V SA/Wa 1101/18

V SA/Wa 1101/18 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2019-02-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2018-06-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Irena Jakubiec-Kudiura /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6559
Hasła tematyczne
Środki unijne
Sygn. powiązane
I GSK 1514/19 - Wyrok NSA z 2020-05-29
Skarżony organ
Prezes Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 1302
art. 145§ 1  pkt 1 lit. a i c, art. 200, art. 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Dz.U. 2007 nr 200 poz 1443
§ 22 ust. 1 pkt 2
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu  przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na  lata 2007-2013
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Bożena Zwolenik, Sędzia WSA - Irena Jakubiec-Kudiura (spr.), Sędzia WSA - Krystyna Madalińska-Urbaniak, Protokolant st. specjalista - Justyna Macewicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2019 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu ułatwiania startu młodym rolnikom 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na rzecz [...] kwotę 697 zł (sześćset dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez S. O. (dalej jako: "skarżący" lub "strona") jest decyzja Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej jako: "Prezes ARiMR", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z [...] kwietnia 2018 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej jako: Dyrektor OR" lub "organ I instancji") z [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu ułatwiania startu młodym rolnikom.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.
[...] czerwca 2011 r. skarżący złożył w [...] Oddziale Regionalnym ARiMR wniosek o przyznanie pomocy w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013. Do wniosku dołączył m.in. świadectwo ukończenia Liceum Ogólnokształcącego w Zespole Szkół
Ponadgimnazjalnych w G. z [...] kwietnia 2009 r. potwierdzając posiadanie wykształcenia średniego, pisemne oświadczenie z 14 czerwca 2011 r., zgodnie z którym, zobowiązał się do uzupełnienia wykształcenia w ciągu trzech lat od dnia doręczenia decyzji przyznającej pomoc (podejmując naukę w Policealnej Szkole Zawodowej ETAT, w celu uzyskania tytułu kwalifikacyjnego - rolnik) oraz zaświadczenie Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) z 26 maja 2011 r o nie figurowaniu w ewidencji osób podlegających ubezpieczeniu społecznemu rolników.
Decyzją z [...] września 2011 r. nr [...], Dyrektor OR przyznał skarżącemu pomoc finansową w wysokości 75.000,00 zł, z tytułu "Ułatwiania startu młodym rolnikom" z zastrzeżeniem dopełnienia warunków. W pkt. 4 lit. lit. h) pouczenia do ww. decyzji skarżący został zobowiązany do uzupełnienia wykształcenia w okresie 3 lat od dnia doręczenia decyzji. Jak wynika z potwierdzenia odbioru przesyłki, decyzja została doręczona zgodnie z art. 43 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej jako: "k.p.a.") pod wskazanym adresem w dniu 26 września 2011 r. E. O. (bratowej), o czym świadczy podpis na pocztowym zwrotnym potwierdzeniu odbioru.
[...] stycznia 2012 r. skarżący złożył do [...] Oddziału Regionalnego ARiMR wniosek o płatność na podstawie, którego 24 lutego 2012 r. pomoc została wypłacona na konto bankowe wskazane przez stronę. Do akt złożono również potwierdzenie zameldowania na pobyt stały pod nowym adresem (G., ul. W. [...]) oraz kserokopię dowodu osobistego z aktualnym miejscem zamieszkania strony.
[...] sierpnia 2012 r. Dyrektor OR wystosował do skarżącego pismo informujące o zmianach w systemie kształcenia zawodowego mogących mieć istotny wpływ na możliwość uzupełnienia przez beneficjentów działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" w ramach PROW na lata 2007-2013. Jak wynika z potwierdzenia odbioru przesyłki, decyzja została doręczona w dniu 23 sierpnia 2012 r. A. O. pod wskazany przez skarżącego pierwotnie we wniosku adres.
[...] kwietnia 2013 r. do [...] Oddziału Regionalnego ARiMR wpłynęło zaświadczenie KRUS z 22 kwietnia 2013 r. potwierdzające podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników przez skarżącego.
9 maja 2014 r. Dyrektor OR wystosował do strony pismo informujące o zmianach przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r, w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwienia startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz.U. Nr 200, poz. 1443, ze zm., dalej jako: "rozporządzenie wykonawcze"), w zakresie rozszerzenia katalogu zdarzeń kwalifikowanych jako siła wyższa. Pismo skierowano ponownie na adres strony wskazany pierwotnie we wniosku (W. ul. M. R. [...]). Zwrotne potwierdzenie odbioru ww. informacji opatrzone zostało datą 14 maja 2014 r. oraz podpisem "O. S. (S. O.)".
[...] października 2014 r. do [...] Oddziału Regionalnego ARiMR wpłynęła prośba skarżącego o wydłużenie terminu na uzupełnienie wykształcenia wraz z zaświadczeniem Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Z. z 22 października 2014 r. Skarżący dodatkowo zamieścił w piśmie prośbę o aktualizację swoich danych adresowych załączając m.in. kserokopię dowodu osobistego.
[...] września 2015 r. do [...] Oddziału Regionalnego ARiMR wpłynęła prośba strony o uwzględnienie świadectwa, wydanego po terminie wskazanym w decyzji, potwierdzającego ukończenie kursu zawodowego wraz ze świadectwem potwierdzającym kwalifikacje w zawodzie oraz zaświadczeniem z Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Z. z [...] września 2015 r.
[...] września 2016 r. Dyrektor [...] Oddziału Regionalnego ARiMR wezwał do złożenia uzupełnień/wyjaśnień dotyczących zobowiązań długoterminowych, w tym do przedłożenia dowodów wystąpienia siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności. Wezwanie skierowano na aktualny adres zamieszkania skarżącego – G., ul. W. [...]. Jak wynika z potwierdzenia odbioru przesyłki, wezwanie zostało doręczone 7 października 2016 r., zgodnie z art. 43 k.p.a., tj. M. K. –O. (żonie).
10 października 2016 r. skarżący dostarczył do [...] Oddziału Regionalnego ARiMR zaświadczenie z Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Z. z 6 października 2016 wskazujące daty zdania egzaminu zawodowego.
Pismem z 23 maja 2017 r. Dyrektor OR zawiadomił stronę o możliwości dokonania zwrotu nienależnie pobranych płatności. Przedmiotowe pismo (przesłane na aktualny adres skarżącego) po dwukrotnym awizowaniu zostało zwrócone do organu I instancji, gdyż nie zostało podjęte przez skarżącego w terminie, o czym świadczy adnotacja Urzędu Pocztowego zawarta na kopercie.
12 lipca 2017 r. Dyrektor OR skierował do skarżącego zawiadomienie nr [...] o wszczęciu postępowania administracyjnego. Zawiadomienie zostało skutecznie doręczone 18 lipca 2017 r.
Decyzją z [...] października 2017 r. [...] Dyrektor OR ustalił skarżącemu kwotę nienależnie pobranych płatności z tytułu ułatwiania startu młodym rolnikom, w wysokości 75.000,00 zł, w związku z naruszeniem przepisu § 18 ust. 6 rozporządzenia wykonawczego, tj. uzupełnienia wykształcenia w terminie 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy. Wyjaśnił, że ww. termin upływał 26 września 2014 r. Ponadto zauważył, że zgodnie z § 19 rozporządzenia wykonawczego Beneficjent powinien przedłożyć w Agencji Pkt 6) dokument potwierdzający uzupełnienie wykształcenia, w terminie 60 dni od dnia upływu 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy - w przypadku, o którym mowa w § 6 ust 3, z tym ze w przypadku zaistnienia okoliczności, o których mowa w § 22 ust. 1 pkt 2 - w terminie 60 dni od dnia upływu 3 lat i 9 miesięcy od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy. Dodał, że w przypadku skarżącego dokumenty należało przedłożyć do 25 listopada 2014 r.
Wskazał następnie, że data widniejąca na świadectwie potwierdzającym uzyskanie przez stronę kwalifikacji w zawodzie wykracza poza okres 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy, a zatem beneficjentowi służy sankcja z tytułu nieuzupełnienia wykształcenia w terminie wynikającym z rozporządzenia wykonawczego, w wysokości 100% wypłaconej kwoty premii.
Nadmienił również, że data widniejąca na świadectwie potwierdzającym uzyskanie kwalifikacji zawodowych wykracza poza okres czasu możliwy do zakwalifikowania jako siła wyższa lub wyjątkowe okoliczności w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany.
Pismem z 18 października 2017 r. skarżący złożył odwołanie od ww. decyzji Dyrektora OR. Podkreślił, że w stosunku do jego osoby warunek kwalifikacji zawodowych wynikający z wykształcenia i stażu pracy w rolnictwie (§ 6 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego) został spełniony w dniu 20 czerwca 2011 r., co potwierdza złożone wraz z odwołaniem świadectwo ukończenia liceum ogólnokształcącego i zaświadczenie z KRUS o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników. Ponadto, w odpowiedzi na wezwanie organu, 23 stycznia 2018 r. strona nadesłała kserokopię decyzji Prezesa KRUS z [...] października 2017 r. o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników.
Pismem z 1 lutego 2018 r. KRUS Oddział Regionalny w L. poinformował organ, że 11 października 2017 r. do placówki terenowej KRUS wpłynęło zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego domownika (skarżącego) oraz dokumenty potwierdzające pracę strony w gospodarstwie rolnym należącym do jego matki (D. O.). W oparciu o powyższe [...] października 2017 r. wydano decyzję o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników S. O. jako domownika w okresie od 1 kwietnia 2008 r. do 15 czerwca 2011 r. W tym samym dniu uregulowano należność wynikającą z ww. decyzji.
W piśmie z 5 marca 2018 r. strona, po zapoznaniu się z materiałem dowodowym, podtrzymała swoje stanowisko zajęte przed organem I instancji w zakresie wystąpienia w sprawie siły wyższej oraz stanowisko zaprezentowane w odwołaniu dotyczące posiadania kwalifikacji zawodowych wynikający z wykształcenia i stażu pracy w rolnictwie.
Decyzją z [...] kwietnia 2018 r. Prezes ARiMR utrzymał w mocy decyzję organu I instancji o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu ułatwiania startu młodym rolnikom.
Organ odwoławczy wyjaśnił, że dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe w zawodzie rolnik z [...] października 2015 r. został złożony przez stronę wraz z uzupełnieniem odwołania do organu odwoławczego dopiero 6 marca 2018 r. Wskazał, że tym samym skarżący nie uzupełnił wykształcenia w wymaganym terminie, tj. do dnia 26 września 2014 r., co narusza przepis § 18 ust. 1 pkt. 6) rozporządzenia wykonawczego i co w świetle przepisu § 20 ust. 3 pkt 1) rozporządzenia wykonawczego skutku je zwrotem 100% kwoty pomocy.
Odnosząc się do prośby skarżącego o wydłużenie terminu na uzupełnienie wykształcenia Prezes ARiMR wyjaśnił, że termin wynikający z 18 ust. 1 pkt. 6) rozporządzenia wykonawczego jest przepisem prawa materialnego i jako taki nie może być przez organ zmieniony ani przywrócony.
W zakresie podniesionego w odwołaniu przez stronę zarzutu o nieuwzględnienie przez organ I instancji wystąpienia siły wyższej, wskazano, że stosownie do art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz. Urz. UE L 368 z 23 grudnia 2006 r. s. 15, dalej jako: "rozporządzenie nr 1974/2006") przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności są zgłaszane przez beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami wystarczającymi dla właściwych organów, w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności.
Organ II instancji zauważył, że biorąc pod uwagę, iż strona podjęła naukę z dniem [...] września 2013 r., (tj. z dniem rozpoczęcia kursu) i nie przedstawiła dowodów wskazujących, iż od tego dnia nie mogła dokonać czynności zgłoszenia wystąpienia siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, należy uznać, że co najmniej od tego dnia mogła dokonać tej czynności. Zatem, ww. 10-cio dniowy termin na zgłoszenie przez stronę lub upoważnioną przez niego osobę mijał z dniem 12 września 2013 r. W związku z powyższym, w ocenie organu II instancji, przedłożone w dniu 6 marca 2018 r. wraz z uzupełnieniem odwołania dokumenty, ze względu na uchybienie terminu ich wniesienia przez stronę, nie stanowią podstawy uchylenia decyzji organu I instancji o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu ułatwiania startu młodym rolnikom, ze względu na wystąpienie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności.
Odnosząc się do przedstawionych w odwołaniu nowych okoliczności w sprawie, tj. zaświadczenia z KRUS z 17 października 2017 r., o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników, w tym jako domownik, mającego potwierdzić posiadanie co najmniej 3-letniego stażu pracy w rolnictwie, do dnia złożenia wniosku o przyznanie pomocy Prezes ARiMR zauważył, że skarżący ubezpieczył się "wstecznie", tj. 11 października 2017 r. złożył w KRUS nowe dowody, w następstwie otrzymania 4 października 2017 r. decyzji nr [...] o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych z tytułu ułatwiania startu młodym rolników, w związku z naruszeniem przepisu § 18 ust. 6 rozporządzenia wykonawczego. Zaznaczył, że decyzja Prezesa KRUS została wydana po upływie wszelkich terminów na składanie wyjaśnień przez stronę i po wydaniu decyzji o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności finansowych w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom". Zdaniem Prezesa ARiMR, ubezpieczenie się skarżącego w KRUS jako domownik w dodatkowo wskazanym okresie od 1 kwietnia 2008 r. do 15 czerwca 2011 r., decyzją Prezesa KRUS z [...] października 2017 r., nie zmienia faktu, że składając wniosek o przyznanie pomocy, strona nie podlegała ubezpieczeniu rolników jako domownik w okresie co najmniej 3 lat i nie potwierdziła 3-letnicgo stażu pracy w rolnictwie, natomiast zobowiązała się do uzupełnienia wykształcenia w ciągu 3 lat. W związku z powyższym, zdaniem organu odwoławczego, przedstawione wraz z odwołaniem zaświadczenie z KRUS z [...] października 2017 r., nie może być brane pod uwagę jako argument w sprawie.
Pismem z 24 maja 2018 r. skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na ww. decyzję Prezesa ARiMR wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie decyzji organu I instancji, stwierdzenie wydania ww. decyzji z naruszeniem prawa oraz zasądzenie od organu II instancji zwrotu kosztów postępowania.
Ponadto wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z:
1) załączonej do skargi płyty CD na której znajdują się zdjęcia pisma ARiMR z dnia 23 maja 2017 r. oraz pisma ARiMR z dnia 9 maja 2014 r., wykonane przez skarżącego 20 lutego 2018 r. (w trakcie zapoznawania się z aktami w biurze ARiMR) oraz wydruków z tychże zdjęć - na okoliczność nieudostępnienia mu pełnych akt sprawy m.in. poprzez brak udostępniania kopert i adnotacji/potwierdzeń odbioru do ww. pism ARiMR, co uniemożliwiło mu wypowiedzenia się co do całości zebranych dowodów i materiałów oraz uzasadnia przypuszczenie, iż organ w sposób nieuzasadniony (wbrew art. 74 § 2) ukrył przed nim również inny materiału dowodowy, który winien być zgromadzony w aktach, a który mógł mieć wpływ na treść jego wyjaśnień i żądań, a w konsekwencji również na treść wydanej decyzji, tj. na okoliczność naruszenia przez Prezesa ARiMR art. 7 k.p.a, art. 8 k.p.a. w zw. z art. 10 k.p.a w zw. z art. 73 k.p.a.;
2) zobowiązanie Prezesa ARiMR do zabezpieczenia i przedłożenia przed tut. Sądem nagrania (na płycie CD) przedstawiającego moment zapoznawania się przez niego z aktami sprawy w dniu 20 lutego 2018 r" w godzinach porannych - na okoliczność jak w pkt 1) powyżej;
3) oświadczenia E. O.— na okoliczność niepoinformowania jej przez doręczyciela o konieczności przekazania mu przesyłki z dnia 26 września 2011 r. zawierającej decyzje o przyznaniu płatności oraz niepoinformowania jej jakie znaczenia dla jego obowiązków ma przedmiotowa decyzja, braku zobowiązania do przekazania przesyłki oraz na okoliczność przekazania mu tejże przesyłki dopiero z końcem sierpnia 2012 r., a tym samym na okoliczność faktycznego doręczenia mu decyzji przyznającej płatność najwcześniej w dniu 30 sierpnia 2012 r., a nie w dniu 26 września 2011 r., jak bezpodstawnie przyjęły organy.
Organowi II instancji zarzucił:
I. Odnośnie nieprawidłowego ustalenia przez organ początku biegu terminu na uzupełnienie wykształcenia (dnia doręczenia decyzji przyznającej pomoc finansową):
1. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
§ 20 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego poprzez jego zastosowanie w sytuacji, gdy organ nie miał podstaw do tego, aby za datę doręczenia decyzji Dyrektora OR nr [...] przyznającej pomoc finansową przyjąć dzień 26 września 2011 r., gdyż decyzja ta została doręczona niezgodnie z art. 43 k.p.a., tj. została doręczona osobie, która nie zobowiązała się do oddania decyzji adresatowi bez wskazania czy jest ona domownikiem czy sąsiadem (vide: potwierdzenie odbioru) oraz która nie została poinformowana o konieczności przekazania tej decyzji. Biorąc pod uwagę powyższe organ winien w ramach postępowania wyjaśniającego ustalić prawidłową datę doręczenia przesyłki, która w świetle art. 20 ust. 3 pkt 1 w zw. z art. 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia wykonawczego miała kluczowe znaczenie, czego jednakże w toku sprawy organ nie uczynił arbitralnie stosując (bez podstaw prawnych i faktycznych) art. 20 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego.
2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na treść wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, tj.:
art. 43 k.p.a. oraz art. 21 ust. 2 pkt 2 ustawy o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich z dnia 7 marca 2007 r. (Dz. U. z 2007 r. Nr 64, poz. 427 z ze zm., dalej jako: "ROW"), przez błędne i nieuprawnione przyjęcie, że decyzja Dyrektora OR nr [...] przyznająca pomoc finansową została mu doręczona w dniu 26 września 2011 r., podczas gdy decyzję tę w świetle znajdującego się w aktach sprawy potwierdzenia odbioru, doręczono osobie, która nie podjęła się oddania przesyłki adresatowi i nie została o tej konieczności poinformowana, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania, że termin na uzupełnienie wykształcenia upłynął 26 września 2014 r., gdy tymczasem otrzymałem tę decyzję znacznie później, tj. nie wcześniej niż 30 sierpnia 2012 r.
II. Odnośnie nieprawidłowego uznania przez organ, że w jego sprawie nie zaistniały okoliczności przemawiające za przedłużeniem terminu na uzupełnienie wykształcenia do 3 lat i 9 miesięcy wobec zaistnienia siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności (zwanych dalej łącznie "siłą wyższą") i nierzetelnego rozpatrzenia przesłanek ich wystąpienia:
1. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że przypadek siły wyższej wskazany w tym przepisie beneficjent jest zobowiązany zgłaszać w 10-dniowym terminie od momentu, w którym jest w stanie to uczynić, pod rygorem uznania przez organ, że siła wyższa nie występuje, gdy tymczasem żaden przepis rozporządzenia wykonawczego nie przewiduje 10 dniowego terminu na zgłoszenie zaistnienia przypadku siły wyższej, a ponadto takie stanowisko jest sprzeczne z wykładnią celowościową § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego, co wynika z treści § 4 ust. 2 nowelizacji rozporządzenia wykonawczego oraz uzasadnienia do projektu tej nowelizacji. Naruszenie to uwydatnia fakt, iż organ nie zastosował w tym kontekście art. 7a k.p.a. nakazującego organowi rozstrzygać wątpliwości co do normy prawnej na korzyść strony. Konsekwencją powyższego jest to, że Prezes ARiMR nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący okoliczności wykazujących zaistnienie w jego przypadku siły wyższej, wskazanych szczegółowo w piśmie z dnia 5.03.2018 r. uzupełniającym odwołanie;
2) § 22 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego przez jego błędną wykładnię i błędne uznanie, że przedłożone przez niego zaświadczenia o przewidywanym zakończeniu nauki (z dnia [...] października 2014 r.) oraz o zakończeniu nauki (z dnia [...] października 2016 r.) wydane przez Dyrektora Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Z. (CKZiU) nie potwierdzało zaistnienia okoliczności zaistnienia siły wyższej z § 22 ust 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego, choć wniosek przeciwny wynika expressis verbis z ww. § 22 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego;
2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na treść wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, tj.:
1) art. 7a k.p.a. przez jego niezastosowanie i w konsekwencji błędne uznanie, że 10 dniowy termin na zgłoszenie siły wyższej przewidziany w art. 47 Rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 znajduje zastosowanie do siły wyższej przewidzianej w przepisach krajowego rozporządzenia wykonawczego, choć przepisy rozporządzenia w żadnym miejscu nie przewidują takiego terminu, a ponadto zastosowaniu tego terminu sprzeciwia się wykładnia literalna i celowościowa nowelizacji rozporządzenia wykonawczego wprowadzającej § 22 ust 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego;
2) § 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia ministra rolnictwa i rozwoju wsi zmieniającego rozporządzenie w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego programem rozwoju obszarów wiejskich na lata 2007-2013 z dnia 17 kwietnia 2014 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 501, dalej jako: "nowelizacja rozporządzenia wykonawczego") poprzez jego niezastosowanie w zw. z art. 42 § 1 k.p.a i błędne uznanie, że pismo Dyrektora OR z dnia 9 maja 2014 r. informujące o wprowadzeniu nowej przesłanki zaistnienia siły wyższej, w którym jednocześnie wskazano 10 dniowy termin na zgłoszenie zaistnienia tej siły wyższej zostało mi skutecznie doręczone w dniu 14 maja 2014 r., gdy tymczasem Dyrektor OR wysłał je na nieaktualny adres zamieszkania w W. (o zmianie miejsca zamieszkania organ został poinformowany najpóźniej we wniosku o płatność z dnia z dnia 5 stycznia 2012 r.). Wobec zgłoszenia siły wyższej w dniu 22 października 2014 r. organ powinien ustalić faktyczny termin doręczenia mi pisma z dnia 9 maja 2014 r., skoro w piśmie tym wyznaczył na zgłoszenie siły wyższej 10 dniowy termin;
3) art. 9 k.p.a. poprzez utrzymanie decyzji organu I instancji pomimo, że:
– Dyrektor OR niepoinformował skarżącego, że przedłożone przez niego dokumenty są niewystarczające do uznania przez niego siły wyższej, gdy tymczasem złożył dokumenty potwierdzające zaistnienie siły wyższej przewidziane wprost w § 22 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego, jako potwierdzające okoliczność zaistnienia siły wyższej;
– Dyrektor OR nie poinformował, że dokumentem potwierdzającym uzyskanie kwalifikacji zawodowych w przypadku skarżącego jest dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe, gdy tymczasem w świetle złożonego świadectwa potwierdzającego kwalifikacje zawodowe oczywistym było, że taki dyplom otrzymał, a także pomimo tego, że w piśmie ARiMR z dnia 21 sierpnia 2012 r. zostałem wprowadzony przez organ w błąd, że to świadectwo potwierdzi moje kwalifikacje, gdyż w jedynym punkcie tego pisma dotyczącym osób posiadających wykształcenie tożsame do jego (wykształcenie średnie inne niż rolnice) - pkt. 3, wskazano że właśnie świadectwo, a nie dyplom jest dokumentem potwierdzającym kwalifikacje zawodowe;
4) art. 10 w zw. z art. 61 § 4 k.p.a. poprzez brak wyraźnego wskazania w zawiadomieniu o wszczęciu postępowania z dnia 12 lipca 2017 r. dokładnego przedmiotu postępowania w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych płatności i wskazania konkretnych przepisów rozporządzenia wykonawczego, na podstawie których organ zamierza wydać decyzję oraz art. 44 § 2 k.p.a. poprzez brak skutecznego doręczenia pisma z dnia 23 maja 2017 r. - informacji o możliwości dokonania zwrotu nienależnie pobranych płatności, wskutek których to uchybień organu, mylnie przyjąłem, że postępowanie dotyczy naruszenia przez niego terminu do złożenia dokumentu potwierdzającego uzyskanie kwalifikacji zawodowych, za które to naruszenie przewidziana była jedynie symboliczna sankcja w postaci obowiązku zwrotu 3% przyznanych płatności, gdy tymczasem wszczęcie postępowania dotyczyło nieuzupełnienia wykształcenia w terminie, za co przewidziana była bardzo surowa sankcja w postaci obowiązku zwrotu 100% przyznanych płatności. Konsekwencją niepoinformowania przez organ I instancji o możliwości obowiązku zwrotu 100 % dofinansowania skutkowało tym, że nie zapoznał się z aktami sprawy, nie podjął czynności wyjaśniających i nie złożył wniosków dowodowych na etapie postępowania wyjaśniającego przez Dyrektorem OR, mylnie przyjmując, że okoliczność siły wyższej została już w pełni udowodniona, a postępowanie dotyczyć będzie nieprzedłożenia dokumentacji w terminie, co nie mogło zostać wyjaśnione szerzej, aniżeli w piśmie przewodnim z dnia 24 września 2015 r" do którego załączył tę dokumentację. Okoliczność ta mogła mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, bowiem Prezes ARiMR częściowo nieprawidłowo (pobieżnie i dowolnie) ocenił i częściowo pominął materiał dowodowy przedstawiony na etapie postępowania odwoławczego;
5) art. 7, art. 8, w zw. z art. 10 § 1 w zw. z art. 73 k.p.a. w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 1 i 4 ROW, poprzez uniemożliwienie skarżącemu wglądu w pełne akta sprawy, na co wskazuje fakt, iż w momencie zapoznawania się przeze mnie z aktami sprawy w dniu 20 lutego 2018 r. w aktach sprawy brak było m.in. koperty i zawartej na niej adnotacji do pisma z dnia 23 maja 2017 r. - informacji o możliwości dokonania zwrotu nienależnie pobranych płatności (patrz, załączone wydruki i płyta CD ze zdjęciami z dnia 20 lutego 2018 r.) na którą Prezes ARiMR powołał się w zaskarżonej decyzji (s. 3 akapit 3) oraz potwierdzenia odbioru pisma z dnia 9 maja 2014 r., co uniemożliwiło mu wypowiedzenie się co do całości zebranych dowodów i materiałów oraz uzasadnia przypuszczenie, iż organ w sposób nieuzasadniony (wbrew art. 74 § 2) ukrył przed nim również inny materiału dowodowy, który winien być zgromadzony w aktach, a który mógł mieć wpływ na treść jego wyjaśnień i żądań, a w konsekwencji również na treść wydanej decyzji;
6) art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 2 ROW, polegające na nierozpatrzeniu w sposób wyczerpujący i wnikliwy całego materiału dowodowego, to jest dokumentów złożonych na etapie poprzedzającym wszczęcie postępowania oraz na etapie postępowania odwoławczego wykazujących zaistnienie siły wyższej i w konsekwencji dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny materiału dowodowego;
7) art. 77 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez utrzymanie decyzji organu I instancji pomimo nieuprawnionego uznania przez Dyrektora OR z urzędu, że kursy kwalifikacyjne trwają I rok i niezakomunikowanie tego faktu, pomimo że z przedłożonego przez skarżącego załączonego zaświadczenia CKZiU w Z. z dnia 28 lutego 2018 r., wynika wniosek zgoła odmienny, iż kursy trwały niemalże dwa lata;
8) art. 8 k.p.a w zw. z art. 11 k.p.a w zw. z art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. oraz art. 21 ust. 2 pkt 2 ROW:
– polegające na niewystarczającym uzasadnieniu prawnym i faktycznym decyzji poprzez nieustosunkowanie się w decyzji przez organ odwoławczy do wszystkich przesłanek warunkujących zastosowanie § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego, pomimo szczegółowego udokumentowania i wyjaśnienia w piśmie z dnia 5 marca 2018 r. okoliczności zaistnienia siły wyższej umożliwiającej przedłużenie terminu na uzupełnienie wykształcenia do 3 lat i 9 miesięcy od dnia doręczenia decyzji;
– przez ogólnikowe ustosunkowanie się do twierdzeń i dowodów uważanych przez skarżącego za istotne dla sposobu załatwienia sprawy i lakoniczne stwierdzenie, że nie podjął nauki w najbliższym możliwym terminie i brak uzasadnienia faktycznego oraz prawnego takiego stwierdzenia, pomimo że z materiału dowodowego wynika, że po raz pierwszy naukę w CKZiU w Z. - wobec wprowadzanej nowelizacji w zmianach zasad kształcenia i faktycznie późniejszego doręczenia mu decyzji - podjął naukę w najbliższym możliwym terminie, zgodnym z jego zobowiązaniem z dnia 14 czerwca 2011 r.;
III. Odnośnie nieprawidłowego uznania przez organ, że w sprawie skarżącego nie zaistniały okoliczności przemawiające za uznaniem, iż w dniu składania wniosku legitymował się wymaganym wykształceniem:
1. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) § 2 ust. 1 pkt 1 lit. d w zw. z § 6 ust. 1 pkt 3, w zw. z art. § 6 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego, poprzez błędną wykładnię i nieprawidłowe uznanie, jakoby wykazanie, że warunek posiadania odpowiednich kwalifikacji zawodowych poprzez udowodnienie posiadania wykształcenia średniego innego niż rolnicze i co najmniej 3-letniego stażu pracy w rolnictwie do dnia złożenia wniosku, może nastąpić wyłącznie na etapie złożenia wniosku, gdy tymczasem wniosek taki nie wynika z powołanych przepisów, co oznacza, że wykazanie przez skarżącego warunku posiadania odpowiednich kwalifikacji zawodowych mogło nastąpić na każdym etapie postępowania, bowiem staż pracy wykazał decyzją stwierdzającą podleganie przez niego ubezpieczeniu społecznym rolników w okresie ponad trzech lat liczonych do dnia złożenia wniosku, przy czym decyzja ta baz żadnych wątpliwości ma charakter deklaratoryjny, tj. jedynie ustala istnienie i zakres stosunku prawnego, który powstał od 1 kwietnia 2008 r. z mocy przepisów prawnych. Jednocześnie, skoro organ sam popada w sprzeczność w swojej decyzji co do jego interpretacji ww. przepisów oraz jak wynika to z pism strony, skoro w orzecznictwie występują rozbieżności co do interpretowania ww. przepisów organ, winien zastosować art. 7a k.p.a., tj. rozstrzygnąć na jego korzyść;
2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na treść wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, tj.:
1) art. 8 k.p.a w zw. z art. 11 k.p.a w zw. z art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. poprzez sformułowanie wewnętrznie sprzecznego i niezrozumiałego uzasadnienia z jednej strony przyznając, że warunek wskazany w § 6 ust. 1 pkt 3 należałoby uznać za spełniony wobec przedłożonego zaświadczenia, a z drugiej że zaświadczenie to nie może być brane pod uwagę w przedmiotowej sprawie;
2) art, 7a k.p.a. przez jego niezastosowanie w interpretacji § 6 ust. 1 pkt 3 w zw. z § 6 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego i w konsekwencji uznanie, że nie potwierdził 3 letniego stażu pracy w rolnictwie w rozumieniu ww. przepisów, gdy tymczasem przeciwny wniosek wynika z literalnej wykładni, a sam organ II instancji w zaskarżonej decyzji przedstawił w tym zakresie stanowisko niezrozumiałe i wewnętrznie sprzeczne (zarzut pkt. wyżej). Powyższe wskazuje na wątpliwości co do treści normy prawnej, które zgodnie z art. 7a k.p.a. organ miał obowiązek rozstrzygnąć na korzyść skarżącego;
3) art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 2 ROW, polegające na dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny materiału dowodowego poprzez stwierdzenie, że strona składając wniosek nie podlegała ubezpieczeniu rolników jako domownik w okresie 3 lat, w sytuacji gdy decyzja KRUS o podleganiu ubezpieczeniu wywiera skutek ex tunc, tj. stwierdza, że z mocy przepisów prawa jej stosunek ubezpieczenia społecznego powstał w momencie stwierdzonym w tejże decyzji i trwał do terminu końcowego tamże wskazanego, co w niniejszym stanie faktycznym oznacza, że do dnia złożenia wniosku podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników przez okres 3 lat;
4) art. 78 § 1 oraz art. 136 § 1 w zw. z art. 77 § 2 k.p.a. poprzez nierozpoznanie moich wniosków dowodowych zawartych w piśmie z dnia 5 marca 2018 r. w przedmiocie dopuszczenia dowodu z zeznań trzech świadków na okoliczność mającą znaczenie dla sprawy, tj. posiadania przez stronę ponad 3 letniego stażu pracy w rolnictwie przed dniem złożenia wniosku o przyznanie płatności, a tym samym na okoliczność posiadania kwalifikacji zawodowych i niewydania postanowienia w tym przedmiocie, a w konsekwencji niezrozumiałego nieprzeprowadzenie tych dowodów.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoje stanowisko i argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji.
W piśmie z 24 grudnia 2018 r. pełnomocnik strony zaprzeczył prawdziwości dokumentu zwrotnego potwierdzenia odbioru przesyłki zawierającej pismo organu z 9 maja 2014 r. informujące o zmianie przepisów rozporządzenia wykonawczego w postaci rozszerzenia katalogu zdarzeń kwalifikowanych jako siła wyższa lub wyjątkowe okoliczności. Podkreślił, że podpis nakreślony w tym dokumencie nie jest podpisem skarżącego, który powyższego pisma nie odebrał. Jednocześnie wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z załączonych do pisma oświadczeń skarżącego i A. O. na okoliczność nieprawidłowego nadania i doręczenia pisma z 9 maja 2014 r. i w konsekwencji braku rozpoczęcia biegu terminu 10 dni roboczych od dnia otrzymania pisma na zgłoszenie okoliczności przemawiających za uznaniem zaistnienia siły wyższej i uzasadniającej przedłużenie terminu na uzupełnienie wykształcenia.
Na rozprawie, która odbyła się 24 stycznia 2019 r. pełnomocnik strony podtrzymał wnioski dowodowe zawarte w skardze za wyjątkiem wniosku o zobowiązanie Prezesa ARiMR do złożenia przed Sądem nagrania na płycie CD momentu zapoznania się przez skarżącego z aktami sprawy. Jednocześnie podniósł on zarzut przedawnienia dochodzonej należności. Pełnomocnik skarżącego złożył również na rozprawie załącznik do protokołu – pismo z 24 stycznia 2019 r.
Sąd postanowił oddalić wnioski dowodowe zawarte w skardze i piśmie z 24 grudnia 2018 r. Pełnomocnik strony złożył zastrzeżenie do protokołu w zakresie oddalenia wniosków dowodowych dotyczących wyłącznie oświadczeń sporządzonych przez A. O. i E. O..
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skargę należało uwzględnić, jednakże nie wszystkie zarzuty podnoszone przez stronę okazały się zasadne.
W pierwszej kolejności należało poddać ocenie Sądu zarzut przedawnienia możliwości żądania zwrotu płatności, podniesiony przez stronę w piśmie procesowym złożonym na rozprawie w dniu 24 stycznia 2019 r.
Sąd przychyla się do stanowiska skarżącego, że w niniejszej sprawie znajduje zastosowanie art. 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE, EUROATOM) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz. Urz. UE L 312/1 z 23 grudnia 1995 r., dalej jako: "rozporządzenie nr 2988/95") zgodnie z którym:
"Okres przedawnienia wynosi cztery lata od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości określonej w art. 1 ust. 1. Zasady sektorowe mogą jednak wprowadzić okres krótszy, który nie może wynosić mniej niż trzy lata.
W przypadku nieprawidłowości ciągłych lub powtarzających się okres przedawnienia biegnie od dnia, w którym nieprawidłowość ustała. W przypadku programów wieloletnich okres przedawnienia w każdym przypadku biegnie do momentu ostatecznego zakończenia programu.
Przerwanie okresu przedawnienia jest spowodowane przez każdy akt właściwego organu władzy, o którym zawiadamia się daną osobę, a który odnosi się do śledztwa lub postępowania w sprawie nieprawidłowości. Po każdym przerwaniu okres przedawnienia biegnie na nowo.
Upływ terminu przedawnienia następuje najpóźniej w dniu, w którym mija okres odpowiadający podwójnemu terminowi okresu przedawnienia, jeśli do tego czasu właściwy organ władzy nie wymierzył kary; nie dotyczy to przypadków, w których postępowanie administracyjne zostało zawieszone zgodnie z art. 6 ust. 1".
W przypadku działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013, który niewątpliwie jest "programem wieloletnim", okres przedawnienia biegnie od momentu ostatecznego zakończenia ww. programu. Będzie to zatem data nie wcześniejsza niż 31 grudnia 2015 r. (do której możliwe jest dokonywanie wypłat w ramach programu) i nie późniejsza niż 30 czerwca 2016 r. (tj. data upływu terminu przedstawienia Komisji Europejskiej przez Państwa Członkowskie sprawozdania finansowego z ostatniego roku budżetowego realizacji programu) stosownie do postanowień art. 28 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1290/2005 z dnia 21 czerwca 2005 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej - Dz. Urz. UE L 209 z 11.8.2005, str. 1 ze zm.) (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 12 października 2017 r., sygn. akt I SA/Ke 458/17 i wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 8 grudnia 2016 r., sygn. akt II SA/Op 402/16).
Należy podkreślić, że do dnia ostatecznego zakończenia programu w niniejszej sprawie nie wystąpiły żadne zdarzenia prawne powodujące przerwanie biegu terminu przedawnienia. Zawiadomienie o wszczęciu postępowania zostało bowiem skierowane do strony pismem z 12 lipca 2017 r. (k. 788 akt adm.), zaś poprzedzająca je informacja o możliwości dokonania zwrotu nienależnie pobranych płatności 23 maja 2017 r. (k. 782 akt adm.). Przyjmując nawet, że pismem, które mogłoby skutkować przerwaniem terminu przedawnienia jest wezwanie strony do nadesłania uzupełnień i wyjaśnień, wskazać należy, że również i ono zostało wydane po ww. terminie, tj. 30 września 2016 r. (k. 710 akt adm.).
W niniejszej sprawie uznać zatem należało, że okres przedawnienia w stosunku do skarżącego upłynął z dniem 30 czerwca 2016 r., którą to okoliczność organ II instancji zobligowany będzie uwzględnić przy ponownym rozpoznaniu sprawy.
Odnosząc się natomiast do pozostałych zarzutów strony należy zauważyć, iż skarżący zarzucił organowi odwoławczemu naruszenie szeregu przepisów postępowania administracyjnego, jak i przepisów prawa materialnego.
Wbrew twierdzeniom strony organ II instancji dokonał prawidłowego wskazania daty 26 września 2011 r., jako początku biegu terminu na uzupełnienie wykształcenia. W powyższej bowiem dacie doręczona została decyzja Dyrektora OR z [...] września 2011 r. nr [...], przyznająca skarżącemu pomoc finansową w wysokości 75.000,00 zł, z tytułu "Ułatwiania startu młodym rolnikom" z zastrzeżeniem dopełnienia warunków. Powyższa decyzja została doręczona zgodnie z art. 43 k.p.a., tj. dorosłemu domownikowi strony – E. O.– bratowej na adres podany przez stronę we wniosku o przyznanie pomocy (ZPO - k. 168 akt adm.). Z faktu podjęcia pisma przez dorosłego domownika i złożenia przez niego podpisu na potwierdzeniu odbioru wynika domniemanie podjęcia się przez tę osobę oddania pisma adresatowi (por. wyrok NSA z 24 października 1997 r., sygn. akt I SA/Gd 360/97, LEX nr 44241; teza druga wyroku NSA z 14 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 315/06, LEX nr 321253). Skarżący, w ocenie Sądu, powyższego domniemania skutecznie nie obalił. Sąd oddalił przy tym wniosek dowodowy z załączonego do skargi oświadczenia E. O. dotyczącego okoliczności odebrania ww. przesyłki. Treść powyższego oświadczenia, pomijając jego moc dowodową, w żaden sposób nie podważa zapisów prawidłowo wypełnionego zwrotnego potwierdzenia odbioru przesyłki zawierającej decyzję z [...] września 2011 r., która to decyzja doręczona została zgodnie z art. 43 k.p.a.
Zarzuty wskazane w pkt I skargi uznać zatem należało za chybione.
Szerszego rozwinięcia wymagają na natomiast zarzuty strony dotyczące zaistnienia siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności oraz terminu ich zgłoszenia, szeroko rozwinięte w pkt II skargi – jakkolwiek w związku z kwestią przedawnienia mają one jedynie dodatkowe znaczenie.
Należy zatem wyjaśnić, że rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 kwietnia 2014 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2014 r., poz. 501, dalej jako: "rozporządzenie zmieniające") zmieniono treść m.in. § 22 rozporządzenia wykonawczego dotyczącego innych niż wymienione w rozporządzeniu nr 1974/2006 kategorii siły wyższej i wyjątkowych okoliczności, w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany. Dodano pkt 2, zgodnie z którym za siłę wyższą lub wyjątkową okoliczność uznać również należy: "niezależne od beneficjenta okoliczności wynikające z cyklu nauczania w danym typie szkoły lub związane z terminem egzaminu zawodowego skutkujące nieuzupełnieniem wykształcenia w terminie, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6, jeżeli beneficjent podjął naukę w wybranej szkole, uczelni, placówce kształcenia ustawicznego, placówce kształcenia praktycznego lub ośrodku dokształcania i doskonalenia zawodowego w możliwie najbliższym terminie od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy i kontynuował naukę bez nieusprawiedliwionych przerw i opóźnień, a uzupełnienie wykształcenia nastąpi nie później niż w terminie 9 miesięcy od dnia upływu terminu, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6".
Zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia zmieniającego Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, zwana dalej "Agencją", w terminie 45 dni od dnia wejścia w życie niniejszego rozporządzenia (19 kwietnia 2014 r.), zobowiązana była przekazać informację o zmianie przepisów w zakresie, o którym mowa w § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wymienionego w § 1 w brzmieniu nadanym niniejszym rozporządzeniem, beneficjentom, którzy są zobowiązani na podstawie decyzji ostatecznej o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności do zwrotu pomocy finansowej przyznanej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" lub wobec których wszczęto postępowanie w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w związku z niespełnieniem warunku, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia wymienionego w § 1, oraz pozostałym beneficjentom, którzy są zobowiązani do uzupełnienia wykształcenia zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia wymienionego w § 1.
W niniejszej sprawie bezspornym jest, że organ I instancji, wykonując dyspozycję § 4 ust. 1 rozporządzenia zmieniającego, wystosował do strony pismo z 9 maja 2014 r. informujące o rozszerzeniu katalogu zdarzeń kwalifikowanych jako siła wyższa lub wyjątkowe okoliczności, w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy, nie jest wymagany (k. 420 akt adm.). Powyższe pismo zawierało w swej treści również wskazanie terminu na zgłoszenie ww. okoliczności zgodnie z § ust. 2 rozporządzenia zmieniającego.
Istotnym jest jednak fakt, że pismo to zostało skierowane na niewłaściwy adres. Zgodnie bowiem z treścią ww. pisma zostało wysłane na adres: W., ul;. M. R. [...] (adres podany przez stronę we wniosku o przyznanie pomocy). Organ nie wziął jednak pod uwagę dokonania przez skarżącego aktualizacji jego danych adresowych. Zgodnie ze znajdującymi się w aktach administracyjnych sprawy dokumentami skarżący przedłożył w organie I instancji m.in.: wniosek o płatność (k. 244 akt adm.), kserokopię dowodu osobistego (k. 268 akt adm.), zaświadczenie z KRUS z 4 stycznia 2012 r. (k. 266 akt adm.) oraz potwierdzenie zameldowania na pobyt stały z 1 grudnia 2011 r. (k. 264 akt adm.), z których to dokumentów wynika, że strona miała inne miejsce zamieszkania niż adres wskazany przez organ I instancji w piśmie z 9 maja 2014 r. Organ miał zatem wiedzę o zmianie miejsca zamieszkania strony już od stycznia 2012 roku, a pomimo to błędnie skierował przesyłkę na adres nieaktualny. Nadmienić w tym miejscu należy, że dopiero pismo z 30 września 2016 r. (k. 710 akt adm.) zostało skierowane przez organ na adres właściwy. Przyczyn powyższego organy w treści swych decyzji nie wyjaśniły.
W tej sytuacji twierdzenia organu II instancji o prawidłowym doręczeniu skarżącemu pisma z 9 maja 2014 r. i rozpoczęciu 10 dniowego biegu terminu na zgłoszenie zdarzeń kwalifikowanych jako siła wyższa lub wyjątkowe okoliczności uznać należało za nietrafne. Nie rozstrzygając w tym zakresie kwestii tego kto faktycznie odebrał przedmiotową przesyłkę, należy podkreślić, iż w sytuacji błędnego zaadresowania ww. korespondencji przez organ, powyższe nie ma istotnego znaczenia, bowiem skierowanie ww. przesyłki na niewłaściwy adres powoduje, że strona nie powinna ponosić negatywnych skutków związanych z upływem terminu na zgłoszenie okoliczności wymienionych w zmienionej treści § 22 rozporządzenia wykonawczego, który to termin w istocie wobec strony nie rozpoczął biegu. Powyższe skutkowało również oddaleniem na rozprawie wniosków dowodowych strony dotyczących oświadczeń złożonych przez A. i S. O., jako nieistotnych z punktu widzenia niniejszej sprawy.
Za błędne uznać należało natomiast stanowisko strony, która w treści skargi wskazała na błędną, w jej ocenie, wykładnię § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego poprzez uznanie przez organ obowiązku wykazania okoliczności, o których mowa w ww. przepisie w terminie 10 dni od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności.
Należy wyjaśnić w tym zakresie, że rozporządzenie wykonawcze faktycznie nie zawiera w swej treści zapisu dotyczącego terminu na zgłoszenie przypadków siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, jednakże powyższy termin wynika wprost z art. 47 ust. 2 rozporządzenia nr 1974/2006, zgodnie z którym przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności są zgłaszane przez beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami wystarczającymi dla właściwych organów, w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności. Należy przy tym przypomnieć, że katalog przypadków siły wyższej i wyjątkowych okoliczności zawarty w § 22 rozporządzenia wykonawczego stanowi uzupełnienie katalogu z art. 47 rozporządzenia nr 1974/2006. Nie sposób zatem uznać, aby termin wskazany w art. 47 ust. 2 odnosił się wyłącznie do katalogu określonego w tym rozporządzeniu. Fakt, iż termin na zgłoszenie przypadków siły wyższej i wyjątkowych okoliczności wynika z treści rozporządzenia unijnego (stosowanego bezpośrednio) powoduje, iż ma on również zastosowanie do rozporządzenia polskiego rozszerzającego katalog przypadków siły wyższej i wyjątkowych okoliczności. Ponadto na prawidłowość wykładni § 22 rozporządzenia wykonawczego wskazuje treść § 4 ust. 2 rozporządzenia zmieniającego, gdzie wskazano, że Agencja kierując do strony informację o zmianie treści § 22 rozporządzenia wykonawczego wzywa beneficjentów do zgłoszenia do złożenia we właściwych oddziałach regionalnych Agencji oświadczenia o wystąpieniu okoliczności, o których mowa w § 22 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego w terminie 10 dni roboczych, dając tym samym sygnał, że termin ten ma również zastosowanie do przypadków siły wyższej i wyjątkowych okoliczności wymienionych zarówno w rozporządzeniu nr 1974/2006 jak i rozporządzeniu wykonawczym.
Należy jednakże podkreślić, że podnoszone przez stronę okoliczności powodujące niewypełnienie w terminie warunku przyznania pomocy opisane w piśmie z 5 marca 2018 r. (uzupełnienie odwołania) jak i w skardze, nie należą do przypadków siły wyższej oraz wyjątkowych okoliczności o których mowa w art. 47 rozporządzenia nr 1974/2006 oraz § 22 rozporządzenia wykonawczego. Niewątpliwie trudna sytuacja życiowa strony, spowodowana śmiercią teścia, złym stanem zdrowia żony po porodzie oraz koniecznością prowadzenia samodzielnie gospodarstwa i jednocześnie zajmowania się rodziną, nie mieści się bowiem w katalogu przesłanek w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany. Tym niemniej, w ocenie Sądu, fakt, że w rozporządzeniu zmieniającym rozporządzenie wykonawcze nałożono na Agencję obowiązek poinformowania o tym terminie, do czego nie doszło, powinno mieć znaczenie dla oceny sytuacji skarżącego w stanie faktycznym sprawy.
W ocenie Sądu wydając decyzję o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności należy jednak brać pod uwagę również cel tej pomocy oraz sposób jej wykorzystania przez beneficjenta. Podkreślenia wymaga, że celem udzielonej pomocy było między innymi uzyskanie stosownego wykształcenia umożliwiającego we właściwy sposób prowadzenie gospodarstwa rolnego, co skarżącemu udało się, choć z opóźnieniem wynikającym z przyczyn wskazanych w uzupełnieniu odwołania jak i w skardze. Strona rozpoczęła naukę w Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Z. w 2012 r., jednakże z uwagi na ww. okoliczności przerwała ją i rozpoczęła ponownie (w najbliższym możliwie terminie), tj. w kolejnym naborze, który miał miejsce w II połowie 2013 roku. Rozpoczęty ponownie kurs strona ukończyła bez przerywania nauki i zdała wymagane egzaminy, co potwierdzają dokumenty znajdujące się w aktach administracyjnych sprawy.
Należy zauważyć, że skarżący jest młodym rolnikiem indywidualnym. Wsparcie otrzymane z tytułu realizacji operacji w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" PROW 2007-2013 zainwestował, zgodnie z biznesplanem tej operacji. Skarżący nieprzerwanie prowadzi produkcję rolną w korzystającym ze wsparcia gospodarstwie. Dochował on również wszystkich zobowiązań związanych z udzielonym wsparciem za wyjątkiem opóźnienia w uzyskaniu dyplomu zawodowego, do czego doszło ewidentnie z przyczyn przez stronę niezawinionych.
Jednocześnie podkreślenia wymaga podnoszony przez stronę fakt, że strona spełnia warunek dotyczący kwalifikacji zawodowych również z innego tytułu. W przypadku skarżącego, na co zwrócił również uwagę organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji, zgodnie z § 6 ust. 1 pkt 3 oraz ust. 4 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego, mając ukończone Liceum Ogólnokształcące w H. (zgodnie ze świadectwem ukończenia z dnia [...] kwietnia 2009 r.), czyli posiadając wykształcenie średnie inne niż rolnicze, udokumentował on również ponad 3-lelni okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik - do dnia złożenia wniosku o przyznanie pomocy. Informację taką strona przedłożyła w dniu 18 października 2017 r., przy czym zgodnie z pismem z dnia 1 lutego 2018 r., Kierownik Placówki Terenowej w H. KRUS potwierdził informacje zawarte w zaświadczeniu.
Zgodzić się należy z zacytowanym przez Prezesa ARiMR stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, że to na moment składania wniosku o pomoc rolnik deklaruje posiadanie odpowiednich kwalifikacji zawodowych lub też przy ich braku podejmuje zobowiązanie do uzupełnienia wykształcenia w okresie 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy (por. wyrok NSA z 10 maja 2017 r., sygn. akt II GSK 1976/15). W sytuacji wydania przez organy decyzji przyznającej stronie pomoc finansową z zobowiązaniem do wypełnienia konkretnych wymienionych w decyzji warunków powyższa okoliczność, wskazana na etapie odwołania, automatycznie nie może być zatem podstawą do uznania racji skarżącej. Jednakże fakt, iż strona również i z tego tytułu spełnia warunek dotyczący kwalifikacji zawodowych, biorąc pod uwagę również okoliczności wskazane wcześniej, nie powinien być przez organ pomijany na etapie domagania się zwrotu przyznanych skarżącemu środków.
Należy również zwrócić uwagę na podnoszony w skardze fakt, że organ II instancji, opierając się na ustaleniach dokonanych przez Dyrektora OR i dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy, nie wyjaśnił kwestii długości trwania kursu kwalifikacyjnego, w którym uczestniczył skarżący. W sytuacji istnienia wątpliwości w zakresie czasu wymaganego do uzyskania stosownego tytułu zawodowego, co również mogło mieć wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie w zakresie obowiązku zwrotu pomocy, ww. kwestię należało precyzyjnie ustalić. Należy bowiem zauważyć, że w decyzji organu I instancji wskazano, że kursy kwalifikacyjne trwają jeden rok (2 semestry), zaś z dokumentów przedłożonych przez stronę wynika, że kurs rozpoczęty w 2013 r. trwał prawie 2 lata. Fakt istnienia ww. nieścisłości mógł mieć wpływ na wynik sprawy, bowiem nie wykluczone, że okres trwania przedmiotowego kursu zmienił się w kolejnym naborze (2012/2013, 2013/2015). Powyższe należałoby natomiast ocenić pod kątem ewentualnego wystąpienia kategorii siły wyższej lub wyjątkowej okoliczności, w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany, wskazanej § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia wykonawczego, tj. niezależnej od beneficjenta okoliczności wynikającej z cyklu nauczania.
Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, Prezes ARiMR powinien uwzględnić przedstawione wyżej uwagi, w szczególności podnoszony przez stronę zarzut przedawnienia oraz okoliczności związane z sytuacją życiową skarżącego, a także fakt, że strona ostatecznie dopełniła warunku wykazania się odpowiednimi kwalifikacjami zawodowymi z dwóch niezależnych od siebie tytułów.
Mając powyższe na względzie stosownie do dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c należało orzec jak w sentencji.
O kosztach rozstrzygnięto na zasadzie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.