V SA/Wa 1481/19

V SA/Wa 1481/19 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2020-02-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-08-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Beata Blankiewicz-Wóltańska /przewodniczący sprawozdawca/
Krystyna Madalińska-Urbaniak /zdanie odrebne/
Aleksandra Młyńska
Symbol z opisem
6300 Weryfikacja zgłoszeń celnych co do wartości celnej towaru, pochodzenia, klasyfikacji taryfowej; wymiar należności celnych
Hasła tematyczne
Celne prawo
Sygn. powiązane
I GSK 1707/20 - Wyrok NSA z 2023-12-20
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA - Beata Blankiewicz-Wóltańska (spr.), Sędzia WSA - Krystyna Madalińska-Urbaniak, Asesor WSA - Aleksandra Młyńska, Protokolant st. specjalista - Mariusz Dzierzęcki, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lutego 2020 r. sprawy ze skargi Zarządcy masy sanacyjnej A. S.A. w restrukturyzacji z siedzibą w Z. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia (...) czerwca 2019 r. nr (...) w przedmiocie zmiany danych zawartych w zgłoszeniu celnym oddala skargę c.v.s.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi [...] (dalej: "Spółka", "Skarżąca", "Strona") jest decyzja Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. (dalej: "Dyrektor IAS", "organ odwoławczy") z [...] czerwca 2019 r. nr [...] , utrzymująca w mocy decyzję Naczelnika Mazowieckiego Urzędu Celno-Skarbowego w W. (dalej: "Naczelnik UCS", "organ I instancji") z [...] stycznia 2019 r. nr [...] , którą dokonano zmiany metody płatności podatku od towarów i usług z tytułu importu towarów objętych zgłoszeniem celnym nr [...] z dnia [...] stycznia 2018 r.
W zgłoszeniu tym, w polu 44. zgłaszający zadeklarował kod "4PL05’ oznaczający procedurę uproszczoną i rozliczenie podatku od towarów i usług z tytułu importu towaru na zasadzie art. 33a ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. z 2017 r. poz. 1221 ze zm.), dalej: "ustawa o VAT". W polu 47 zgłoszenia wskazano kwotę podatku od towarów i usług w wysokości 25.427,00 zł, która nie podlegała uiszczeniu ani zabezpieczeniu (kod metody płatności "L") ze względu na możliwość rozliczenia kwoty podatku należnego z tytułu importu towarów w deklaracji podatkowej składanej za okres, w którym powstał obowiązek podatkowy z tytułu importu tych towarów zgodnie z art. 33a ww. ustawy o VAT.
W wyniku urzędowego sprawdzenia zasadności korzystania przez Stronę z ułatwień określonych w art. 33a ust. 1 ustawy o VAT stwierdzono, iż nie przedstawiono Naczelnikowi UCS ważnych zaświadczeń/oświadczeń wskazanych w art. 33a ust. 2 i ust. 2a ustawy o VAT w okresie, kiedy dokonywane były odprawy celne tj. w styczniu 2018 r.
W związku z powyższym Naczelnik UCS pismem z dnia 2[...] lutego 2018 r. powiadomił Stronę o możliwości przedstawienia swojego stanowiska w terminie 30 dni od dnia doręczenia powiadomienia.
W piśmie z dnia 18 maja 2018 r. Skarżąca wyjaśniła, iż zwłoka w przedstawieniu aktualnych zaświadczeń wynika z konieczności korekty zaświadczenia wydanego przez Naczelnika Trzeciego Mazowieckiego Urzędu Skarbowego w R. z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] , a także zaświadczenia z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] .
Po przeprowadzeniu czynności wyjaśniających Naczelnik UCS decyzją nr [...] z dnia [...] stycznia 2019 r. dokonał zmiany kodu metody płatności podatku należnego z tytułu importu towarów w polu 47 zgłoszenia celnego uzupełniającego nr [...] z dnia [...] stycznia 2018 r. do zgłoszenia uproszczonego (wpisy do rejestru z dnia 28 grudnia 2017 r.) z "L" na "H".
Strona została także poinformowana, że zadeklarowana w zgłoszeniu kwota podatku VAT w wysokości 25.427,00 zł wraz z odsetkami, winna być wpłacona na konto Urzędu Skarbowego w N.T..
Pismem z dnia 31 stycznia 2019 r. Skarżąca odwołała się od ww. decyzji organu I instancji wnosząc o uchylenie w całości przedmiotowej decyzji i umorzenie postępowania.
Na skutek wniesionego odwołania, Dyrektor IAS decyzją z [...] czerwca 2019 2019 r. o numerze wskazanym wyżej, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
Organ odwoławczy dokonał wykładni gramatycznej art. 33a ust. 2 ustawy o VAT wskazując, że użycie w jego treści sformułowania: "pod warunkiem", w sposób oczywisty wiąże możliwość zastosowania trybu uproszczonego z obowiązkiem wcześniejszego przedstawienia przez podatnika naczelnikowi urzędu celno-skarbowego określonych dokumentów (wydanych nie wcześniej niż 6 miesięcy przed dokonaniem importu). Niedopełnienie tego wymogu skutkowało brakiem podstaw do zastosowania ułatwień, o których mowa w art. 33a ust. 1 ustawy o VAT.
Dyrektor IAS nadto wskazał, że w art. 33a ust. 2 ustawy o VAT wyraźnie wskazano, iż zaświadczenia mają być wydane nie wcześniej niż 6 miesięcy przed dokonaniem importu. Dokumenty te są aktualne tylko w danym okresie rozliczeniowym. Po upływie danego okresu przestają one być aktualne, istnieje bowiem ryzyko, że we właśnie minionym okresie rozliczeniowym powstały zaległości (które oczywiście nie mogły być ujęte we wcześniejszym zaświadczeniu). Powyższe zastrzeżenia odnoszą się również do przedkładanych przez podatnika oświadczeń, o których mowa w art. 33a ust. 2a ustawy o VAT. Zarówno bowiem zaświadczenia jak również oświadczenia winny uwzględniać aktualny stan braku zaległości we wpłatach należnych składek na ubezpieczenie społeczne oraz we wpłatach poszczególnych podatków stanowiących dochód budżetu państwa.
Przepisy prawne nie umożliwiają zastosowania art. 33a ustawy o VAT w sytuacji retrospektywnego uzupełnienia dokumentacji. Tak więc złożone w okresie późniejszym zaświadczenia/oświadczenia nie przywracają uprawnień wynikających z powyższego uregulowania w odniesieniu do towarów objętych procedurą dopuszczenia do obrotu po dniu, kiedy upłynął okres ważności uprzednio złożonych dokumentów. Nie wynika to bowiem z przepisów art. 33a ustawy o VAT regulującego uproszczony tryb rozliczania podatku VAT.
Organ odwoławczy zauważył, iż z przepisu art. 33a ustawy o VAT wynika jednoznacznie, że aby skorzystać z trybu uproszczonego podatnik zobowiązany jest nie tylko do posiadania określonych, aktualnych dokumentów, ale również do ich przedstawienia właściwemu organowi podatkowemu. Wymóg ten wiąże się z kręgiem podatników, do których adresowana jest procedura. Ta bowiem dotyczy jedynie podatników VAT czynnych, którzy nie posiadają zaległości podatkowych. Oznacza to, iż posiadanie zaległości podatkowych przekraczających próg wskazany przez ustawodawcę w art. 33a ust. 2 ustawy o VAT wyklucza możliwość korzystania z uproszczonego trybu rozliczania podatku VAT określonego w art. 33a ustawy o VAT.
W przedmiotowej sprawie z zaświadczeń wydanych przez Naczelnika Trzeciego Mazowieckiego Urzędu Skarbowego w R. nr [...] z dnia [...] lutego 2018 r. oraz nr [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. wynika, iż Strona posiada zaległości podatkowe w Drugim Mazowieckim Urzędzie Skarbowym w W. objęte otwartym postępowaniem sanacyjnym. Ponadto, w zaświadczeniu wydanym przez Naczelnika Trzeciego Mazowieckiego Urzędu Skarbowego w R. [...] kwietnia 2018 r. wykazano, iż poza zaległościami podatkowymi objętymi otwartym postępowaniem sanacyjnym Spółka posiada zaległości w kwocie należności głównej 3.442.388,00 zł plus odsetki wynikające z decyzji Naczelnika UCS z dnia [...] stycznia 2018 r. określającej wysokość zobowiązania podatkowego w podatku VAT za okresy 08-12/2010 r.
Dyrektor IAS zauważył, iż dla zastosowania uproszczonego trybu rozliczania podatku VAT wszystkie warunki określone w art. 33a ustawy o VAT muszą być spełnione łącznie. Oznacza to, iż nie jest możliwe pominięcie żadnego z ww. warunków ani też wybiórcze ich stosowanie.
Podsumowując, organ odwoławczy wskazał, iż w przypadku nie przedłożenia przez podatnika aktualnego zaświadczenia (oświadczenia), potwierdzającego brak zaległości we wpłatach należnych składek na ubezpieczenie społeczne oraz we wpłatach poszczególnych podatków stanowiących dochód budżetu państwa jak również potwierdzenia zarejestrowania podatnika jako podatnika VAT czynnego , przed dokonaniem formalności związanych z importem towarów podatnik ten nie jest uprawniony do stosowania w zgłoszeniach celnych w procedurze dopuszczenia do obrotu uproszczenia wynikającego z art. 33a ustawy o VAT. Odwołująca się Spółka nie dopełniła ww. obowiązków co skutkuje niemożnością zastosowania ułatwień, o których mowa w art. 33a ustawy o VAT.
W przedmiotowej sprawie powiadomienie podatnika o wysokości należności podatkowych nastąpiło w dniu dokonania zgłoszenia celnego uzupełniającego. Strona nie dokonała zapłaty podatku w terminie 10 dni od dnia powiadomienia o wysokości należności podatkowych. Brak zapłaty podatku w tym terminie spowodował powstanie zaległości podatkowej o której mowa w art. 51 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 800), dalej: "Ordynacja podatkowa". Powstaje ona na skutek samego uchybienia terminu płatności wyznaczonego na podstawie przepisów obowiązującego prawa. Podstawowym elementem konstrukcyjnym definicji zaległości podatkowej jest termin płatności podatku. Od zaległości podatkowych, z zastrzeżeniem art. 54 Ordynacji podatkowej, naliczane są odsetki za zwłokę - art. 53 § 1 Ordynacji podatkowej. Powstanie odsetek za zwłokę wynika ze zwłoki w zapłacie zobowiązania. Natomiast utrata prawa do rozliczenia podatku, na zasadach określonych w art. 33a ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług powoduje, że podatnik jest zobowiązany do zapłaty nie tylko kwoty podatku, ale też odsetek, ponieważ w zaistniałej sytuacji powstała zwłoka podatnika w zapłacie zobowiązania.
Na rozstrzygnięcie Dyrektora IAS Spółka złożyła skargę, w której podniosła zarzuty:
1) w zakresie prawa materialnego:
a) art. 33a) ust. 1 - 2b, ust. 6 - 9, w zw. z art. 33 ust. 4 ustawy o VAT poprzez twierdzenie, że oświadczenie o którym mowa w art. 33a ust. 2a ustawy o VAT ma termin ważności wynoszący 6 miesięcy, analogicznie jak zaświadczenie, o którym mowa w art. 33a} ust. 2 pkt 1 ustawy o VAT, a w konsekwencji, jeśli po "upływie" tego "terminu" podatnik ponownie nie złoży takiego oświadczenia, traci możliwość rozliczania VAT z tytułu importu towarów na podstawie art. 33a) ustawy o VAT i powinien rozliczać VAT na podstawie art. 33 ust. 4 ustawy o VAT;
b) art. 33 ust. 4, w zw. z art. 86 ust. 1, art. 99 ust. 1, art. 167 w zw. z art. 211 i art. 273 Dyrektywy 2006/112/WE Rady z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej i w zw. z art. 53 § 4 Ordynacji podatkowej - poprzez uznanie, że importer zobowiązany do stosowania art. 33 ust. 4 ustawy o VAT pozostaje w zwłoce również po 25 (dwudziestym piątym) dniu miesiąca następnego po powstaniu zobowiązania podatkowego i powinien płacić odsetki również obliczone za czas następujący po tym dniu, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów polega na tym, że nawet jeśli importer postąpiłby zgodnie z art. 34 ust. 4 ustawy o VAT (czyli np. sprowadziłby towar 1 stycznia i zapłacił VAT od importu 11 stycznia), to i tak podatek ten podlegałby odliczeniu w deklaracji składanej do 25 dnia następnego miesiąca (czyli w powyższym przykładzie 25 lutego) i odsetki nie powinny być naliczane od 26 dnia następnego miesiąca po dacie płatności VAT w imporcie towaru, skoro Skarb Państwa nie dysponował należną kwotą podatku jedynie do 25 dnia następnego miesiąca; w konsekwencji naliczanie odsetek od zaległości podatkowych również od 26 dnia następnego miesiąca (zamiast tylko do dnia 25 tego miesiąca) jest sprzeczne nie tylko z art. 53 § 4 Ordynacji podatkowej, ale też ze wskazanymi wyżej przepisami Dyrektywy VAT, jako naruszające w szczególności zasadę neutralności i proporcjonalności VAT;
2) Rażące naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj.
a) art. 120, 121 § 1, art. 122, art. 124, art. 125, art. 180, 187, 191, art. 299c i art. 306d Ordynacji podatkowej poprzez żądanie spełnienia wymogów nie znanych ustawie w postaci żądania powielania co 6 miesięcy oświadczenia, o którym mowa w art. 33a ust. 2a ustawy o VAT mimo, że nie zaistniały okoliczności wykluczające prawdziwość treści oświadczenia Spółki z dnia 21 marca 2011 r. oraz pomimo tego, że Dyrektor IAS dysponował pismem Spółki z dnia 28 sierpnia 2017 r., stanowiącym odpowiedź na wezwanie Dyrektora Izby w związku z prowadzonym przez Dyrektora IAS monitoringiem przestrzegania warunków i kryteriów przez posiadacza pozwolenia na stosowanie procedury uproszczonej, zaś zgodnie z art. 299c Ordynacji podatkowej pismo Spółki z dnia 25 sierpnia 2017 r. Dyrektor IAS powinien przekazać Naczelnikowi UCS,
- które to okoliczności utwierdziły Spółkę w przekonaniu o bezterminowości raz złożonego oświadczenia, o którym mowa w art. 33a ust.2a oraz o możliwości stosowania przez Spółkę art. 33a ustawy o VAT - aż do momentu zablokowania Spółce tej możliwości na koniec stycznia 2018 r. (mimo, że wg Naczelnika UCS "ważność" oświadczenia Spółki wygasła już 21 września 2017r.);
b) art.233 § 1 pkt 2 lit. a) w zw. z art. 210 § 1 pkt 6, art. 124 i 127 Ordynacji podatkowej poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji - mimo że decyzja organu I instancji;
- zawierała błędna informację o konieczności zapłaty odsetek od zaległości podatkowych do dnia faktycznej wpłaty podatku VAT z tytułu importu (zamiast informacji o konieczności ich wpłaty jedynie do 25 dnia miesiąca następnego):
- nie zawierała wyjaśnienia prawnego, dlaczego wg organu pierwszej instancji odsetki powinny być obliczone po ww. terminie - mimo, że tylko do tego dnia Skarb Państwa nie dysponował kwotą podatku VAT z tytułu importu;
zatem wobec powyższych uchybień organ odwoławczy powinien był, na podstawie art. 233 § 1 pkt 2 lit. a) Ordynacji podatkowej, uchylić decyzję organu pierwszej instancji co najmniej w części dotyczącej sposobu obliczania odsetek za okres do 25 dnia miesiąca następnego, a nie do dnia faktycznej wpłaty;
c) art. 210 § 1 pkt 6, § 4 w zw. z art. 124 Ordynacji podatkowej poprzez faktyczny brak uzasadnienia, polegający na faktycznym nie odniesieniu się do twierdzeń strony na gruncie wykładni art. 33a ust.2a ustawy o VAT (poza stwierdzeniem, że Spółka nie ma racji, bez podjęcia próby wykazania nietrafności interpretacji tego przepisu prezentowanej przez Spółkę) oraz na gruncie art. 53 § 4 Ordynacji podatkowej odnośnie sposobu naliczania odsetek.
Na wypadek uznania, że prezentowana przez Spółkę wykładnia art.33a ust. 2a) ustawy o VAT nie jest jedyną możliwą wykładnią tego przepisu, z ostrożności zaskarżonej decyzji zarzucono też rażące naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2a Ordynacji podatkowej, poprzez rozstrzyganie nie dających się usunąć wątpliwości co do treści normy prawnej na niekorzyść podatnika.
W oparciu o powyższe zarzuty Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego.
W odpowiedzi na skargę Dyrektor IAS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej: "p.p.s.a", sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż zadaniem wojewódzkiego sądu administracyjnego jest zbadanie legalności zaskarżonego aktu pod względem jego zgodności z prawem, to znaczy ustalenie, czy organy orzekające w sprawie prawidłowo zinterpretowały i zastosowały przepisy prawa w odniesieniu do właściwie ustalonego stanu faktycznego. W przypadku stwierdzenia, iż w sprawie naruszono przepisy - czy to prawa materialnego, czy postępowania - sąd uchyla zaskarżoną decyzję i zwraca sprawę do postępowania przed organem administracyjnym, właściwym do jej rozstrzygnięcia. Jednocześnie, stosownie do treści przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sąd, kierując się tymi przesłankami uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
Zasadniczy spór w sprawie dotyczy zasadności dokonania przez organy celno-skarbowe zmiany metody płatności podatku od towarów i usług z tytułu importu przez skarżącą towarów objętych zgłoszeniem celnym nr [...] z dnia [...] stycznia 2018 r.
Sąd podziela ustalenia faktyczne i prawne dokonane przez organ, uznaje je za prawidłowe i stanowiące uzasadnioną podstawę do wydania zaskarżonej decyzji.
Stosownie do treści art. 33a ust. 1 ustawy o VAT w przypadku gdy towary zostaną objęte na terytorium kraju uproszczeniem, o którym mowa w art. 166 oraz art. 182 UKC, którego realizacja jest uzależniona od wcześniejszego wydania pozwolenia i w którym okresem rozliczeniowym jest miesiąc kalendarzowy, podatnik może rozliczyć kwotę podatku należnego z tytułu importu towarów w deklaracji podatkowej składanej za okres, w którym powstał obowiązek podatkowy z tytułu importu tych towarów.
Zgodnie z art. 33a ust. 2 ustawy o VAT przepis ust. 1 stosuje się pod warunkiem:
1) przedstawienia przez podatnika naczelnikowi urzędu celno-skarbowego, przed którym podatnik dokonuje formalności związanych z importem towarów, wydanych nie wcześniej niż 6 miesięcy przed dokonaniem importu:
a) zaświadczeń o braku zaległości we wpłatach należnych składek na ubezpieczenie społeczne oraz we wpłatach poszczególnych podatków stanowiących dochód budżetu państwa, przekraczających odrębnie z każdego tytułu, w tym odrębnie w każdym podatku, odpowiednio 3% kwoty należnych składek i należnych zobowiązań podatkowych w poszczególnych podatkach; udział zaległości w kwocie składek lub podatku ustala się w stosunku do kwoty należnych wpłat za okres rozliczeniowy, którego dotyczy zaległość,
b) potwierdzenia zarejestrowania podatnika jako podatnika VAT czynnego.
Ponadto wymóg przedstawienia przez podatnika dokumentów, o których mowa w ust. 2 pkt 1, uważa się za spełniony również w przypadku złożenia przez podatnika oświadczeń o tej samej treści (art. 33a ust. 2a ustawy o VAT).
Warunku przedstawienia dokumentów, o których mowa w ust. 2 pkt 1, nie stosuje się, jeżeli naczelnik urzędu celno-skarbowego posiada złożone przez podatnika aktualne dokumenty (art. 33a ust. 3 ustawy o VAT).
Zgodnie z art. 33a ust. 6 ustawy o VAT, podatnik jest obowiązany do przedstawienia naczelnikowi urzędu celno-skarbowego dokumentów potwierdzających rozliczenie kwoty podatku należnego z tytułu importu towarów w deklaracji podatkowej w terminie 4 miesięcy po miesiącu, w którym powstał obowiązek podatkowy z tytułu importu towarów. W przypadku gdy podatnik, w terminie, o którym mowa w ust. 6, nie przedstawił dokumentów, o których mowa w tym przepisie, traci prawo do rozliczenia podatku na zasadach określonych w ust. 1, w odniesieniu do kwoty podatku należnej z tytułu importu towarów, którą miał rozliczyć w deklaracji podatkowej. Podatnik jest obowiązany do zapłaty kwoty podatku wraz z odsetkami (art. 33a ust. 7 ustawy o VAT).
W przypadku zastosowania art. 33a ust. 1 ustawy o VAT, VAT od importu rozlicza się w ramach deklaracji podatkowej, wykazując w niej zarówno podatek należny (art. 33a ust. 1 ustawy o VAT), jak i podatek naliczony (art. 86 ust. 2 pkt 2 lit. b ustawy o VAT). Skorzystanie jednak z tej uprzywilejowanej formy rozliczenia podatku uzależnione jest od spełnienia łącznie warunków określonych w art. 33a ust. 1 - 6 ustawy o VAT. Procedura rozliczenia VAT z tytułu importu towarów opisana w ww. przepisach jest odstępstwem od zasady, zgodnie z którą VAT należny rozlicza się w zgłoszeniu celnym.
Bezspornym jest, że w chwili dokonania importu towarów właściwemu Naczelnikowi Urzędu Celno-Skarbowego nie przedstawiono dokumentów, o których mowa w art. 33a ust. 2, 2a ustawy o VAT tj. zaświadczenia/oświadczenia o braku zaległości we wpłatach należnych składek na ubezpieczenie społeczne oraz we wpłatach poszczególnych podatków stanowiących dochód budżetu państwa jak również potwierdzenia zarejestrowania podatnika jako podatnika VAT czynnego. Należy podkreślić, że walor aktualności mają wymienione w art. 33a ust. 2 ustawy o VAT zaświadczenia wydane nie wcześniej niż 6 miesięcy przed dokonaniem importu.
Sąd nie podziela argumentacji skargi, iż organy podatkowe błędnie uznały, że oświadczenie o którym mowa w art. 33a ust. 2a ustawy o VAT ma termin ważności wynoszący 6 miesięcy, analogicznie jak zaświadczenie, o którym mowa w art. 33a ust. 2 pkt 1 ustawy o VAT, a w konsekwencji, jeśli po "upływie" tego "terminu" podatnik ponownie nie złoży takiego oświadczenia, traci możliwość rozliczania VAT z tytułu importu towarów na podstawie art. 33a ustawy o VAT i powinien rozliczać VAT na podstawie art. 33 ust. 4 ustawy o VAT.
Jak słusznie bowiem zauważył organ odwoławczy, podatnik nie może dowolnie ustalać momentu kiedy nastąpi przedłożenie zaświadczenia (oświadczenia). Natomiast jest obowiązany przedkładać w przewidzianym prawem terminie aktualne zaświadczenia (oświadczenia), które dezaktualizują się po zakończeniu danego okresu rozliczeniowego.
Tym samym nieprawidłowe jest stanowisko Skarżącej, iż oświadczenia o braku zaległości podatkowych mogą być złożone tylko raz i nie muszą być powielane co pół roku, tak jak zaświadczenia urzędowe wymienione w art. 33a ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy o VAT.
Sąd podkreśla, że z treści art. 33a ustawy o VAT wynika, że aby skorzystać z trybu uproszczonego podatnik zobowiązany jest nie tylko do posiadania określonych, aktualnych dokumentów, ale również do ich przedstawienia właściwemu organowi podatkowemu przed dokonaniem rozliczenia. Procedura ta dotyczy bowiem jedynie podatników VAT czynnych, którzy nie posiadają zaległości we wpłatach należnych składek na ubezpieczenie społeczne oraz we wpłatach poszczególnych podatków stanowiących dochód budżetu państwa, przekraczających odrębnie z każdego tytułu, w tym odrębnie w każdym podatku, odpowiednio 3% kwoty należnych składek i należnych zobowiązań podatkowych w poszczególnych podatkach. Zawarty w treści art. 33a ustawy o VAT zwrot "pod warunkiem" wyraźnie wskazuje, że tego typu dokumenty powinny być przedstawione organowi na moment dokonania importu towarów. Dopiero zatem spełnienie warunku, pozwala na zastosowanie mechanizmu rozliczania VAT od importu towarów w ramach deklaracji podatkowej. Zdaniem Sądu właściwie zatem organy podatkowe oparły się na wykładni językowej jako wiodącej przy interpretacji prawa podatkowego.
Taki pogląd prezentowany jest w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m.in. wyroki WSA we Wrocławiu z dnia 12 grudnia 2018 r. sygn. akt I SA/Wr 980/18 i 18 grudnia 2018 r. sygn. akt I SA/Wr 1024/18), a Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę stanowisko to podziela.
Jak stwierdził WSA we Wrocławiu we wskazanych wyżej wyrokach, identyczne sformułowanie "pod warunkiem" zawiera również art. 33 ust. 7a ustawy o VAT. Przepis ten stanowi, że przepisu ust. 7 nie stosuje się, gdy zabezpieczenie potencjalnego długu celnego wymaganego zgodnie z:
1) art. 148 ust. 2 lit. c lub art. 211 ust. 3 lit. c rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 952/2013 z dnia 9 października 2013 r. ustanawiającego unijny kodeks celny (Dz. Urz. UE L 269 z 10.10.2013, str. 1, ze zm.),
2) art. 115 ust. 1 lit. a i ust. 2 lit. a rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2015/2446 z 28 lipca 2015 r. uzupełniającego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 952/2013 w odniesieniu do szczegółowych zasad dotyczących niektórych przepisów unijnego kodeksu celnego (Dz. Urz. UE L 343 z 29.12.2015, str. 1, ze zm.), dalej: "rozporządzeniem 2015/2446",
– dotyczy przypadków objęcia towarów czasowym składowaniem lub procedurą: końcowego przeznaczenia, składowania celnego, uszlachetniania czynnego lub odprawy czasowej z całkowitym zwolnieniem od należności celnych przywozowych, pod warunkiem, że podatnik przedstawi organowi celnemu dokumenty potwierdzające, że jest zarejestrowany jako podatnik VAT czynny i nie posiada zaległości z tytułu cła i podatków stanowiących dochód budżetu państwa, składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz nie jest wobec niego prowadzone postępowanie egzekucyjne, likwidacyjne lub upadłościowe.
W myśl art. 33 ust. 7 ustawy o VAT organ celny zabezpiecza kwotę podatku, jeżeli podatek ten nie został uiszczony, w przypadkach i trybie stosowanych przy zabezpieczaniu należności celnych na podstawie przepisów celnych, z zastrzeżeniem ust. 7a-7e. Analiza treści art. 33 ust. 7a ustawy o VAT, w powiązaniu z art. 33 ust. 7 ww. ustawy potwierdza, że przedstawienie wymaganych tam dokumentów musi nastąpić przed odprawą celną, w innym przypadku podatnik będzie obligowany do złożenia zabezpieczenia.
Innych wniosków nie sposób wyprowadzić z treści regulacji art. 42 ustawy o VAT odnoszącej się do warunków stosowania stawki VAT 0% przy eksporcie towarów. Sposób zredagowania ww. przepisu jest bowiem odmienny od mającego zastosowanie w niniejszej sprawie. W żadnej jednostce redakcyjnej art. 42 ustawy o VAT nie ma mowy o obowiązku przedstawienia właściwym organom podatkowym określonych dokumentów, ustawodawca wskazuje jedynie na warunek ich posiadania przez podatnika. Podobnie rzecz się ma z certyfikatem rezydencji przewidzianym w ustawie o podatku dochodowym od osób prawnych, który płatnik ma obowiązek posiadać (por. m.in. art. 26 ust. 1 ww. ustawy).
W przedmiotowej sprawie nie można również, w drodze analogii, zastosować terminu przewidzianego w treści art. 33a ust. 6 ustawy o VAT, zgodnie z którym podatnik jest obowiązany do przedstawienia naczelnikowi urzędu celno-skarbowego dokumentów potwierdzających rozliczenie kwoty podatku należnego z tytułu importu towarów w deklaracji podatkowej w terminie 4 miesięcy po miesiącu, w którym powstał obowiązek podatkowy z tytułu importu towarów. Przepis ten wskazuje wyraźnie, że chodzi tutaj o nowy obowiązek sprawozdawczy, zgodnie z którym podatnicy zobowiązani są poinformować ww. organ o rozliczeniu VAT należnego w deklaracji podatkowej poprzez przedłożenie stosownych dokumentów, tj. deklaracji podatkowej z potwierdzeniem jej złożenia w urzędzie skarbowym [prezentatą urzędu na kopii deklaracji lub urzędowym poświadczeniem odbioru (UPO), tj. potwierdzeniem złożenia deklaracji podatkowej w formie elektronicznej], ewentualnie w połączeniu z zapisami w ewidencjach sprzedaży podatnika (w której ujęte są poszczególne operacje importowe). Przewidziany w tym przepisie termin nie jest terminem do spełnienia warunku w postaci przedłożenia stosownych zaświadczeń/oświadczeń przewidzianych w art. 33a ust. 2 i 2a ustawy o VAT.
Sąd stwierdza, że państwo polskie było uprawnione do określenia szczegółowych zasad płatności podatku od importu oraz miało prawo do ustanawiania warunków uprawniających do innego niż podstawowe, rozliczenia VAT od importu. Stanowisko w tej sprawie zostało ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m.in. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 11 grudnia 2018 r. sygn. akt I SA/Wr 975/18, sygn. akt I SA/Wr 1008/18), a Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, to stanowisko podziela. Zgodnie z art. 211 dyrektywy VAT, państwa członkowskie określają szczegółowe zasady dotyczące płatności z tytułu importu towarów. Państwa członkowskie mogą w szczególności postanowić, że w przypadku importu towarów przez podatników lub osoby zobowiązane do zapłaty VAT lub przez niektóre kategorie tych podatników lub osób, VAT należny z tytułu importu nie musi zostać zapłacony w momencie importu, pod warunkiem, że podatek ten zostanie wyszczególniony jako należny w deklaracji VAT sporządzonej zgodnie z art. 250 dyrektywy VAT.
W wyroku z 21 lutego 2013 r. S.C. Mora IPR SRL, C-79/12, EU:C:2013:98, TSUE wyraźnie podkreślił, że z art. 211 dyrektywy VAT wynika, że państwa członkowskie mogą wprowadzić prawo do odroczonej płatności VAT z tytułu importu i przyznać tę metodę płatności nie wszystkim podatnikom, ale niektórym [ich] kategoriom (pkt 25). TSUE nie miał wątpliwości, że wykładni art. 211 dyrektywy VAT należy dokonywać w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie stosowaniu uregulowań państwa członkowskiego, takich jak te w sprawie głównej, uzależniających odroczoną płatność VAT z tytułu importu towarów od uzyskania zaświadczenia nieprzewidzianego w dyrektywie, o ile warunki uzyskania takiego zaświadczenia są zgodne z zasadą neutralności podatkowej, co podlega weryfikacji sądu krajowego.
Powyższe potwierdza też brzmienie art. 273 dyrektywy VAT i orzeczenia TSUE zapadłe na jego tle. Zgodnie z art. 273 dyrektywy VAT państwa członkowskie mogą nałożyć inne obowiązki, jakie uznają za niezbędne dla zapewnienia prawidłowego poboru VAT i zapobieżenia oszustwom podatkowym, pod warunkiem równego traktowania transakcji krajowych i transakcji dokonywanych między państwami członkowskim przez podatników oraz pod warunkiem, że obowiązki te, w wymianie handlowej między państwami członkowskimi, nie będą prowadzić do powstania formalności związanych z przekraczaniem granic. Możliwość przewidziana w akapicie pierwszym nie może zostać wykorzystana do nałożenia dodatkowych obowiązków związanych z fakturowaniem poza obowiązkami, które zostały określone w rozdziale 3.
W tym względzie Trybunał wyjaśnił, że z przepisu tego wynika, że każde państwo członkowskie jest zobowiązane do podjęcia wszelkich legislacyjnych i administracyjnych kroków mogących zapewnić pełny pobór VAT na swoim terytorium i zwalczanie przestępczości podatkowej (wyrok TSUE z 9 lipca 2015 r., Cabinet Medical Veterinar Dr. Tomoiagă Andrei, C-144/14, EU:C:2015:452, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo). Trybunał stwierdził również, że art. 273 dyrektywy VAT, poza określonymi w nim ograniczeniami, nie precyzuje ani warunków, ani obowiązków, jakie mogą przewidzieć państwa członkowskie, i że w konsekwencji przepis ten przyznaje państwom członkowskim zakres swobodnego uznania co do środków zmierzających do zapewnienia pełnego poboru należnego VAT na ich terytorium i zapobieżenia oszustwom (wyrok z 26 października 2017 r., BB construct, C-534/16, EU:C:2017:820, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).
W odniesieniu do zasady neutralności podatkowej VAT, która stanowi dokonany przez prawodawcę Unii w dziedzinie VAT przykład ogólnej zasady równego traktowania (wyrok TSUE z 26 października 2017 r., BB construct, C 534/16, EU:C:2017:820, pkt 29) stwierdzono już, że środki, jakie państwa członkowskie mogą przyjąć w celu zapewnienia prawidłowego poboru VAT i zapobieżenia oszustwom, nie mogą być wykorzystywane w sposób, który podważałby neutralność VAT (zob. podobnie wyrok TSUE z 11 kwietnia 2013 r., Rusedespred, C-138/12, EU:C:2013:233, pkt 28, 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
Przepisy ustawy o VAT wskazują, że w sytuacji, gdy zastosowanie ma procedura przewidziana w treści art. 33 ust. 1 i 4 ustawy o VAT, prawo odliczenia podatku przysługuje na mocy art. 86 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy o VAT. Należy zauważyć, że wybór procedury uproszczonej z art. 33a ustawy o VAT nie ma na celu pomniejszanie podatku naliczonego (zastosowanie art. 86 ust. 1 pkt 2 lit. b ustawy o VAT), lecz jedynie przesunięcie rozliczenia podatku należnego w innym czasie niż zgłoszenie celne, tj. w deklaracji podatkowej. Warunki zaś jakie musi spełnić podatnik, nie stanowią naruszenia zasady neutralności podatkowej. Każdy podatnik może uzyskać stosowne zaświadczenia, jeżeli wystąpi z odpowiednim wnioskiem do właściwych organów podatkowych. Ponadto umożliwienie podatnikom wybrania metody odroczonej płatności bez spełnienia określonych warunków przyznawałoby im nienależną korzyść konkurencyjną, na szkodę innych przedsiębiorców, którzy zobowiązani są co do zasady rozliczyć VAT należny w zgłoszeniu celnym.
Zdaniem Sądu taka regulacja nie narusza art. 211 dyrektywy VAT i mieści się w granicach swobody państwa członkowskiego do określenia szczegółowych zasad dotyczących płatności z tytułu importu towarów.
W ocenie Sądu, nałożony przepisem art. 33a ustawy o VAT obowiązek wykazania się dokumentami określonej treści nie stanowi dla przedsiębiorcy nadmiernego utrudnienia, a jednocześnie zabezpiecza przed korzystaniem z procedury uproszczonej przez podmioty nie spełniające określonych przez ustawodawcę warunków. Organ podatkowy ma prawo do uzyskania informacji, czy podmiot dokonujący rozliczenia w trybie uprzywilejowanym jest podmiotem godnym zaufania.
W tym miejscu przypomnieć należy, iż z przepisu art. 33a ustawy o VAT wynika jednoznacznie, że aby skorzystać z trybu uproszczonego czynny podatnik VAT nie może posiadać zaległości podatkowych. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, iż Skarżąca posiada zaległości we wpłatach podatków stanowiących dochód budżetu państwa, przekraczających 3% kwoty należnych zobowiązań podatkowych w podatkach VAT i CIT m.in. za lipiec 2006 r. Istotne jest, iż są to zaległości podatkowe niekwestionowane przez Skarżącą i uznane przez nią.
Wbrew zatem twierdzeniom skargi zaległości podatkowe Skarżącej, to nie tylko kwoty sporne, objęte odwoławczym postępowaniem podatkowym, w którym znajduje się Spółka, ale są to również zaległości we wpłatach należności niespornych, które powstały z mocy prawa.
Godzi się również zauważyć, iż łącznie zaległości podatkowe w Drugim Mazowieckim Urzędzie Skarbowym w W. objęte otwartym postępowaniem sanacyjnym na 1 sierpnia 2016 r. tj. dzień wydania postanowienia przez Sąd Rejonowy dla Miasta Stołecznego Warszawy w Warszawie Wydział X Gospodarczy ds. upadłościowych i restrukturyzacyjnych w sprawie sygn. akt [...] wynoszą w ogólnej kwocie należności głównej 65.944.418,00 zł plus odsetki, a w szczególności w podatkach: do towarów i usług za okresy 07-12/2011 r., 01/2012 r., 01-02/2013 r., 07/2016 r., należność główna 65.931.663,00 zł plus odsetki, zryczałtowanym podatku dochodowym przychodów innych źródeł PIT-8 za 07/2016 r. Należność główna 12.755,00 zł.
Sąd stwierdza, iż poza zaległościami podatkowymi Skarżącej objętymi otwartym postępowaniem sanacyjnym istnieją zaległości w podatku VAT w kwocie 3.442.388,00 zł wynikające z decyzji Naczelnika UCS z dnia [...] stycznia 2018 r. za okresy 08-12/2010 r., utrzymanej w mocy decyzją Dyrektora IAS z dnia [...] kwietnia 2018 r. Skargę na ww. decyzję organu odwoławczego WSA w Warszawie oddalił wyrokiem z dnia 12 marca 2019 r., sygn. akt III SA/Wa 1620/18.
Konsekwencją niedochowania wymogów opisanych w art. 33a ust. 1 i ust. 2 ustawy o VAT jest brak prawa do rozliczenia podatku w tym trybie i konieczność zapłaty odsetek za zwłokę. Niespełnienie przez podatnika przewidzianych w przepisie warunków oznacza, że powinien on rozliczyć VAT zgodnie z zasadą ogólną w zgłoszeniu celnym.
Takie rozwiązanie nie jest kwestionowane przez TSUE. W wyroku z 17 lipca 2014 r. Equoland, EU:C:2014:2091, pkt 46-48 Trybunał stwierdził, że zapłata odsetek za zwłokę może stanowić odpowiednią sankcję w przypadku naruszenia formalnego obowiązku, o ile nie wychodzi ona poza to, co jest konieczne do osiągnięcia realizowanych celów polegających na zapewnianiu prawidłowego poboru podatku VAT i zapobieganiu oszustwom.
W wyroku z 9 września 2004 r., Vermietungsgesellschaft Objekt Kirchberg, C-269/03, EU:C:2004:512 TSUE (odnosząc się do innej procedury szczególnej - system szczególny dla małych przedsiębiorców) orzekł, że prawo Unii, a w szczególności zasada proporcjonalności, nie stoją na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie, które skorzystało z uprawnienia do przyznania swoim podatnikom prawa wyboru szczególnego systemu opodatkowania, przyjęło przepisy, które uzależniają całkowite odliczenie VAT naliczonego od uprzedniego uzyskania od organu podatkowego zatwierdzenia o charakterze nieretroaktywnym. Trybunał wyjaśnił w tym względzie, że brak retroaktywności procedury zatwierdzenia nie czyni jej nieproporcjonalną (ww. wyrok TSUE, pkt 29). Tę samą tezę TSUE powtórzył w wyroku z dnia 17 maja 2018 r., Dávid Vámos, C-566/16, EU:C:2018:321, pkt 43 i 44.
Zdaniem Sądu w sprawie nie doszło do naruszenia zasady in dubio pro tributario, określonej w art. 2a O.p. Należy podkreślić, że wyrażona w art. 2a O.p. zasada rozstrzygania wątpliwości na korzyść podatnika dotyczy tylko wątpliwości co do treści przepisów prawa, a takich wątpliwości w odniesieniu do przepisów prawa mających zastosowanie w rozpoznawanej sprawie nie było. Jak wykazano wyżej art. 33a ustawy o VAT zawiera istotne uproszczenie rozliczenia podatku z tytułu importu, co uzasadnia wymaganie spełnienia określonych warunków.
Należy podkreślić, że przyjęcie zgłoszenia celnego i zwolnienie towarów nie jest równoznaczne z uznaniem zgłoszenia celnego za prawidłowe. To na zgłaszającym ciąży obowiązek wykazania prawidłowych danych w zgłoszeniu celnym. Jednocześnie organy celne mogą poddać weryfikacji zgłoszenie celne zarówno po przyjęciu zgłoszenia, lecz przed wydaniem towaru (art. 188 UKC), jak również po zgłoszeniu towaru. Jak wynika z art. 48 UKC, organy celne mogą weryfikować prawidłowość i kompletność informacji podanych w zgłoszeniu celnym, a także weryfikować istnienie, autentyczność, prawidłowość i ważność wszelkich załączonych dokumentów oraz mogą kontrolować księgowość zgłaszającego i pozostałą dokumentację dotyczącą operacji odnoszących się do towarów lub uprzednich lub późniejszych operacji handlowych związanych z tymi towarami po ich zwolnieniu.
Bezzasadny jest również podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 53 § 4 Ordynacji podatkowej. Trafnie bowiem organ odwoławczy wskazał, iż skoro strona skarżąca straciła prawo do korzystania z uprawnienia wynikającego z art. 33a ustawy o VAT, to do terminów zapłaty podatku ma zastosowanie art. 33 ust. 4 ustawy o VAT. zgodnie z którym podatnik jest zobowiązany do wpłacenia kwoty obliczonego podatku w terminie 10 dni licząc od dnia jego powiadomienia przez organ celny o wysokości należności podatkowych. W niniejszej sprawie powiadomienie podatnika o wysokości należności podatkowych nastąpiło w dniu dokonania zgłoszenia celnego uzupełniającego. Strona nie dokonała zapłaty podatku w terminie 10 dni od dnia powiadomienia o wysokości należności podatkowych.
Podnieść również przy tym należy, że zaległość podatkowa to podatek niezapłacony w terminie płatności - art. 51 § 1 Ordynacji podatkowej. Powstaje na skutek samego uchybienia terminu płatności wyznaczonego na podstawie przepisów obowiązującego prawa. Podstawowym elementem konstrukcyjnym definicji zaległości podatkowej jest termin płatności podatku. Od zaległości podatkowych, z zastrzeżeniem art. 54 Ordynacji podatkowej, naliczane są odsetki za zwłokę - art. 53 § 1 Ordynacji podatkowej. Powstanie odsetek za zwłokę wynika ze zwłoki w zapłacie zobowiązania. Natomiast utrata prawa do rozliczenia podatku, na zasadach określonych w art. 33a ust. 1 ustawy o VAT powoduje, że podatnik jest zobowiązany do zapłaty organowi celnemu nie tylko kwoty podatku, ale też odsetek, ponieważ w zaistniałej sytuacji powstała zwłoka w zapłacie zobowiązania.
Należy jednocześnie podkreślić, iż przepis art. 62 § 4 Ordynacji podatkowej stanowi, że w sprawie zaliczenia wpłaty na poczet zaległości podatkowych, odsetek za zwłokę oraz kosztów upomnienia wydaje się postanowienie, na które służy zażalenie, z zastrzeżeniem § 4a. Przepis art. 62 § 4a Ordynacji podatkowej wymienia przypadki, w których organ podatkowy - jedynie na wniosek - wydaje postanowienie w sprawie zaliczenia wpłaty. Stosownie zaś do art. 55 § 2 Ordynacji podatkowej jeżeli dokonana wpłata nie pokrywa kwoty zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę, wpłatę tę zalicza się proporcjonalnie na poczet kwoty zaległości podatkowej oraz kwoty odsetek za zwłokę w stosunku, w jakim, w dniu wpłaty, pozostaje kwota zaległości podatkowej do kwoty odsetek za zwłokę. Z powołanych wyżej przepisów jednoznacznie wynika, że organ podatkowy rozlicza dokonaną przez podatnika wpłatę, a zatem ma on obowiązek uwzględnienia takiego stanu rzeczy i potwierdzenia go stosownym aktem administracyjnym. Postanowienie to jest aktem formalnym (nie przesądzającym o istnieniu zaległości podatkowej), informującym o sposobie zaliczenia wpłaty. Jeżeli strona skarżąca nie będzie zgadzać się ze sposobem zaliczenia wpłaty może w odrębnym postępowaniu podnosić w tym zakresie stosowną argumentację, kwestionującą postępowanie organu podatkowego.
Odnosząc się zaś do podniesionych w skardze zarzutów naruszenia art. 299c Ordynacji podatkowej zauważyć należy, iż w rozpoznawanej kategorii spraw organy nie posiadały z urzędu danych wymaganych przepisem art. 33a ust. 2 ustawy o VAT bowiem urzędy właściwe do wydania wymaganych zaświadczeń nie posiadają zintegrowanych baz danych. Zgodnie z art. 306d § 1 Ordynacji podatkowej, organ podatkowy nie może żądać zaświadczenia ani oświadczenia na potwierdzenie faktów lub stanu prawnego, jeżeli znane są one organowi z urzędu lub możliwe są do ustalenia przez organ na podstawie wskazanych w tym przepisie źródeł. Należy jednak podkreślić, że art. 33a ustawy o VAT ma charakter szczególny w odniesieniu do art. 306d Ordynacji podatkowej. Powoływany przepis nie może uchylać ustalonych szczególnymi przepisami warunków, których spełnienie uprawnia podatnika do określonych korzyści podatkowych lub uproszczeń. Taki zaś charakter mają dokumenty (w tym oświadczenia) wymagane na mocy art. 33a ustawy o VAT.
Reasumując, w ocenie Sądu, w kontrolowanym postępowaniu wyjaśniono wszystkie niezbędne do wydania decyzji okoliczności faktyczne. Podjęto wszelkie niezbędne działania w celu wyjaśnienia sprawy, zapewniając stronie udział w postępowaniu i podejmując niezbędne kroki w celu wyjaśniania przesłanek, jakimi kierował się organ podatkowy w toku postępowania. Stan faktyczny sprawy został ustalony w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu. Zebrany w sprawie materiał dowodowy został wnikliwie rozpatrzony i oceniony, a dokonana ocena nie wykracza poza granice swobodnej oceny dowodów określonej w art. 191 Ordynacji podatkowej.
Ponadto uzasadnienie faktyczne zaskarżonej decyzji zawiera szczegółowe wykazanie faktów, na których oparł się organ, a uzasadnienie prawne odnosi się do prawidłowo zastosowanych przepisów prawa.
W świetle przywołanych okoliczności Sąd nie stwierdził żadnego innego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności.
Mając powyższe na uwadze, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Zdanie odrębne
UZASADNIENIE
ZDANIA ODRĘBNEGO SĘDZIEGO KRYSTYNY MADALIŃSKIEJ - URBANIAK
Mając na uwadze wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej jako: TSUE) z 19.11.2019 r. w połączonych sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 5.12.2019 r. o sygn. akt III PO 7/18 powzięłam wątpliwości co do prawidłowości składu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego rozpoznającego niniejszą sprawę, co w konsekwencji może doprowadzić do skutecznego wzruszenia tego orzeczenia. Nie zostały przy tym podjęte żadne czynności zmierzające do usunięcia tych wątpliwości.
W tej sytuacji uznałam, że procedujący w sprawie skład Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie powinien był przystępować do rozpoznawania skargi, dopóki nie zostaną usunięte wątpliwości co do prawidłowości jego obsady.
1. Niezależne sądy i niezawiśli sędziowie są gwarantem realizacji przysługującego każdemu konstytucyjnego prawa do sądu. Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.
2. Prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przysługuje każdemu także na mocy art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej jako: Konwencja).
3. Podkreślenia wymaga, że pozycja prawna Konwencji w polskim porządku prawnym odpowiada umowom ratyfikowanym za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie (art. 241 Konstytucji RP), stąd też Konwencja jest częścią wewnętrznego porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej oraz – niezależnie od pełnienia roli wskazówki interpretacyjnej przy podejmowaniu rozstrzygnięć na podstawie prawa wewnętrznego – może stanowić bezpośrednią podstawę decyzji organów krajowych, w tym sądów. Znacząca jest także zasada określona w art. 91 ust. 2 Konstytucji RP, z której wynika, że jeżeli postanowień Konwencji nie da pogodzić z ustawą, ma ona pierwszeństwo przed przepisami ustawy. Stosownie do art. 1 Konwencji, umawiające się państwa zobowiązane są zapewnić każdemu człowiekowi, podlegającemu ich jurysdykcji, prawa i wolności określone w rozdziale I. W konsekwencji, odmiennie niż w wypadku klasycznych umów międzynarodowych, Konwencja nie rodzi wyłącznie zobowiązań międzypaństwowych, lecz ustanawia też negatywne i pozytywne obowiązki umawiających się państw wobec podlegających ich jurysdykcji podmiotów. Inaczej mówiąc, sądy są zobligowane do dokonywania wykładni prawa krajowego zgodnie przepisami Konwencji.
4. Prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu gwarantuje także prawo Unii Europejskie, a mianowicie art. 47 Karty Praw Podstawowych. Co istotne zgodnie z art. 91 ust. 2 Konstytucji RP jeżeli postanowień takiego aktu jak Karta Praw Podstawowych nie da pogodzić z ustawą, ma ona pierwszeństwo przed przepisami ustawy.
5. Niezawisłość i bezstronność sądu służy budowaniu zaufania społecznego do sądów, co jest kwestią zasadniczą w społeczeństwie demokratycznym (wyrok ETPCz z 10.01.2012 r., skarga nr 33530/06, Pohoska przeciwko Polsce). Przy ustalaniu, czy dany organ może zostać uznany za niezawisły w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji, należy uwzględnić m.in. sposób mianowania jego członków oraz długość ich kadencji, istnienie gwarancji zabezpieczających przed naciskami z zewnątrz, ale także to, czy organ sprawia wrażenie niezawisłości (wyrok ETPCz z 30.11.2010 r., Urban przeciwko Polsce, skarga nr 23614/08). Art. 6 ust. 1 Konwencji wymaga, aby sądy były niezależne nie tylko od władzy wykonawczej i od stron postępowania, ale również od władzy ustawodawczej (wyrok ETPCz z 26.08.2003 r., Filipini przeciwko San Marino, skarga nr 10526/02). Kwestie niezawisłości i bezstronności sądu są ze sobą nierozerwalnie związane. W myśl orzecznictwa strasburskiego, sądy powinny być bezstronne nie tylko z subiektywnego punktu widzenia, ale także powinny być bezstronne obiektywnie, tj. powinny wykluczać jakiekolwiek wątpliwości co do ich bezstronności (wyrok ETPCz z 3.06.2005 r., Brudnicka i inni przeciwko Polsce, skarga nr 54723/00). Art. 6 ust. 1 Konwencji wymaga zatem, aby sąd sprawiał wrażenie niezawisłości i był obiektywnie bezstronny (wyrok ETPCz z 8.02.02010 r., McGonnell przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 28488/95; por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 27.02.2018 r., C-64/16, Associação Sindical dos Juízes Portugueses p. Tribunal de Contas i z dnia 25.07.2018 r., C-216/18 PPU, LM; zob. także art. art. 19 ust.1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej; dalej jako: TUE).
6. Orzecznictwo ETPCz dotyczące standardu "niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą" jest bardzo obszerne. W kontekście realiów niniejszego zdania odrębnego dla zbadania dochowania wymogów płynących z art. 6 ust. 1 Konwencji wymagają rozważenia skutki ewentualnych wadliwości związanych z powołaniem sędziego do orzekania w danym sądzie, który brał udział w rozpoznaniu danej sprawy. Za "sąd" może być uznany tylko organ wykonujący "władzę sądzenia", tzn. organ, który rozstrzyga sprawy przekazane do jego kompetencji respektując zasadę państwa prawa (rule of law) i po przeprowadzeniu postępowania w sposób przewidziany prawem (m.in. wyrok ETPCz z dnia 30.11.1987 r., H. p. Belgii, skarga nr 8950/80). Organ ten musi spełniać dalsze wymogi: niezależności (w szczególności od władzy wykonawczej), bezstronności oraz warunki dotyczące czasu trwania kadencji jego członków. Procedura stosowana przez ten organ w ramach wykonywania kompetencji orzeczniczych musi oferować pewne gwarancje, z których część została wyrażona w samym art. 6 ust. 1 Konwencji (m.in. wyroki ETPCz: z dnia 23.06.1981 r., Le Compte, Van Leuven i De Meyere p. Belgii, skargi nr 7299/75, 7496/76; z dnia 29.04.1988 r., Belilos p. Szwajcarii, skarga nr 10328/83; z dnia 8.06.2006 r., Woś p. Polsce, skarga nr 22860/02; z dnia 3.04.2013 r., Julius Kloiber Schlachthof gmbh i inni p. Austrii, skargi nr 21565/07, 21572/07, 21575/07 i 21580/07). W orzecznictwie ETPCz wskazuje się też, że sformułowanie "sąd ustanowiony ustawą" należy rozumieć jako wymagające tego, aby krajowy porządek normatywny regulował za pomocą norm prawnych fundamentalne zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania danego organu. Kwestie te nie mogą być rozstrzygane arbitralnie. Sąd musi zatem zostać powołany na mocy przepisów, a także w ten sam sposób musi zostać określona jego właściwość (m.in. wyrok ETPCz z dnia 28.11.2002 r. w sprawie Lavents p. Łotwie, skarga nr 58442/00). Co do zasady powyższe kwestie powinny być regulowane w aktach normatywnych powszechnie obowiązujących i uchwalonych przez władzę ustawodawczą (m.in. wyrok ETPCz z dnia 11.07.2006 r. w sprawie Gurov p. Mołdawii, nr skargi 36455/02).
8. Z punktu widzenia wątpliwości co do prawidłowości obsady Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie należy zwrócić uwagę na dwa aspekty:
1) "prawa do sądu ustanowionego ustawą" w kontekście dopuszczenia do orzekania osoby, co do której istnieją wątpliwości co do jej uprawnienia do orzekania;
2) wymogów procedury powołania na sędziego w kontekście zagwarantowania przymiotu niezawisłości.
9. Prawo do "sądu ustanowionego ustawą" oznacza, że w społeczeństwie demokratycznym organizacja sądownictwa, rozumiana jako powołanie sędziów i wskazanie właściwości sądów, nie może być pozostawiona władzy wykonawczej, ale winna być uregulowana przez prawo przyjęte przez parlament (m.in. wyrok ETPCz z 28.11.2002 r., Lavents p. Łotwie, skarga nr 58442/00). Wymóg ustawowego uregulowania podstaw funkcjonowania sądów obejmuje także sposób wyznaczenia składu orzekającego w konkretnej sprawie. W konsekwencji, jeżeli w składzie orzekającym znajdują się członkowie nieupoważnieni w myśl prawa krajowego do pełnienia ich funkcji, to dochodzi do naruszenia prawa do "sądu ustanowionego ustawą". ETPCz oceniał tę kwestię przede wszystkim w kilku orzeczeniach wydanych wobec Rosji, a dotyczących zarzutów nieprawidłowości przy wyborze ławników (wyrok ETPCz z dnia 4.03.2003 r., w sprawie Posokhov p. Rosji, skarga nr 63486/00; wyrok ETPCz z dnia 23.04.2009 r., w sprawie Moskovets p. Rosji, skarga nr 14370/03; wyrok ETPCz z dnia 14.06.2011 r., w sprawie Sevanstyanov p. Rosji, skarga nr 75911/01). We wszystkich orzeczeniach dotyczących tej kwestii w zasadzie każde naruszenie ustawowych wymogów dotyczących wyboru ławników i sposobu wyznaczania ich do konkretnego składu orzekającego skutkowało stwierdzeniem naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji.
10. W dotychczasowym orzecznictwie dotyczącym Polski, ETPCz wypowiedział się już co do wątpliwości w zakresie zgodności z art. 6 Konwencji w sytuacji, w której w sprawie karnej orzekał sąd, w którego składzie zasiadał sędzia nieprawidłowo delegowany do rozpoznania sprawy (wyrok ETPCz z dnia 25.10.2011 r., sprawa Richert p. Polsce, skarga nr 54809/07). Została także oceniona z punktu widzenia art. 6 Konwencji sytuacja, w której wyznaczono sędziego do konkretnej sprawy z naruszeniem wymogów art. 351 § 1 k.p.k. w jego pierwotnym brzmieniu (wyrok ETPCz z dnia 12.04.2018 r., sprawa Chim i Przywieczerski p. Polsce, skargi nr 36661/07 i 38433/07). W sprawie Richert p. Polsce ETPCz stwierdził naruszenie art. 6 ust. 1 Konwencji. Trybunał przyjął założenie o wystąpieniu w sprawie bezwzględnej przyczyny odwoławczej (odpowiednika nieważności w postępowaniu sądowoadministacyjnym i cywilnym) pomimo istniejących w tej kwestii wątpliwości w polskim systemie prawnym związanych z interpretacją art. 77 Prawa o ustroju sądów powszechnych. To założenie pozwoliło następnie Trybunałowi na sformułowanie tezy, że Sąd Najwyższy miał obowiązek zbadać kwestię należytej obsady sądu z urzędu, poza granicami wniesionej kasacji. Wskazany wyrok ETPCz stał się podstawą wznowienia postępowania karnego przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 540 § 3 k.p.k. (sprawa III KO 58/13). Z kolei w sprawie Chim i Przywieczerski p. Polsce ETPCz podał w wątpliwość pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17.11.2005 r., I KZP 43/05, że "wyznaczenie składu sądu z naruszeniem reguł określonych w art. 350 § 1 k.p.k. i art. 351 § 1 k.p.k. stanowi względną przyczynę odwoławczą, o której mowa w art. 438 pkt 2 k.p.k.". ETPCz twierdząc, że sąd pierwszej instancji, który rozpoznawał sprawę skarżących, nie może być uznawany za sąd ustanowiony ustawą, de facto uznał, że mogła wystąpić w tym wypadku bezwzględna przyczyna odwoławcza. Tym samym ETPCz nie podzielił stanowiska sądów polskich, że stwierdzone naruszenie nie miało wpływu na treść orzeczenia. Trybunał uznał naruszenie prawa do sądu ustanowionego ustawą za uchybienie na tyle poważne, że wymagało ono naprawienia (por. wyrok ETPC z dnia 11.07.2006 r. w sprawie Gurov przeciwko Mołdawii, skarga nr 36455/02; wyrok ten zapadł na tle sprawy, w której w składzie orzekającym orzekał sędzia, który został powołany do pełnienia urzędu na 10 lat, a sąd krajowy orzekł po upływie tego okresu).
11. ETPCz podchodzi bardzo rygorystycznie do obowiązku przestrzegania przez państwa - strony Konwencji reguł dotyczących wyznaczania składów orzekających (w tym nawet dość technicznych związanych z zasadami losowania członków składu orzekającego) oraz reguł związanych z określaniem granic temporalnych orzekania sędziego w danym sądzie (w ramach ustawowo przewidzianej kadencji czy też delegacji do pełnienia obowiązków w innym sądzie). Ich naruszenie jest jednolicie i jednoznacznie kwalifikowane przez ETPCz jako naruszenie prawa do rozpoznania sprawy przez sąd ustanowiony ustawą (art. 6 ust. 1 Konwencji).
12. Jak chodzi o wymogi procedury powołania na sędziego w kontekście zagwarantowania przymiotu niezawisłości, ETPCz krytycznie ocenia te sytuacje, w których uwarunkowania instytucjonalne związane z prawidłowo przeprowadzoną procedurą wyboru osób sprawujących wymiar sprawiedliwości nie dają gwarancji ich niezawisłości. W tym kontekście warto przytoczyć wyroki ETPCz w sprawach: Brudnicka i inni p. Polsce oraz przede wszystkim Henryk Urban i Ryszard Urban p. Polsce. W pierwszej z wymienionych spraw, dotyczącej izb morskich, wskazano, że istotne znaczenie ma ocena związków strukturalnych między sądem i sędziami a organami pozostałych władz, które de facto mogą powodować, że powstała między powołującym a sędziami zależność hierarchiczna, która wyklucza niezależność (wyrok ETPCz z dnia 3.03.2005 r. w sprawie Brudnicka i inni p. Polsce, skarga nr 54723/00; por. też: wyrok ETPCz z dnia 29.04.1988 r. w sprawie Belilos p. Szwajcarii, skarga nr 10328/83). W drugiej z przywołanych spraw przedmiotem oceny ETPCz był natomiast status asesora sądowego w Polsce w kontekście istnienia wystarczających gwarancji jego niezależności. Trybunał strasburski przyjął, że pozycja prawna asesora sądowego nie dawała wystarczających gwarancji, które pozwalały uznać, że zapewnione zostało prawo jednostki do rozpoznania sprawy przez niezależny sąd. W tym zakresie ETPCz podzielił stanowisko wyrażone wcześniej przez polski Trybunał Konstytucyjny.
12. Kluczowe znaczenie dla ustalenia znaczenia wadliwości procesu powoływania sędziów dla dochowania wynikającego z art. 6 ust. 1 Konwencji standardu sądu ustanowionego ustawą ma jednak wyrok ETPCz z dnia 12.03.2019 r. w sprawie Guðmundur Andri Ástráðsson p. Islandii (skarga nr 26374/18). Wyrok ten jest o tyle ważny, że ETPCz po raz pierwszy wypowiedział się w nim in extenso o wpływie wadliwości procedur wyboru sędziów na uprawnienie jednostki z art. 6 ust. 1 Konwencji. Trybunał strasburski, analizując znaczenie ustalonych wad procesu nominacyjnego sędziego islandzkiego Sądu Apelacyjnego, który następnie rozpoznawał sprawę karną skarżącego, w pierwszej kolejności odnotował, że skarżący kwestionował w związku z powyższym zagwarantowanie mu prawa do rozpoznania sprawy przez sąd ustanowiony ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji. Zarzuty te zostały ostatecznie rozpoznane przez islandzki Sąd Najwyższy, który stwierdził, że zaistniałe w procesie wyboru sędziego orzekającego w sprawie skarżącego uchybienia nie skutkowały nieważnością jego powołania, a w związku z tym nie mogą być podstawą do kwestionowania zagwarantowania oskarżonemu prawa z art. 6 ust. 1 Konwencji. ETPCz podkreślił jednak, że rekonstruując w ogólności sposób rozumienia wymogu ustanowienia sądu ustawą z art. 6 ust. 1 Konwencji należy zauważyć, że ma on gwarantować, iż organizacja wymiaru sprawiedliwości w społeczeństwie demokratycznym nie będzie zależała od dyskrecjonalnych decyzji egzekutywy, ale będzie regulowana normami prawnymi przyjmowanymi przez parlament. W tym kontekście istotny jest zatem związek wymogu ustanowienia sądu ustawą z wymogiem niezależności i bezstronności sądu. Zdaniem ETPCz w sytuacji, w której dochodzi do rażącego naruszenia prawa krajowego w procesie wyboru sędziów, nie można twierdzić, że okoliczność ta pozostaje bez wpływu na poszanowanie wynikającego z art. 6 ust. 1 Konwencji standardu rozpoznania sprawy przez sąd ustanowiony ustawą. Oceniając charakter naruszenia prawa z perspektywy możliwości zakwalifikowania go jako rażącego, należy rozważyć, czy owo naruszenie jest fundamentalnej natury i czy pogwałcone normy stanowią integralną część regulacji dotyczących ukształtowania i funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Rażące naruszenie prawa oceniane jest przez pryzmat charakteru i ciężaru gatunkowego danej wadliwości. Ponadto wzięcia pod uwagę wymaga, czy naruszenie reguł wyboru sędziów było umyślne albo czy stanowiło przynajmniej wyraźne zlekceważenie mających zastosowanie w danej sprawie norm prawa krajowego. ETPCz wskazał także na bardzo ważne tło, na którym dokonywana jest powyższa ocena. Jest nim bowiem rosnące znaczenie zasady podziału władzy i konieczność ochrony niezależności sędziowskiej.
ETPCz podniósł, że należy odróżnić ocenę dokonywaną na podstawie prawa krajowego i zmierzającą do weryfikacji, czy powołanie danego sędziego w kontekście całokształtu procedury przewidzianej przez przepisy krajowe było ważne i skuteczne od oceny tego, czy proces ten i zaistniałe w jego trakcie naruszenia prawa nie powinny zostać ocenione jako rażące na potrzeby weryfikacji dochowania standardu prawa do rozpoznania sprawy przez sąd ustanowiony ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji.
W przypadku stwierdzenia, że wadliwości procesu wyboru sędziów powodują naruszenie prawa do rozpoznania sprawy przez sąd ustanowiony ustawą nie jest wymagana dodatkowa weryfikacja, czy powyższa wadliwość skutkowała nierzetelnością postępowania w sprawie skarżącego. Nie ma zatem potrzeby badania wpływu naruszenia prawa do sądu ustanowionego ustawą na rzetelność konkretnego postępowania, w którym występował skarżący i sam fakt niezapewnienia ustanowienia sądu ustawą decyduje o naruszeniu standardu konwencyjnego.
ETPCz wywiódł, że mając na względzie znaczenie niezależności sądownictwa, w szczególności od pozostałych dwóch władz, należy przyjąć, że zaistniałe w toku procesu selekcyjnego uchybienia miały charakter rażących naruszeń prawa. W toku postępowania mającego za przedmiot wybór sędziów Sądu Apelacyjnego władza wykonawcza wykroczyła poza ramy uprawień przyznanych jej w obowiązującym prawie, którego celem było zrównoważenie wpływu poszczególnych władz na powołanie sędziów, co łącznie z uchybieniem popełnionym w toku procedowania w parlamencie sprawiło, że zaistniałych wadliwości nie można było zlekceważyć. Naruszyły one bowiem samą istotę zasady, zgodnie z którą sąd ma być ustanowiony ustawą, która z kolei stanowi jedną z podstawowych składowych zasady rządów prawa.
We wspólnym zdaniu odrębnym sędziów Lemmensa i Grito do wyroku ETPCz z dnia 12.03.2019 r. w sprawie Guðmundur Andri Ástráðsson p. Islandii, wskazano, że kluczowe znaczenie dla ich oceny skutków związanych z rażącym naruszeniem reguł ustanowienia sądu ma rodzaj wad, które miały miejsce w procedurze kreacyjnej. Rozważenia bowiem wymaga istnienie granicy, po przekroczeniu której można uznać powołanie sędziów za "nieakt". Składający zdanie odrębne sędziowie przyjęli, że dopóki powołanie osoby na funkcję sędziego nie zostanie unieważnione, jest ona w pełni wyposażona w kompetencje przynależne pełnionej funkcji. Wymaga tego zasada pewności prawa. Tym niemniej, także według składających zdanie odrębne, zachodzą szczególne przypadki, w których naruszenia będą tego rodzaju, że samo w sobie przesadzają o niewystarczalności umocowania składu sądu. Tak będzie m.in. wówczas, gdy brak poszanowania norm prawa krajowego w zakresie powoływania sędziów prowadzi w konsekwencji do zasiadania w składzie sądu osoby, która nie ma (bądź nie ma już) statusu sędziego lub nie mogła zostać powołana na urząd sędziego.
14. Reasumując dotychczasowe rozważania, wskazuję, że z orzecznictwa ETPCz niewątpliwie wynika, iż rażące naruszenie wynikających z prawa krajowego wymogów związanych z powołaniem danej osoby na stanowisko sędziego skutkuje stwierdzeniem naruszenia prawa skarżącego do "sądu ustanowionego ustawą" w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji. Za rażące naruszenie prawa Trybunał strasburski uznaje naruszenie podstawowych dla ukształtowania i funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości uregulowań prawnych. Istotną rolę w ocenie owego rażącego charakteru odgrywa także umyślność naruszenia prawa i to, czy zaistniałe naruszenie jest przejawem wyraźnego zlekceważenia mających zastosowanie w danej sprawie norm prawa krajowego. ETPCz skłonił się przy tym ku stanowisku, że ma uprawnienie do autonomicznej oceny wadliwości procedury nominacyjnej sędziów z perspektywy art. 6 Konwencji.
15. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy, w kontekście konstytucyjnego i konwencyjnego prawa do sądu, a także w kontekście ważności postępowania przeprowadzonego w obecnie rozpoznawanej sprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, powzięłam uzasadnione i wciąż nieusunięte wątpliwość co do znaczenia ewentualnej wadliwości procesu nominacyjnego asesora sądowego zasiadającego w składzie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Konieczność rozważenia tej kwestii wynikła z udziału w procedurze konkursowej przeprowadzonej przez organ pełniący aktualnie funkcję Krajowej Rady Sądownictwa (dalej jako: KRS), której skład osobowy został ukształtowany w wyniku wyboru przez Sejm RP piętnastu sędziów w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8.12.2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3 ze zm.).
16. Zgodnie z art. 179 Konstytucji RP, sędziowie są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospolitej, na wniosek KRS, na czas nieoznaczony. Szczegółowy tryb procedowania w sprawach dotyczących powołania na stanowisko sędziego w różnych sądach jest regulowany: ustawą z dnia 12.05.2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (tj.: Dz. U. z 2019 r., poz. 84 – dalej u.K.R.S.) oraz ustawami ustrojowymi: ustawą z dnia 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. j.w. – dalej u.S.N.), ustawą z dnia 21.07.2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (tj.: Dz. U. z 2019 r., poz. 52 ze zm.), ustawą z dnia 25.07.2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj.: Dz. U. z 2019 r., 2167 ze zm.) i ustawą z dnia 21.08.1997 r. - Prawo o ustroju sądów wojskowych (tj.: Dz. U. z 2018 r., poz. 1921 ze zm.).
17. Istotny dla rozstrzygnięcia wątpliwości co do prawidłowości składu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego procedującego w rozpoznawanej sprawie jest zatem status KRS, w tym skład osobowy tego organu i sposób wyłaniania jego członków.
18. Zagadnienia te były przedmiotem pytań prejudycjalnych skierowanych przez Sąd Najwyższy do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w połączonych sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18.
19. W wyroku z 19.11.2019 r. w połączonych sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18 TSUE stwierdził jednoznacznie, że wymóg niezawisłości sędziowskiej, stanowiącej integralny element sądzenia, wchodzi w zakres istoty prawa do skutecznej ochrony sądowej oraz prawa podstawowego do rzetelnego procesu sądowego, które to prawo ma fundamentalne znaczenie jako gwarancja ochrony wszystkich praw wywodzonych przez jednostki z prawa Unii, oraz zachowania wartości wspólnych państwom członkowskim wyrażonych w art. 2 TUE, w szczególności wartości państwa prawnego. Gwarancje niezawisłości i bezstronności wymagają istnienia zasad, w szczególności co do składu organu, powoływania jego członków, okresu trwania ich kadencji oraz powodów ich wyłączania lub odwołania, pozwalających wykluczyć, w przekonaniu jednostek, wszelką uzasadnioną wątpliwość co do niezależności tego organu od czynników zewnętrznych oraz neutralności względem ścierających się przed nim interesów.
Trybunał podkreślił, że stopień niezależności KRS od władzy ustawodawczej i wykonawczej przy wykonywaniu zadań powierzonych jej przez ustawodawstwo krajowe jako organowi, któremu na mocy art. 186 Konstytucji RP powierzono misję stania na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów, może mieć znaczenie przy dokonywaniu oceny, czy wyłonieni przez nią sędziowie będą w stanie spełnić wymogi niezawisłości i bezstronności wynikające z art. 47 Karty Praw Podstawowych UE. Wskazał, że do sądu kierującego pytanie prejudycjalne będzie należało ustalenie – na podstawie wszystkich okoliczności zarówno faktycznych, jak i prawnych, dotyczących zarazem okoliczności, w jakich członkowie KRS zostali wybrani, oraz sposobu, w jaki organ ten konkretnie wypełnia wyznaczoną mu rolę – czy KRS daje wystarczające gwarancje niezależności od organów władzy ustawodawczej i wykonawczej.
Trybunał podkreślił, że w uzasadnieniu pytania prejudycjalnego powołano się na szereg czynników, które zdaniem sądu pytającego mogą wzbudzać wątpliwości co do niezależności KRS. W tym względzie, o ile pojedynczo każdy z wyróżnionych w ten sposób przez ten sąd czynników może sam w sobie nie podlegać krytyce i wchodzić w tym wypadku w zakres kompetencji państw członkowskich oraz dokonywanych przez nie wyborów, o tyle ich zbieg, w połączeniu z okolicznościami, w jakich wyborów tych dokonano, może jednak prowadzić do powzięcia wątpliwości co do niezależności organu biorącego udział w procedurze powoływania sędziów, nawet jeżeli taki wniosek nie nasuwałby się, gdyby czynniki te były rozpatrywane oddzielnie.
Przyjąwszy takie zastrzeżenie, Trybunał wskazał, że wśród czynników wymienionych przez sąd odsyłający istotne do celów takiej całościowej oceny mogą okazać się następujące okoliczności: po pierwsze okoliczność, że KRS w nowym składzie została utworzona w drodze skrócenia trwającej cztery lata kadencji członków wcześniej wchodzących w skład tego organu; po drugie, okoliczność, że chociaż 15 członków KRS wybieranych spośród sędziów było wcześniej wyłanianych przez środowisko sędziowskie, to obecnie są oni desygnowani przez organ władzy ustawodawczej spośród kandydatów, którzy mogą być zgłaszani przez grupę 2000 obywateli lub 25 sędziów, co sprawia, że taka zmiana prowadzi do zwiększenia liczby członków KRS z nadania sił politycznych lub przez nie wybranych do 23 z 25 członków, których liczy ten organ; a także, po trzecie, występowanie ewentualnych nieprawidłowości, jakimi mógł zostać dotknięty proces powoływania niektórych członków KRS w nowym składzie – nieprawidłowości, o których wspomina sąd odsyłający i których weryfikacji sąd ten będzie zobowiązany dokonać, jeśli zajdzie tego potrzeba.
Trybunał podkreślił, że do celów rzeczonej całościowej oceny sąd odsyłający może także zasadnie uwzględnić sposób, w jaki wspomniany organ wypełnia swoje konstytucyjne zadanie stania na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów oraz wykonuje swoje poszczególne kompetencje, a w szczególności, czy czyni to w sposób, który może podać w wątpliwość jego niezależność od władzy ustawodawczej i wykonawczej.
Wyrażone wyżej wątpliwości wymagają oceny istnienia mandatu sędziowskiego, tj. uprawnienia do zajmowania stanowiska sędziego bądź asesora sądowego i wykonywania władzy sędziowskiej. Mandat ten ma swoje umocowanie w akcie powołania wręczanym przez Prezydenta RP, po przeprowadzeniu postępowania konkursowego przed KRS i przedstawieniu przez KRS danej osoby z wnioskiem o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego bądź asesora sądowego.
TSUE przesądził, że ustrój i skład KRS może podlegać badaniu z punktu widzenia prawa Unii Europejskiej (w szczególności art. 19 TUE i art. 47 KPP). Oznacza to, że proces nominacji sędziów przy udziale KRS musi spełniać wymogi niezbędne do uzyskania przez obywateli skutecznej ochrony sądowej. Wszystkie polskie sądy i ich składy muszą więc odpowiadać standardom określonym w wyroku, gdyż są one sądami unijnymi (w zakresie swojej właściwości stosują prawo UE).
Co niezwykle istotne i kluczowe dla niniejszego zdania odrębnego, z treści wyroku Trybunału wynika również wniosek (por. pkt od 158 do 161), że każdy sąd ma kompetencję do oceny, czy skład rozpoznający sprawę z udziałem sędziego powołanego na podstawie uchwały obecnej KRS spełnia standardy niezależności wynikające z prawa unijnego. Ponieważ w omawianym orzeczeniu TSUE wskazał, że nieprawidłowości w procedurze powoływania sędziów mogą wpływać na niezależność sądów wymaganą przez prawo unijne, stąd wyrok ten ma dużo szersze znaczenie w kontekście polskiego systemu prawnego. W razie niespełnienia kryteriów opisanych w wyroku TSUE nominacje sędziowskie dokonane z udziałem KRS w obecnym składzie będą mogły zostać potencjalnie uznane za dokonane z naruszeniem prawa unijnego, tj. zasady skutecznej ochrony sądowej.
20. Art. 187 Konstytucji RP określił skład KRS przesądzając, że ma on wymiar "ponadkorporacyjny". W skład KRS wchodzą przedstawiciele władzy wykonawczej i ustawodawczej oraz przedstawiciele środowiska sędziowskiego. Spośród jej członków wybieranych przepis wyraźnie wskazał, że posłów i senatorów – członków KRS wybiera, odpowiednio, Sejm i Senat. Pomimo braku literalnego wskazania w przepisie sposobu wyboru piętnastu członków spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych, w dotychczasowej praktyce konstytucyjnej nie budziło wątpliwości, że wybór ten jest dokonywany przez organy przedstawicielskie sędziów. Takie rozumienie znalazło swój wyraz w art. 11 ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa w brzmieniu obowiązującym do 21.06.2017 r.
Warunkiem realizacji wyznaczonego Konstytucją zadania Rady, w tym także w zakresie decydowania o personalnej obsadzie stanowisk sędziowskich, jest zachowanie niezależności KRS względem innych organów władzy. Tym należy tłumaczyć przyjęte w art. 187 Konstytucji RP, znajdujące oparcie w praktyce konstytucyjnej, rozwiązanie, że wchodzący w skład KRS sędziowie wybierani są przez gremia sędziowskie.
Obowiązujące od 17.01.2018 r. rozwiązanie, zawarte w art. 9a ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, zgodnie z którym sędziów do Rady wybiera Sejm RP, pozostaje w sprzeczności z dotychczasowymi, demokratycznymi standardami. Wprowadza polityczną procedurę przy kształtowaniu składu tego organu w zakresie dotyczącym reprezentantów środowiska sędziowskiego. Decyduje o tym nie tylko sama reguła wyboru sędziów – członków KRS przez czynnik polityczny, lecz także szczegółowe rozwiązania w procedurze wyłaniania kandydatów na tych członków: 1) oddanie wyboru klubom poselskim (art. 11d ust.1 i 2 ww. ustawy), 2) oddanie selekcji kandydatów Prezydium Sejmu i komisji sejmowej (art. 11d ust. 3 i 4 ustawy).
Sposób powołania aktualnej Krajowej Rady Sądownictwa, w tym wybór sędziów – członków Rady, zdaje się wskazywać, że w zdecydowanej większości składa się ona z członków reprezentujących władzę wykonawczą i ustawodawczą.
W orzecznictwie wskazano także, że arbitralność decyzji politycznej przy wyborze spośród sędziów członków KRS oraz domniemanie o ich powiązaniu z czynnikiem politycznym znajduje potwierdzenie w dążeniu władzy wykonawczej i ustawodawczej do utajnienia list sędziów, którzy udzielili poparcia kandydatom (zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7.10.2019 r., sygn. akt I ACa 649/19).
W tym kontekście, co oczywiste, należy odwołać się także do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28.6.2019 r. sygn. akt I OSK 4282/18, którym zaakceptowano uchylenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie decyzji Szefa Kancelarii Sejmu w części odmawiającej udostępnienia załączników do zgłoszeń kandydatów na członków Krajowej Rady Sądownictwa obejmujących wykazy sędziów popierających zgłoszenia.
21. W mojej ocenie, biorąc pod uwagę wskazane wątpliwości dotyczące statusu prawnego organu pełniącego obecnie funkcje KRS, zachodzi uzasadniona obawa, że w postępowaniu nominacyjnym prowadzonym w oparciu o uchwałę KRS nr 385/2018 z 20 września 2019 r., w którym doszło do powołania asesora sądowego zasiadającego w rozpoznającym sprawę składzie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, mogło dojść do takiego naruszenia prawa, o jakim mowa w orzecznictwie ETPCz w kontekście art. 6 ust. 1 Konwencji i na jakie zwrócono uwagę w przywołanym wyroku TSUE w kontekście art. 47 Karty Praw Podstawowych UE. Wadliwość ta, co podkreślam z cała mocą, ma przy tym charakter systemowy a nie jednostkowy.
22. Dzieje się tak tym bardziej, że 5.12.2019 r. Sąd Najwyższy wydał wyrok w pierwszej z trzech spraw, w których przedstawiono Trybunałowi Sprawiedliwości UE pytania prejudycjalne dotyczące niezależności Izby Dyscyplinarnej SN i Krajowej Rady Sądownictwa. Omawiany wcześniej wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w tej sprawie zapadł 19.11.2019 r.
Sąd Najwyższy w sprawie o sygn. akt III PO 7/18 z odwołania sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego od uchwały Krajowej Rady Sądownictwa z 27.07.2018 r., po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uchylił uchwałę KRS w przedmiocie dalszego zajmowania stanowiska sędziego NSA. SN oddalił również wniosek prezesa Izby Dyscyplinarnej SN z 10.10.2018 r. o przekazanie sprawy według właściwości do Izby Dyscyplinarnej.
Jak wynika z treści uzasadnienia tego rozstrzygnięcia, które podjął SN, sprowadza się do następujących ośmiu tez:
a) wykładnia zawarta w wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 19 listopada 2019 r. wiąże każdy sąd w Polsce, a także każdy organ władzy państwowej;
b) wyrok TSUE wyznacza jednoznaczny i precyzyjny standard oceny niezawisłości i bezstronności sądu, jaki obowiązuje we wszystkich krajach Unii Europejskiej, w tym w Polsce;
c) każdy sąd w Polsce, w tym Sąd Najwyższy, ma obowiązek z urzędu badać czy standard przewidziany w wyroku TSUE jest zapewniony w rozpoznawanej sprawie;
d) wykonując ten obowiązek Sąd Najwyższy stwierdził, że KRS w obecnym składzie nie jest organem bezstronnym i niezawisłym od władzy ustawodawczej i wykonawczej;
e) Sąd Najwyższy uznaje, że Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego nie jest sądem w rozumieniu prawa Unii Europejskiej, a przez to nie jest sądem w rozumieniu prawa krajowego;
f) Polska, przystępując do Unii Europejskiej, zgodziła się na zasadę pierwszeństwa prawa unijnego nad prawem krajowym (co zostało przypomniane w pkt 157 wyroku TSUE);
g) prymat prawa Unii skutkuje tym, że każdy organ państwa członkowskiego ma obowiązek zapewnić pełną skuteczność norm prawa Unii (pkt 158 wyroku TSUE), aż do pomijania niezgodnych przepisów prawa krajowego (pkt 160).
h) dlatego Sąd Najwyższy z pominięciem Izby Dyscyplinarnej rozpoznał merytorycznie sprawę powoda.
23. Sposób powoływania sędziów sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz asesorów sądowych sądów administracyjnych w oparciu o aktualnie obowiązujące w prawie polskim reguły, a także wynikające stąd ukształtowanie składów sądów, może mieć kluczowe znaczenie nie tylko dla oceny statusu sędziego powołanego z udziałem wskazanego organu, ale także dla oceny skutków orzeczniczej działalności tak obsadzonych sądów.
W orzecznictwie podnoszono już, że dylemat przed jakim stają sędziowie dotyczy tego, czy sędzia legitymowany konstytucyjnie i sąd krajowy prawidłowo umocowany ma ograniczyć się do podporządkowania literze ustaw kształtowanej wolą i siłą decydenta (władzy wykonawczej i ustawodawczej) w imię pewności prawa, dla zachowania własnego spokoju i bezpieczeństwa, czy też, w imię ochrony wyższych dóbr jego obowiązkiem jest sprzeciw i odmowa podporządkowaniu się jawnym naruszeniom (zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7.10.2019 r., sygn. akt I ACa 649/19). Podstawę tego sprzeciwu, co podkreślam, stanowią nie tylko przepisy Konstytucji RP ale także Konwencja w rozumieniu nadanym jej orzecznictwem ETPCz oraz prawo UE, w szczególności Karta Praw Podstawowych, wykładane przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
W przytoczonych wcześniej okolicznościach, biorąc pod uwagę formalny brak potwierdzenia braku wadliwości powołania asesora sądowego zasiadającego w składzie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, wciąż zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy mamy w takim wypadku do czynienia ze składem sądu, w którym uczestniczy osoba uprawniona w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. i art. 271 pkt 1 p.p.s.a., ewentualnie czy skład taki jest sądem niezawisłym, bezstronnym i ustanowionym ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji oraz art. 47 Karty Praw Podstawowych UE.
W orzecznictwie TSUE wskazano, że w przypadku wątpliwości co do prawidłowości składu orzekającego w pierwszej instancji, zarzut oparty na nieprawidłowym składzie orzekającym, jako dotyczący bezwzględnej przeszkody procesowej, winien być badany przez sąd odwoławczy z urzędu (wyrok TSUE z dnia 1 lipca 2008 r., Chronopost i La Poste/UFEX i in, C-341/06 P i C-342/06). Na gruncie prawa krajowego należy wskazać w tym kontekście na treść art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a.
Okoliczność, że w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona jest także podstawą do wzięcia jej pod rozwagę z urzędu w przypadku rozpoznawania skargi kasacyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny (art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a.) lub do wniesienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jakim jest skarga o wznowienie postępowania (art. 271 pkt 1 p.p.s.a.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nieważność postępowania zachodzi w każdym wypadku, gdy skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa (uchwała SN z 18.12.1969 r., III CZP 119/68), przy czym w pojęciu "skład sądu" musi się mieścić i to, czy w składzie orzekającym bierze udział uprawniony sędzia. Przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego były m.in. oceny dotyczące udziału w składach orzekających sędziów delegowanych. W przypadku naruszenia przepisów ustawowych co do uprawnienia sędziego delegowanego do udziału w składzie oznaczonego sądu jednoznacznie przyjmowano skutek nieważności postępowania (wyrok SN z 14.04.2004 r., III SK 26/04; postanowienie SN z 19.12.1979 r., IV CR 435/79). Zasadne jest zatem stwierdzenie, że skład sądu jest niewłaściwy w każdym wypadku, gdy pozostaje w sprzeczności z przepisem ustawy, a pojęcie "składu sądu" mieści w sobie także właściwą obsadę osobową.
24. Akceptując argumentację przedstawioną w ustnych motywach wyroku Sądu Najwyższego z 5.12.2019 r. w sprawie o sygn. akt III PO 7/18 oraz tezy opublikowane w komunikacie 5.12.2019 r. na stronie internetowej Sądu Najwyższego www.sn.pl (a dla rozstrzygania spraw sądowoadministracyjnych znaczenie mogą mieć tezy z pkt. 1) – 4) oraz 6) – 7) nie przekonuje mnie zarazem stanowisko wyrażone w wydanym jednoosobowo postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26.11.2019 r. w sprawie o sygn. akt I OZ 550/19. Istota tego stanowiska sprowadza się do stwierdzenia, że: "skoro kandydat na sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego został powołany przez Prezydenta RP do pełnienia urzędu sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie może być osobą nieuprawnioną, o której mowa w art. 271 pkt 1 p.p.s.a.". Postanowienie to, pomimo że wydane przez Naczelny Sąd Administracyjny, a więc niewątpliwie sąd stosujący prawo europejskie, już po upublicznieniu motywów wyroku TSUE z 19.11.2019 r. w połączonych sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18 w najmniejszym stopniu nie odnosi się do tez wskazanych w wyroku TSUE.
25. Jednocześnie z całą mocą podkreślam, że aktualny sposób powoływania sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, sędziów sądów administracyjnych i asesorów sądowych sądów administracyjnych w wielu aspektach proceduralnych (innych niż opiniowanie przez KRS) różni się od procedury powoływania sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych i sądów wojskowych. Z tej przyczyny dotyczące tej materii orzeczenia Sądu Najwyższego nie mają i nie będą miały automatycznego przełożenia na wyjaśnienia wątpliwości co do statusu prawnego niektórych sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego i sądów administracyjnych. W celu usunięcia przedstawionych wątpliwości konieczna będzie natomiast stanowcza wypowiedź Naczelnego Sądu Administracyjnego w postępowaniu, którego wynik będzie wiązał inne składy rozstrzygające.
26. Ponieważ taka wypowiedź wciąż nie istnieje, moje aktualne wątpliwości co do prawidłowości obsady sądu rozpoznającego niniejszą sprawę w kontekście tego, czy nie zachodzi w niej okoliczność skutkująca nieważnością postępowania (art. 183 § 1 i 2 pkt 4 p.p.s.a.) i dająca podstawę do jego wznowienia na podstawie art. 271 pkt 1 p.p.s.a., nie zostały usunięte.
27. Okoliczność ta spowodowała zgłoszenie niniejszego zdania odrębnego na podstawie art. 137 § 2 p.p.s.a.