150,00 zł, oraz koszty zastępstwa procesowego w kwocie 10.800,00 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radów prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.) oraz kwotę 17 zł, stanowiącą równowartość opłaty skarbowej od pełnomocnictwa udzielonego adwokatowi (cz. I.IV załącznika do ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej, Dz. U. z 2022 r. poz. 2142 ze zm.), co orzeczono w pkt 2 wyroku.